باتىستا پاريجدى كورۋ، شىعىستا سارايشىقتى كورۋ تاڭسىق - اعىلشىن ساياحاتشىسى
كيەلى ولكەنىڭ قاسيەتىنە ءتاۋ ەتىپ، كونە قالانى ءبىر كورسەك دەگەن تىلەگىمىز قابىل بولىپ، جاقىندا اتىراۋ قالاسىنا تابانىمىز ءتيدى. ءساتى ءتۇسىپ، سارايشىققا دا سوقتىق.
قيالداعى قالا كەلبەتى
«جايىق بويى -
جارلاۋىت،
جار باسىنا جولاي شىق.
اق تولقىنعا اربالىپ،
مىزعىپ جاتىر سارايشىق» - دەپ جالعاسىپ كەتە بەرەتىن اقىن ولەڭدەرى قيالىمىزعا قانات بىتىرگەن ءسانى مەن ساۋلەتى كەلىسكەن سالتاناتتى سارايشىق! بۇل - ءبىزدىڭ سارايشىققا كەلمەستەن، كونە قالانىڭ كەلبەتىن كوزىمىزبەن كورمەستەن بۇرىنعى كوڭىل تۇكپىرىندە قاستەرلەپ كەلگەن قيالىمىز. باعىتىمىز ايقىندالىپ، جولىمىز شىرايلى شاھاردىڭ شەكاراسىنا جاقىنداعان سايىن ەرتەگىلەر ەلىنە كەلە جاتقانداي ايرىقشا اسەرلەنىپ، قيال قاناتىندا قالىقتادىق. سان عاسىر سالتانات قۇرعان موڭكەتەمىر، توقتاعۇل، جانىبەك - جوشىدان تاراعان التىن وردانىڭ حاندارى ءتىرىلىپ كەلىپ، ءبىزدى قارسى الاتىنداي، قاسىم حاننىڭ قاسيەتتى قاسقا جولىمەن قاۋىشىپ، تاريح قويناۋىنىڭ تاعىلىمدى پاراقتارىن ءدال وسى سارايشىققا كەلگەندە اشاتىنداي، سان ۇرپاقتىڭ جالعاستىعىنا كۋا بولعان جادىگەرلەرگە جان ءبىتىپ، جايىقتىڭ اساۋ تولقىنى¬مەن جارىسىپ، جىلدار تاساسىندا جاسىرىنىپ، ەلەۋسىز قالعان بار سىرىن الدىمىزعا جايىپ سالاتىنداي ەرەكشە تولقىدىق. كوز الدىمىزدان كوركى كۇن كوزىمەن تالاسقان كونە شاھار كولبەڭدەپ وتە بەردى...
تاريحپەن تىلدەسسەك...
ەۋروپا مەن ازيانى قاق ءبولىپ جاتقان جايىق وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان سارايشىق (سارايجۋك، سارايچۋك) شاھارىنىڭ ىرگەسى التىن وردا تۇسىندا، ناقتىراق ايتساق، 12 - عاسىردا قالاندى دەيدى عالىمدار. قالانى شىڭعىسحاننىڭ نەمەرەسى، جوشىنىڭ بالاسى باتۋ حان سالدىرعانى تۋرالى ءابىلعازى حان شەجىرەسىندە دە مول دەرەك كەلتىرىلەدى. قالاعا ەڭ ءبىرىنشى شەتەلدەن ارابتىڭ اتاقتى ساياحاتشىسى يبن- باتۋتا 1334 -جىلى كەلىپ، شاھاردى ارالاپ، ءوزىنىڭ «ومىرلىك ساياحات» اتالاتىن كىتابىنا مىنانداي ەستەلىك جازىپ قالدىرىپتى: «مەن دۇنيەءجۇزىنىڭ ءبارىن ارالادىم. سول ارالاعان جەرلەرىمنىڭ ىشىندە سارايشىق قالاسى باعداتتان كەيىنگى دۇنيەجۇزىندەگى ءىرى قالالاردىڭ ءبىرى ەكەن. باعداتتاعىداي مۇندا دا قايىقتاردان جاسالعان كوپىر كوردىم، قالادا حاننىڭ سالتاناتتى سارايى، ءتورت مەشىت بار. قوناق ۇيلەردىڭ ەسەبىنە سان جەتپەيدى ەكەن. ءبىراق، مەن ولاردى كورىپ تاڭعالعان جوقپىن. مەنىڭ تاڭعالعانىم - جەر شارىن شارلاپ جۇرگەنىمدە، كورمەگەن ءبىر قىزىقتى سارايشىقتان كورۋىم بولدى. مۇندا سۋ ءاربىر ۇيگە ءوزى بارادى ەكەن» دەپ تەبىرەنە سۋرەتتەيدى.
بۇل جەردە جيھانكەزدىڭ سۋ ءاربىر ۇيگە ءوزى بارادى دەپ تۇرعانى - 14 - عاسىردىڭ ورتاسىندا سارايشىقتا كارىزدەر سالىنىپ، ءاربىر ۇيگە سۋ قىشتان جاسالعان كەراميكالىق قۇبىرلار ارقىلى ءجۇرىپ تۇرعان. بۇدان سوناۋ 14 - عاسىردىڭ وزىندە- اق سارايشىقتا وركەنيەتتىڭ جوعارى دەڭگەيدە وركەندەپ تۇرعانىن كورۋگە بولادى.
قالا اتاعىنىڭ دۇنيەجۇزىنە بەلگىلى بولعاندىعىنىڭ بىردەن- ءبىر سەبەبى - سارايشىقتىڭ كەزىندە ەۋروپا، ازيا، تۇركيا، موڭعوليا، قىتايدى بايلانىستىرىپ تۇرعان ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى ەڭ ءىرى قالالاردىڭ ءبىرى بولۋى. توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسۋى - سارايشىقتىڭ سالتاناتىن ءوز كەزىندە بىرنەشە ەسە شارىقتاتىپ، داڭقىن كوككە ورلەتكەن.
اعىلشىن كوپەسى ءارى ساياحاتشىسى انتونيي دجەنكينسون سارايشىقتى كورىپ: «باتىستا پاريجدى كورۋ تاڭسىق ەكەن، شىعىستا سارايشىقتى كورۋ تاڭسىق ەكەن. سول قۇمارلىقپەن سارايشىققا كەلىپ، كولىگىمنىڭ بولماي قالۋىنا بايلانىستى جارتى ايداي توقتاپ قالدىم. سوندا مەنىڭ بايقاعانىم، مۇندا ايىنا 700-گە دەيىن كەرۋەن كەلەدى ەكەن. قالا ۇلكەن ساۋدانىڭ ورنىنا اينالعان. قىتايدىڭ جىبەگى، يران مەن پارسىنىڭ كىلەمى، ارابتىڭ ارعىماعى دەيسىڭ بە؟ ىزدەگەن زاتىڭدى وسى جەردەن تاباسىڭ. قۇستىڭ سۇتىنەن باسقاسىنىڭ ءبارى بار»، - دەپ تامسانا جازادى.
ال، سارايشىقتى ناقتى عىلىمي تۇرعىدا جۇيەلى تۇردە العاش رەت 1937 - جىلى ن. ارزيۋتوۆ دەگەن ورىس عالىمى زەرتتەگەن. بۇل ىرگەلى ءىستى 1950 - جىلى الكەي مارعۇلان ەكسپەديتسياسى جالعاستىرىپ، تاريحقا ولشەۋسىز ۇلەس قوسادى. كەيىنىرەك تاريحشى زەينوللا ساماشيەۆتىڭ دا جۇرگىزگەن قازبا جۇمىستارى - سارايشىق تاريحى ءۇشىن ۇلكەن ولجا بولدى. دەسەك تە، ءبىر وكىنىشتىسى، كەڭەس كەزىندە قالا تاريحىن نەگىزىنەن ورىس عالىمدارى زەرتتەگەندىكتەن، ولار تاپقان زاتتاردىڭ كوبىسىن وزدەرىمەن بىرگە اكەتكەن. ول جادىگەرلەر قازىر ساراتوۆتىڭ، استراحاننىڭ مۇراجايلارىندا ساقتالىپ، ماسكەۋدە گالكين دەيتىننىڭ ۇيىندە تۇر.
قاھار يۆاننىڭ قياناتى
كەلگەن جاندى تەبىرەنتپەي، تابىندىرماي جىبەرمەيتىن ءسانى مەن سالتاناتى كەلىسكەن ساۋلەتتى قالانى 1580 -جىلى ورىستىڭ پاتشاسى يۆان گروزنىي كازاكتاردى جىبەرىپ قيراتتىرعان. كازاكتار قالانى العان، ءبىراق، ەشتەڭەسىن دە بۇلدىرمەگەن. ونى ەستىگەن قاھارلى گروزنىي ءوزى ارنايى كەلىپ، قالادا 12 كۇن بولىپ، كەتەرىندە كازاكتىڭ اتامانىنا: «قالا وتە كورىكتى، وتە ءساندى، ءبىراق، ءبىز جاۋلاعان جەردە مۇنداي اسەم قالا، ونىڭ ىشىندە ماسكەۋگە ۇقسايتىن قالا تۇرۋعا ءتيىستى ەمەس. سوندىقتان تاس- تالقان قىلىپ قيراتىپ، مولاعا اينالدىرىڭدار» دەپ بۇيىرعان.
وعان نەگىزگى سەبەپ - وزىنە دەيىن بيلىك قۇرعان يۋري دولگورۋكي ماسكەۋدەگى قىزىل الاڭ مەن كرەملدى سالدىرعاندا ورىس ساۋلەتشىلەرى ونى ءسان- سالتاناتى اسقان التىن وردا جانە سارايشىقتان كوشىرىپ بەرگەن. ال، ءالى كۇنگە دەيىن «كازانسكيە، ۋس¬پەن¬سكيە سوبورى» دەپ اتالىپ جۇرگەن كرەملدىڭ جان- جاعىنداعى ساۋلەتتى سوبورلار - قازان قالاسىنىڭ كوشىرمەسى. ورىستاردىڭ «موسكۆا پوستروەنو پو ۆوستوچنومۋ ستيليۋ» دەپ سويلەيتىنى وسىدان. كەزىندە اقساق تەمىر التىن وردانى العاننان كەيىن، گروزنىيدىڭ اۋەلى قازاندى، ودان كەيىن سارايشىقتى قۇلاتىپ تىنعانداعى نەگىزگى «كەگى» دە - وزدەرىنىڭ وسى ولقىلىقتارىن جاسىرىپ قالۋ بولاتىن. ءسويتىپ، بەس عاسىرعا جاقىن ءومىر سۇرگەن سارايشىق 1580 - جىلى 27 - تامىزدا تاس- تالقان بولىپ قيراتىلىپ، توپىراققا اينالدىرىلعان. قيامەتتى از كورگەندەي، ءوز زامانىنىڭ سالتاناتى بولعان قالا جەرمەن- جەكسەن قۇلاتىلعاننان كەيىن دە ءبىر جارىم عاسىر جانە توناۋدىڭ استىندا قالادى.
ەر تارعىن ەتىگىنىڭ ءىزى...
ساعىندىرعان سارايشىققا دا جەتتىك. كونە قالا اتىراۋ قالاسىنان 50 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى ماحامبەت اۋدانىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسىپتى. العاشقى ايالدامامىز «حان وردالى سارايشىق» قورىعى بولدى. بۇل جەردە ءبىزدى سارايشىق مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى مولداش بەردىمۇراتوۆ پەن سارايشىق اكىمشىلىگىنىڭ باس مامانى ەرسايىن ەسكەنوۆ مىرزالار قارسى الدى. سارايشىق - قازاق دالاسىنداعى ەڭ كونە تاريحي ورىنداردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.
بۇل جەرگە كەزىندە ءۇش ءجۇز تولىقتاي مويىنداعان 12 اۋليەنىڭ مۇردەسى قويىلعان. كەيبىر اڭىزداردا، سونداي- اق، ەل ەسىنەن شىقپايتىن ەدىگە (1360-1419) مەن ەر تارعىن باتىردىڭ وسىندا جەرلەنگەندىگى جايىنان بەلگىلى جازۋشى مۇحتار ماعاۋين دايەكتى دەرەكتەر كەلتىرگەن ەدى. سوندىقتان دا، بۇل قالانى اتىراۋ وبلىسىنداعى اۋليەلى، قاسيەتتى جەر دەپ اتايدى. وسى سەبەپتى، الدىمەن سارايشىقتىڭ كۇمبەزدى مەشىتىنە كىرىپ، اۋليەلەر مەن حانداردىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتاپ شىعۋدى قالاعانىمىزبەن، يمامنىڭ جوق بولۋى سالدارىنان مەشىت ءۇش ايدان اسا ۋاقىت جابىق تۇر ەكەن، ىشىنە كىرە المادىق.
«باتىس ايماعىندا مەشىت ەڭ ءبىرىنشى سارايشىقتا سالىنعاندىقتان، كەشەننىڭ قۇرامىندا مەشىتتىڭ بولۋىن پارىز دەپ تانىپ، باسىنان- اق جوسپارىمىزعا ەنگىزىپ قويعان بولاتىنبىز. ءبىراق، ءدال قازىرگى ۋاقىتتا يمام بولماي تۇر. ءۇش ايداي بولىپ قالدى. اۋدان اكىمى تىكەلەي تاپسىرما بەردى. ەلدەر مەشىت سالا الماي وتىرسا، ال ءبىز سالدىرىپ الىپ ادام تابا الماي، ەرىكسىز جاۋىپ قويۋعا ءماجبۇرمىز. اۋىلدا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ادامدار بار. الايدا، ولار بۇل جاۋاپكەرشىلىكتى العىسى كەلمەيدى. سەبەبى، مولداعا جالاقى تولەنبەيدى. ساداقادان تۇسكەن اقشاعا قاراپ وتىرا الا ما؟ وعان دا وتباسىن، بالا- شاعاسىن اسىراۋ كەرەك» دەپ، اماندىق- ساۋلىقتان سوڭعى اڭگىمەسىن قورىقتىڭ ماسەلەسىن قوزعاۋدان باستاعان مولداش اتا ءبىزدى حاندار پانتەونىنا قاراي باستاپ ءجۇردى.
اتىراۋ وبلىسىندا اكىم بولىپ تۇرعان شاعىندا يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ تىكەلەي مۇرىندىق بولۋىمەن 1999- جىلدىڭ ءۇشىنشى قىركۇيەگىندە سالىنعان بيىكتىگى 17 مەتر، 8 قابىرعالى حاندار پانتەونىمەن تانىسىپ شىقتىق. قابىرعالار اراسىنا سارايشىقتا جەرلەنگەن جەتى حانعا ارناپ قويىلعان قۇلپىتاستارعا قارا ءمارمارعا جازىلعان حانداردىڭ اتتارى مەن بيلىك قۇرعان مەزگىلدەرى جازىلىپتى:
1. موڭكە تەمىر (1266-1282 ج ج)، 2. توقتاعۋ (توقتى) (1291-1312 ج ج)، 3.جانىبەك (1343-1353 ج ج)، 4. ءامىر - وقاس (1440-1447 ج ج)، 5. قاسىم حان (1511-1518 ج ج)، 6. شيح ماماي (1542- 1549 ج ج)، 7. ءجۇسىپ (1549-1554 ج ج).
- كەزىندە سارايشىقتا جۇزدەن استام حان بيلىك قۇرعان. مىناۋ بيىكتىگى 17 مەترلىك ەڭسەلى عيمارات سول حانداردىڭ رۋحىن كەيىنگى ۇرپاققا دا جەتكىزەيىك دەگەن ماقساتتا قويىلعان ەسكەرتكىش. سارايشىق جەرىندە جەتى حاننىڭ سۇيەگى، ءبىر حاننىڭ باسى جاتىر. الداعى ۋاقىتتا جەتى حانعا ارناپ، بۇل ەسكەرتكىش پانتەوننان تىس بولەك مازار سالدىرتۋدى دا جوسپارلاپ وتىرمىز، - دەپ مۇراجاي ديرەكتورى پانتەون جايىنان قىسقاشا ماعلۇمات بەرىپ ءوتتى. سالت بويىنشا ەسكەرتكىشتەر كەشەنىن اينالىپ ءجۇرىپ شىعۋ كەرەك ەكەن. ءبىز اتايدىڭ ايتقانىن ىستەپ، تاعزىم ەتتىك تە، مۇراجايعا قاراي بەتتەدىك.
مۇراجاي ىشىنە سارايشىق قازباسىنان شىققان تاريحي جادىگەرلەر قويىلىپ، ⅩⅣ عاسىرداعى سارايشىق قالاسىنىڭ ماكەتى جاساقتالىپتى. قالانىڭ سارايشىق اتالۋ سەبەبىن مولداش اتا بىلايشا ءتۇسىندىردى: «1729 -جىلى شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسى باتىي سارايشىقتىڭ ۇستىمەن ءوتىپ، قاجى¬تارحان قالاسىن جاۋلاپ العان. قاجىتارحان - وسى كۇنگى استراحان قالاسى. سودان ەدىلدىڭ بويىمەنەن 380-400 شاقىرىمداي كوتەرىلىپ، تابيعاتى تاماشا جەردەن موڭعولدارعا ۇلكەن قالا سالدىرعان. سول كەزدە مۇنى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ساراي- باتۋ، ياعني باتىيدىڭ سالدىرعان سارايى دەپ اتاعانى تاريحتان ءمالىم.
كەيىن باتىي ەۋروپانى جاۋلاپ، ورىس كنيازدەرىن وزىنە تولىقتاي باعىندىرعان كەزدە، ونى اعايىندارى جەڭىسىمەن قۇتتىقتاپ، 12 قانات التىندالعان اعاش ءۇي سىيلاعان. سول كۇننەن باستاپ ساراي- باتۋ التىن وردا دەپ اتالىپ كەتكەن. موڭعولدار وعان ساراي دەپ ات بەرگەن دە، سونىڭ جانىنان سالدىرعان كىشكەنە قالاعا «ساراي- جۋك» نىسپىسى بۇيىرادى. «جۋك» - موڭعول تىلىندە «جۋىق» دەگەن ءسوز. ياعني، موڭعولشا «سارايعا جۋىق»، «مىناۋ ۇلكەنى، ال بۇل سوعان جۋىق» دەگەن ماعىنادا. موڭعولدار «جۋك»، ورىستار «- چيك» دەگەن، ال قازاقتار وزدەرىنشە «شىق» كىشىرەيتپەلى جۇرناعىن جالعاپ، سارايشىق اتاۋى وسىلاي پايدا بولعان».
ال، كەيبىر دەرەكتەردە، ناقتىراق ايتساق، تۇركيانىڭ مۇراعاتىندا قالانىڭ سارايشىق اتالۋىنا باسقاشا بولجامدار ۇسىنىلادى. باتىس ايماعىندا ەڭ ءبىرىنشى مەشىت سارايشىقتا سالىنعانىن جوعارىدا مولداش بەردىمۇراتوۆتىڭ دەرەگىنەن بىلدىك. سول العاشقى مەشىتتىڭ توبەسىندە التىننان قۇيىلعان سارى ايشىق بولعان ەكەن. قالانىڭ «سارايشىق» اتالۋى سودان دەپ سويلەيدى تۇرىك دەرەكتەرى. قالانىڭ اتاۋىنىڭ جانە ءبىر دەيەگىن «حاننىڭ قىزىنىڭ اتى سارا ەكەن. حان قىزى بولعان سوڭ، ارينە، سارايدا وتىرادى. بويجەتكەنگە ىنتىق جىگىتتەر حاننىڭ سارايىنا كىرە المايتىن بولعان سوڭ، سارايدى اينالىپ ءجۇرىپ: «سارا، شىق!» - دەپ ايقايلاپ شاقىرۋى سەبەپتى سارايشىق اتاۋى سودان قالعان»، - دەپ كەلتىرەدى تاعى ءبىر ايتقىشتار. ءبىراق، قالاي دەسەك تە، سارايشىق اتاۋىنىڭ شىعۋىنا سوڭعىسىنا قاراعاندا، عىلىمي دالەلدەمە تۇرعىسىنان العاشقى ەكەۋىنىڭ دەرەكتىك نەگىزى قيسىنىراق كەلەتىن سىندى، بىزدىڭشە.
مۇراجايدىڭ مۇراسى
مۇراجاي باسشىسىنىڭ مالىمدەگەنىندەي، 1999 -جىلى جەراستىنان ەكى قاباتتى 45 بولمەلى قوناق ءۇيدىڭ ەكىنشى قاباتى شىعارىلسا، كەلەسى جىلى سونىڭ ءبىرىنشى قاباتى دا قازىلىپ الىنادى. قاسىنان ⅩⅢعاسىردىڭ مونشاسى جانە تابىلادى. تابانىنا كافەل سياقتى تاستار توسەلگەن، بوياۋلارى دا سول كۇيىندە ساقتالعان، كارىز قۇبىرى، ءتىپتى سول كەزدەردە پايدالانعان شىلاپشىندارىنا دەيىن تابىلعان بۇل جادىگەردىڭ تاعىلىمدى تاريح ءۇشىن بەرەرى مول.
ودان كەيىن ايتا كەتۋگە تۇراتىن جانە ءبىر دۇنيە - كونە قۇدىقتىڭ تابىلۋى. قۇدىقتىڭ جەتى مەتردەي تەرەڭدىگىنەن قۇمىرا مەن كەسە ولجالانادى. قۇمىرانىڭ قاسيەتى - تاۋلىكتىڭ ءار مەزگىلىنە ساي ءتۇسىن وزگەرتىپ، قۇبىلىپ تۇراتىندىعى. ءبىر جاق بۇيىرىندە: «بۇعان ادامنىڭ كوز جاسى قۇيىلماسىن» دەگەن ارابشا جازۋى دا بار. ال، كەسە دۇنيەجۇزىنەن تابىلعان ەكىنشى زات ەكەن. ءبىرىنشىسى - مىسىردان تابىلسا، ەكىنشىسى سارايشىقتان شىعىپ تۇر. كەسەنىڭ قاسيەتى سول - ىشىنە قۇيعان تاماققا ۋ سالىپ جىبەرسەڭ، كەسەنىڭ بوياۋى سول بويدا ءتۇسىن وزگەرىپ قويا بەرەدى.
دۇنيەجۇزىندەگى وتە سيرەك كەزدەسەتىن زاتتار بولعاندىقتان، قۇبىلمالى قۇمىرا مەن كەرەمەت كەسە 2000-جىلدىڭ 18 - قىركۇيەگىنەن باستاپ استاناداعى پرەزيدەنتتىك مۇراجايعا الدىرىلادى. قۇمىرانىڭ سۋرەتىن كوردىك، ال ەشقانداي فوتواپپاراتتىڭ قابىلداماۋى سەبەپتى، تاڭعاجايىپ كەسەنى كورۋ باقىتى بۇيىرمادى. بۇدان وزگە قازبا جۇمىسى كەزىندە تابىلعان VІ-VІІ عاسىرلىق اشەكەي زاتتار، ىلگەكتەر، جانىنان تابىلعان «قۇران كارىم» كىتابى، 1937 - جىلى ورىس عالىمى ارزيۋتوۆتىڭ قازبا جۇمىسىن جۇرگىزۋ كەزىن¬دە تاپقان سفەروكونۋستارى دا مۇراجاي قورىن بايىتىپ تۇر. سفەروكونۋستار - سول كەزدىڭ تەرموستارى. ەكى قابىرعالى، ورتاسىنا اۋا قالدىرىلعان، تەمپەراتۋراسىن ءبىر تاۋلىككە دەيىن ساقتاپ تۇراتىن قاسيەتى بار. بۇل ىدىستىڭ جالپى سانى - بەسەۋ ەكەن. ونىڭ ەكەۋى وزىمىزدە دە، قالعان ۇشەۋى ساراتوۆ مۇراجايىندا ساقتاۋلى.
ءسان بەرگەن «سەكەركول»
سارايشىق دەسە، جانە ءبىر اڭىز ەسكە تۇسەدى. سارايشىقتىڭ سانىنە ءسان قوسقان «سەكەركول» مەن التىن قايىق جايىنداعى اڭىز حالىق اراسىندا ءجيى ايتىلادى. تاريحتا تەرەڭ ءىز قالدىرىپ، زامانىندا قازاق مەملەكەتىن باسقارعان ۇلى حانداردىڭ ءبىرى - ءاز- جانىبەك حان سارايشىقتا ازدى- كەمدى حاندىق قۇرعان كەزىندە، حاننىڭ ەڭ سۇيىكتى قىزى ۇنەمى وسى جەردە بولىپ، قالانى ەرەكشە جاقسى كورگەن ەكەن. كۇندەردىڭ كۇنىندە ءاز- جانىبەك حان سول قىزىنا ارناپ سارايشىقتىڭ كۇنباتىس جاعىنان جاساندى كول جاساتقان. سۋىن اراعا 15-20 كۇن سالىپ جاڭارتىپ، ءار اۋىستىرعان سايىن كولدىڭ بەتىنە قايىق¬پەنەن ءجۇرىپ، سەكەر سەپتىرتەتىن كورىنەدى. سەكەر سەبەتىنى - سۋ نەعۇرلىم ءتاتتى بولسا، اققۋ سوعۇرلىم كوپ كەلىپ، ۇزاق تۇراقتايتىن بولعان. سوندىقتان دا بۇل كول تاريحتا «اق¬قۋ كولى» ، كەيدە «سەكەركول» دەگەن اتپەن قالعان.
«كولدىڭ ءسانىن ارتتىرايىن، حالىقتىڭ كەلۋىن كوبەيتەيىن، بۇل جەردى ءتىرى جۇماققا اينالدىرايىن» - دەپ ءاز- جانىبەك حان قىزىنا التىندالعان قايىق تا جاساپ بەرىپتى. حان قىزى ءوزىنىڭ قۇربىلارىمەن بىرگە اكەسى جاساتىپ بەرگەن اققۋ ءمۇسىندى التىن قايىعىمەن (مۇراجايدا ساقتالعان سۋرەتى بار) قۇستارعا جەم بەرىپ، كىسىدەن ۇرىكپەۋگە ۇيرەتەدى. قۇس اتاۋلى جاز بويى «سەكەر¬كولدە» ەركىن ءجۇزىپ جۇرەدى ەكەن. جانىبەك حاننىڭ سول قىزى ۇزاتىلعالى جاتقاندا، 15 جاسقا قاراعان شاعىندا اۋىرىپ، كەنەتتەن قايتىس بولادى. حان قىزىن التىن تابىتپەن، بارلىق جاساۋىمەن، التىن قايىعىمەن قوسا جەرلەۋگە ءامىر ەتىپتى.
« قىزىڭىزدىڭ وسىنشا بايلىقپەن قوسا جەرلەنگەنىن بىلگەن قاتىگەز، اشكوز بىرەۋلەر مولانى اشىپ، بايلىقتى توناپ كەتسە، جالعىزىڭىزدىڭ مۇردەسى ايدالادا قالار. سوندىقتان قىزىڭىزدىڭ دەنەسىن جاسىرىن جەرلەڭىز» دەپ اقىل ايتقاندار شىعادى. وسى كەڭەسكە قۇلاق اسقان جانىبەك حان جەتى كىسىنى شاقىرىپ، قۇپيا تاپسىرما بەرىپتى. قابىر قازىلىپ، تۇندە قىزى جەرلەنگەن سوڭ، الگى جەتى كىسى سول بويدا ولتىرىلەدى. ال، قىزىنىڭ مولاسىن ەشكىم بىلمەسىن، اشپاسىن دەگەن پيعىلمەن جاس قابىردىڭ ۇستىنەن تۇنىمەن بىرنەشە ءۇيىر جىلقىنى وتكىزىپتى. ات تۇياعىنان تىپ- تيپىل بولىپ تەگىستەلگەن جەردەن، ەرتەڭىنە حاننىڭ ءوزى دە قىزىنىڭ مولاسىن تابا الماپتى دەسەدى اڭىزدا. سودان باستاپ قىزىعۋشىلار سارايشىقتىڭ جەرىندە التىن قايىق، التىن تابىت، التىن جاساۋ جاتىر دەپ، 1580 - جىلى كازاكتار قالانى قيراتقاننان كەيىن 11 جىل قازىپ- قوپارىپ قاراعان، ءبىراق، التىن قايىقتى تاپتى ما، تاپپادى ما، ول جايىندا وسى كۇنگە دەيىن دەرەك جوق. ال، «سەكەركولدىڭ» تاريحي ورنى ساقتالماعان، جايىقتىڭ تولقىنىنا جۇتىلىپ كەتىپتى.
ءسانىڭ قايدا؟
تاريحتىڭ سان قاتپارى سىرىنان تاعىلىم الا ءجۇرىپ، سارايشىق قالاسىنىڭ كونە تاريحي ورنىنا دا تابان تيگىزدىك. ۇزدىكسىز سوعىپ تۇرار وكپەك جەل وبەكتەي قارسى الدى. بۇل قۋ مەكيەن دالادا ءبىر كەزدەرى سالتاناتى اسقان ءساندى قالا بولدى دەپ ەشكىم ايتا الماس ەدى. سەبەبى، قالانىڭ 5/6 بولىگى جايىقتىڭ اساۋ اعىسىنا جۇتىلىپ كەتكەن. ەسكى قالانىڭ كونە ورنىن جىل وتكەن سايىن جايىق ءمۇجىپ، ءور سۋىنىڭ ءور تولقىنى جۇلىپ، جەپ، قۇرىپ بارادى. ءيا، بۇگىندە كونە شاھار «حال ۇستىندە» .
1340- جىلعى بەلگىلى ساياحاتشى ماۋرو تۇسىرگەن كارتادا ونىڭ كولەمى 2000х600 مەتر بولىپ بەلگىلەنسە، قازىردە قالا اۋماعى بار- جوعى ءۇشبۇرىشتى 140х140х65 مەتر- اق بولىپ قالعان. ونىڭ ءوزى ەجەلگى قالا تابانىنىڭ كۇنگەي بەتىندەگى ەسكى قورىمدار مەن وندىرىستىك شەبەرحانالار ورنى عانا. باسقا جادىگەرلەردى تۇگەلدەي جايىق جالماپتى. سوڭعى 7 جىلدا سۋدىڭ ارناسىنان اسۋىنا بايلانىستى قازبا جۇمىستارى دا ۋاقىتشا توقتاتىلىپتى. سوندىقتان دا، بۇل جەردىڭ تاريحىن، وتكەننىڭ ونەگەلى ىستەرىن كونە جادىگەرلەر باياندامايدى، كەرىسىنشە، كەلگەننەن- اق، ۋىلدەي، زارلانا سوققان جەل بار مۇڭىن سىر قىلىپ، مۇڭ قىلىپ شەرتەدى. سول زارلى ۇنىمەن- اق، تاريحتىڭ تالاي اۋمالى- توكپەلى كەزەڭىن باسىنان كەشكەن كونە قالانىڭ بۇگىنگى مۇشكىل ءحالىن باياندايدى.
جەردە بەي- بەركەت شاشىلىپ جاتقان ادامنىڭ باس سۇيەكتەرىن كورىپ سۇيەگىڭىز سىرقىراپ، جۇرەگىڭىز اۋىرىپ، جان- دۇنيەڭىز الاي- تۇلەي بولادى. اۋەلدە عانا سارايشىقتىڭ ءسانى جايىندا كەۋدەڭىزدە اسقاقتاپ تۇرعان اسقارالى ارماندار مەن ءتاتتى قيالدىڭ قالانى كوزبەن كورگەن ءبىر- اق ساتتە وڭباي كۇيرەگەنىنە، نازىك جانىڭىز شىداي الماي، ەرىكسىز جانارىڭىزعا جاس كەپتەلەدى.
سارايداعىلار نەگە سالعىرت؟
17 - عاسىردا باتىس وڭىرىندە قاتتى سۋ تاسقىنى بولعان. سول كەزدە جايىقتىڭ ارناسى قالانىڭ ۇستىمەن تىكە ءوتىپ كەتكەن كورىنەدى. ول ءتىلسىز جاۋ ءالى دە قاۋپىن سەيىلتپەي كەلەدى، كەرىسىنشە، جىلدان- جىلعا قالانى جۇتىپ جاتىر. ال، قالانىڭ قالعان از عانا بولىگىن جايىقتىڭ اعىسىنان اراشالاپ قالۋدىڭ جالعىز- اق جولى - بەكىنىس سالۋ دەيدى ماماندار. الدىن الا ەسەپتەلگەنىندەي، قالانى جايىقتىڭ تولقىنىنان قورعاۋ ءۇشىن ءۇش شاقىرىم قاشىقتىققا دەيىنگى ارالىقتا سالىناتىن بەكىنىسكە 14 ميلليارد قاراجات كەرەك ەكەن. ءبىراق، بۇل ماسەلەنىڭ قوزعالىپ كەلە جاتقانىنا قانشا جىل وتسە دە، ناقتى ءىس جۇزىندە قولعا الىنباي، تەك سارايداعىلاردىڭ كوپ ۋادەسىنىڭ ءبىرى رەتىندە شەگەرىلىپ كەلەدى. ءتىپتى، شاشىلىپ جاتقان ادامنىڭ سۇيەكتەرىن جيناۋعا ارنايى شتات سۇراعانىمەن، ول ءوتىنىشىنىڭ دە قاراۋسىز قالعانىن ايتادى مۇراجاي باسشىسى.
... ساتىپ جاتىر
كوزىمىز كورگەنىندەي، قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن ورىن قورشاۋلى تۇرعانىمەن، بۇل جەر جەرگىلىكتى جاستاردىڭ تابىس كوزىنە دە اينالىپ ۇلگەرىپتى. بالالار كونە قالاشىقتان ءالى دە تابىلىپ جاتقان كونە جادىگەرلەردى كەلگەن ساياحاتشىلارعا ساتىپ، وزدەرىنشە كاسىپتىڭ دە كىلتىن تاپقانعا ۇقسايدى. سول تىرلىكتەرىنە وزدەرى ءدان ريزا. توپىراق اراسىنان تاپقان تيىن، ۇساق- تۇيەك مونشاق، اشەكەي زاتتارىن ساۋدالاپ جۇرگەن 14-15 جاسار بالامەن ءبىز دە ۇشىراسىپ قالدىق. تاۋارلارىن كورىپ، ءبىراز ساۋدالاستىق تا. الايدا، باعالارى ناقتى ەكەن، قانشا ۇگىتتەگەنىمىزبەن، ءبىر تيىن دا تۇسىرمەدى. ءارقايسىسىنىڭ قۇنى جادىگەردىڭ جاعدايىنا بايلانىستى ءارتۇرلى. ماسەلەن، تيىن - 400 تەڭگە بولسا، مونشاقتىڭ ءار تاسى 200 تەڭگەگە، پوشىمى تۇسىنىكسىزدەۋ تەمىر- تەرسەكتەر ءسال ارزانداۋ - 100-150 تەڭگەگە باعالانىپتى. ءبىراز ساۋدالاسىپ، اقىرى بولماعان سوڭ، كۇنىنە قانشا تاباتىنىن سۇرادىق. بەيتانىس بالا تابىسىن جاسىرمادى: «كۇنىنە 2000-3000 تەڭگە، شەت ەلدەن تۋريستەر كەلسە، كەيدە ءبىر كۇندە 14-15 مىڭ تەڭگەنىڭ ۇستىندە اقشا تاباتىن كەزدەرىمىز بولادى»، - دەپ جاۋاپ بەردى.
ءتۇيىن
مىنە، كەزىندە، شامامەن 1513 - جىلدارى قاسىم حان قازاق حاندىعىنىڭ باس قالاسى ەتىپ جاريالاعان قازاقتىڭ العاشقى استاناسى ساۋلەتتى سارايشىقتىڭ سالتاناتى سارقىلعان بۇگىنگى كەيپى - وسى. قالانى اساۋ اعىستان قورعايتىن بەكىنىس ماسەلەسى جاقىن كۇندەردە شەشىلمەيتىن بولسا، وندا تاريحي جادىگەرمەن ماڭگىلىككە قوشتاسىپ، ەندىگى ۋاقىتتا تەك مۇراجايىن عانا قاناعات تۇتىپ، سوعان كوڭىل جۇباتۋعا تۋرا كەلمەك.
نازەركە جۇماباي
https://adyrna.kz
