ءار اكە قىزىن وسىلاي ۇزاتسا عوي
كوڭىل ايناسىنىڭ شاڭىن ءبىر سۇرتسەم، ءبارى دە بالا كۇنىمدەگىدەي جارقىراپ كوز الدىما كەلە قالادى. بىلمەككە ىقىلاستى بولساڭىز، بايانداپ كورەيىن.
قۇدالىق، ودان كەيىنگى جول- جورالعىلار ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە عوي، مەن تەك ۇزاتىلۋ جايىنا عانا توقتالايىن.
ەڭ ۇلكەن اپكەمدى ۇزاتاردان ءبىر اي بۇرىن بۇكىل تۋىس ۇيىنە شاقىردى. («قىز - قوناق» دەگەن سول عوي). قاسىنا ەكى- ءۇش قۇربىسىن ەرتىپ، ءسان- سالتاناتىمەن الگى ۇيلەردىڭ بارىنە قوناق بولدى. ءسان- سالتانات دەپ وتىرعانىم، ۇزاتىلاتىن قىزعا ەڭ كوركەم اتتى كۇمىس ەر- توقىم، كۇمىس جۇگەن- نوقتامەن اشەكەيلەپ مىنگىزەدى. جاڭا كيىم كيەدى. قاسىنداعى قىزدار دا بارىن كيىپ، باقانىن قولىنا الىپ دەگەندەي سانىنە ءسان قوسىپ شىعادى. ول كەزدە قىز كۇنىندەگى كيىمنىڭ كەلىنشەك بولعاندا جارامايتىنىن بىلەسىزدەر عوي، ۇزاتىلار قىز قوناقتىققا كيگەن جاڭا كيىمىن قاسىنا ەرگەن قۇربىلارىنا ۇلەستىرىپ كەتەدى. سونىمەن، نە كەرەك، بارعان ءۇيى بارىن الدىنا توسىپ، ەركەلەتىپ- اق باعادى. ۇزاتىلىپ بارادى عوي. «بىزدەن نە قالاساڭ دا الا عوي، اعاڭ ءتىپتى بار جاساۋىڭدى ءوزى جاساپ بەرۋگە بار» - دەپ بايەك بولعان جەڭگەلەر، «بارعان جەرىڭدە اپايىڭمەن بالا كۇندەگى ۇرىس- كەرىسىڭدى ەسىڭە الا قويساڭ بولدى - ساعىنباي قالاسىڭ...» دەپ قاعىتقان جەزدەلەر...، ءبارى- ءبارى قىز كوڭىلىن كوتەرۋمەن الەك. «وتىز كۇن ويىن» دەگەنى سول شىعار بالكىم.
مەجەلى كۇن كەلدى. تويدان ءبىر كۇن بۇرىن قۇدا جاقتان ءتورت ادام كەلدى. جەزدەم، كۇيەۋ جولداس جىگىت، قۇدا- قۇداعي بولىپ كەلگەن ەكى كىسى. ەرتەڭ توي دەگەن كۇنى تۇندە اپكەم ەستەلىك ۇلەستىردى. «اپكەلەرىڭ ەستەلىك ۇلەستىرۋگە شاقىرىپ جاتىر، بارىڭدار» دەگەندە توپ بالا جارىسا جۇگىردىك. اكەمنىڭ اعاسىنىڭ ءۇيى، ءىنىسىنىڭ ءۇيى ءبارىمىز قاتار وتىراتىنبىز، كورشى- قولاڭ، تويعا كەلگەن باسقا تۋىستىڭ بالالارى بار دەگەندەي وتە كوپپىز ەندى. ءبىز كىرگەندە شەشەم شىعىپ كەلە جاتىر ەكەن. «ءما، مىنانىڭ بارىنە قايتىپ جەتكىزەسىڭ، كىشكەنە ەرەسەكتەۋلەرىنە بەرسەڭ بولدى عوي» دەپ كۇلىپ جاتىر. ەستەلىكتىڭ كوبى شەتىن شىلتەرلەپ، كەستەلەپ تىككەن كىشكەنتاي شىت ورامال. كوبىن ءوزى تىككەن. كەيبىرەۋىن قوناق بولىپ جۇرگەندە قۇربىلارىنا تىككىزگەن دەگەندەي. ونىڭ كەيبىرەۋىنە سىرعا، جۇزىك، ساعات سەكىلدى زاتتار، كەيبىرەۋىنە كامپيت ءتۇيىپ دايىنداپ قويىپتى. ول جەردە سىيلىق بالالارعا ەمەس، نەگىزىنەن وزىنەن كەيىنگى ەرەسەك باۋىرلارىنا، سىڭلىلەرىنە، تۋىستارىنىڭ ەرەسەك بالالارىنا بەرىلەدى. تۋىستىق قاتىناستى ولشەي وتىرىپ، مىسالى، بىرەۋدىڭ تۇڭعىشى بولسا وعان ساعات تۇيىلگەن، بىرەۋدىڭ جالعىز قىزى بولسا وعان سىرعا تۇيىلگەن دەگەن سەكىلدى قوماقتى سىيلار، ودان كەيىنگىلەرگە ورتاشا، تومەن دەگەندەي رەتىمەن بەرىلە بەرەدى. ءتىپتى كىشكەنە بالالار ەلەنبەيدى دە. اپكەڭنەن ورامال الۋعا جاراپ قالۋ دەگەن ادام قاتارىنا قوسىلعانداي ۇلكەن دۇنيە. مەن ءۇشىن سولاي ايتەۋ...
سول جولى ەستەلىك ورامال مەنەن ىلگەرى اعاما كەلىپ توقتادى عوي. ەڭ سوڭعى كامپيت تۇيىلگەن شىتتى ۇلانبەككە بەرىپ جاتىپ، ماعان: ء«ۇي، ۇلاربەگىمە جەتپەي قالىپتى عوي، بولدى، ساعان ساكەن بەرەدى» دەپ باسىمنان سيپاپ قويدى. استىڭعى يەگىم قيساڭداپ ءۇنسىز عانا توگىلىپ جىلايتىنىم بار ەدى، سول كەلە جاتتى... ازايىپ بارا جاتقان شىتتارعا قاراپ ءوزىم دە ويلاپ تۇر ەدىم، جەتپەي قالعاندا جامان بولدىم. ساكەن دەگەنى وزىنەن كەيىنگى اپكەم ساكەنگۇل. سول ۇزاتىلعاندا بەرەدى دەگەنى عوي. ءسوزى دە ۇنامادى. ول كەزدە 7-8 جاس دەگەن اجەپتاۋىر ەستيار كەز ەمەس پە؟ ! كوكەيدەگى ءسوزدى قاراساڭىزشى: «شىت الۋ ءۇشىن ساكەننىڭ ۇزاتىلعانىن كۇتەم بە ەندى؟». شىعا جونەلدىم. «ءما، انانى قارا، وكپەلەپ كەتتى. سەنىڭ سوڭىڭنان بارماي قويماسىن. حا حا حا!..». ەندى ويلاسام، ۇلكەن ادامدار كىشكەنتاي بالانىڭ جان دۇنيەسىنە ەشقاشان ۇڭىلمەيدى ەكەن عوي. بالا دەگەن جۇرەگى ءجۇز جارالانىپ، مازاققا ۇشىراپ، قانشاما «ادىلەتسىزدىكتەرگە» جانى توزبەي، شاماسى كەلمەي، تىستەنىپ وسەدى. قارسى شىقساڭ ۇلكەن كىسىلەر ۇلكەندىگىن ىستەپ ۇرىپ- سوعىپ ەڭىرەتىپ قويادى. سونى كىشكەنتاي كەزىمنەن بىلەدى ەكەنمىن. كوردىڭىز بە مازاقتى!؟ .
سونىمەن، توي كۇندىز ءوتتى. كەشتە ويىن- ساۋىق. جاستار ءبىر ۇيدە، ۇلكەندەر ءبىر ۇيدە. ءان، كۇي، ولەڭ، ءتۇرلى ويىندار. سول كۇنى تويعا قۇدالار جاقتان ايتىساتىن، كۇي شەرتىپ، دومبىرامەن ءان سالاتىن دەگەندەي ءتىلدى- جاقتى ارنايى ادامدار كەلەدى. ءبىزدىڭ جاق تا ءبىر اقىنىن دايىنداپ ساق وتىرادى. ايتىس، ولەڭى كوپ بولعاننان كەيىن بە، ماعان جاستاردان گورى ۇلكەندەر جاقتىڭ وتىرىسى جاقسى قۇساپ تۇرادى. ول ايتىستاردان ەستە قالعان شۋماقتار از ەمەس. نيعىمەت، باكەي اعالارىمىزدىڭ، مەيرامحان، شاۋەل اپالارىمىزدىڭ تويداعى ايتىستارىنا ءوزىم دە قوسىپ، بالالارعا قۇلپىرتىپ تۇرىپ ايتىپ بەرەتىنمىن.
ءتۇن ورتاسى اۋا دۋمان تارقايدى. شەشەلەرىمىز كيت بۋىپ تاڭ اتقانشا جۇرەدى، ايتەۋ. تاڭ اتا كورشى- قولاڭ كەلە باستايدى. اۋىلدىڭ ۇلكەندەرى كەلەدى. نەكە وقىلادى. سودان كەيىن داستارحان جايىلىپ، شاي قۇيىلادى. سول ءبىر ءساتتىڭ سالماعى اۋىر ەندى. ءۇي تولى ادام. بالالاردى سىرتقا شىعارىپ جىبەرىپ ۇلكەندەر عانا وتىرادى. مەن «سۇزگىگە» ىلىنبەي، بىرەۋدىڭ قولتىعىنىڭ استىندا قالىپ قويعام، بىرەۋ كەپ سۇيرەپ كەتپەسىن دەپ دەمىمدى ىشىمە تارتىپ ارەڭ تۇرمىن. اپكەم مەن جەزدەم قاتار وتىر. «ە ە ە، قاراقتارىم...» دەپ حاسەيىن اقساقال اڭگىمە باستاعاندا ءۇي ءىشى تىم- تىرىس تىنىپ قالدى. ءبىر كەزدە انام ءسوز الدى. جىلاپ وتىر. ءۇزىپ- ءۇزىپ، وكسىپ- وكسىپ ايتادى:
«...شامامىزدىڭ كەلىسىنشە باقتىق، قاقتىق، تاربيەلەدىك. جەتىسپەگەنى دە بار، جاستاي ۇزاتىپ وتىرمىز. «جاقسى جەرگە تۇسكەن كەلىن - كەلىن، جامان جەرگە تۇسكەن كەلىن - كەلساپ» دەيدى، ارى قاراي جاقسى اتانۋى سەندەردىڭ ىستەرىڭ. قارعام، بەتىمە كەلەر ءسوز قايتارعان ەمەس، جامانات ءسوز ەستىرتكەن جوق. جات جۇرتقا جاراتىلعان سوڭ امال جوق، ايتپەسە اكەسىنىڭ دە سەرىگىندەي بولدى... سەندەرگە امانات ەندى. ادامدىقتارىڭا سەنىپ وتىرمىز، قىز دەگەن وسى ەكەن، قاناتى جەتىلگەندە قولىڭنان ۇشىرىپ قويا بەرەسىڭ باياعى...» .
جەڭگەلەرىم، كورشىلەر ءبارى جىلاپ تۇر. اپكەمە قاراسام ەكى يىعى سولق- سولق ەتەدى. جىلاپ وتىر. قايتا- قايتا ەڭسەسى ءتۇسىپ كەتىپ، جەڭگەلەرى قولتىعىنان دەمەپ قويادى. مەن دە جىلادىم. اكەم باسىن جەردەن الار ەمەس.
قۇدالار جاق ءسوز الدى. «سىزدەرگە راحمەت! ءبىز دە قىز ۇزاتقانبىز، وڭاي ەمەس، جۇرەكتەرىڭىزدى جۇلىپ بەرگەندەي بولىپ وتىرسىزدار. دەسە دە، جىلاماڭىزدار، ەندى جىلاعاندارىڭىز دا ءجون عوي، سويتسە دە بالالارىڭىز جامان جەرگە بارا جاتقان جوق، سىزدەر بولىپ، بىزدەر بولىپ اقىل- كەڭەسىمىزدى ايتا ءجۇرىپ جۇرت قاتارىنا قوسىلار...» دەگەن سەكىلدى نەبىر سۇلۋ سوزدەرمەن سونارلاي كەلىپ، «قۇدەكە، ەندى بالالارعا باتاڭىزدى بەرىڭىز» دەپ توقتادى. اكەم كەۋدەسىن كەرە سەرپىلىپ القانىن جايا: «ءيا، اللا! بالالارىم...، جولدارىڭ بولسىن، باقىتتى بولىڭدار، اللا جارىلقاسىن! رازىمىن! ءاۋمين!» دەپ بەت سيپادى. جۇرت سىرتقا لاپ قويدى. مەن دە جۇگىرە بەرەم دەپ بىردەڭەگە شالىنىپ جىعىلعانىمشا بولعان جوق، بىرەۋ اياعىمدى باسىپ كەتتى. مىسىقتاي بىج ەتە قالدىم. «مىناۋ نە عىپ ءجۇر مۇندا، وسى بىرەۋدىڭ جۇرمەيتىن جەرى جوق ەكەن» دەپ كۇڭك ەتىپ اتتاپ وتە شىقتى.
سىرتتا جاساۋ ماشيناعا تيەلىپ دايىن تۇر ەكەن. ۇلكەندەر سىرتقا شىعا قالىپ دوڭگەلەنىپ تۇرا- تۇرا قالدى. ءبىر كەزدە قىز- كەلىنشەكتەر قولتىعىنان دەمەپ اپكەمدى شىعاردى. وڭ جاقتا تۇرعان كورشى اپامىزدى باس سالىپ قۇشاقتاپ، سىڭسۋ ايتتى. كادىمگى ولەڭ عوي. ءيا، ايتپاقشى، ونى دا الدىن الا جاتتايدى. تويدان بۇرىنعى قىدىرىستا، ۇيدە قاسىنداعى قۇربىلارىمەن وتىرىپ سىڭسۋ جاتتاپ وتىرعانىن تالاي كورگەم. «قاردىبايعا نە دەپ ايتاسىڭ؟»، «جولدىبايعا ءبۇيتىپ ايت» دەگەندەي ءازىل- وسپاققا سالىپ كۇلىسىپ جاتاتىن. سول سىڭسۋ. ولەڭجاندى بالامىن عوي، سوزدەرى قۇلاعىمدا قالدى. اكەمدى، انامدى، ناعاشى اتام، ناعاشى اپام، ءبارى- ءبارىن ءبىر- ءبىر قۇشاقتاپ ءبىر- ءبىر شۋماق ايتادى. قاسىنداعى ەكى- ءۇش قىز داۋىس قوسادى. سونداعى ۇلكەن جەزدەمىز (اكەمنىڭ قارىنداسىن العان) قاردىبايعا ايتقان سىڭسۋى قانداي عاجاپ ەدى!؟ مۇندا اركىمگە تەك وزىنە ايتىلۋى ءتيىس سوزدەر عانا ايتىلادى. بەتالدى ايتىلا بەرمەيدى. ۇزاتىلىپ بارا جاتقان قىزدىڭ جەزدەسىنە ايتقان سىڭسۋى مىناۋ:
«جىلقى ىشىندە الا ءجۇر،
ۇستاي الماي بالا ءجۇر.
اكەم - كارى، باۋىرىم - جاس،
كوزىڭنىڭ قىرىن سالا ءجۇر.» - دەگەندە ءۇي ىشىندە سىر بەرمەگەن اكەم جىلاپ جىبەردى. بۇل اپكەمنىڭ ءوزى شىعارعان ولەڭى ەمەس قوي، بۇرىننان كەلە جاتقان سىڭسۋ. ۇزاتىلىپ بارا جاتقان ءبىر قىز ايتىپ، جاتتالىپ قالعان شۋماق قوي. «قىز - قامقور» دەيدى عوي قازاق. راس! اكەگە قىزداي قامقور، ءۇي ىشىنە قىزداي قامقور ادام كورمەدىم. انام توعىز بالا كوتەردى. «بالالار كوبەيسە ءبىرىن- ءبىرى باعادى» دەيدى عوي، باعادى، ءبىراق قىزدار باعادى ەكەن. ءبىر- ءبىرىمىزدىڭ مۇرنىمىزدى بۇزىپ توبەلەسىپ جاتاتىن ۇلداردىڭ كىرىن قىزدار جۋدى، كيىمىن سولار جاماپ، نانىمىزدى سولار ءپىسىرىپ، تاماعىمىزدى سولار ىستەدى. قازىر دە ءبىز اۋىلعا بارساق، قوناققا بارعانداي شالجيىپ جاتامىز، ال، جات جۇرتقا كەتكەن قىزدار توركىندەپ كەلگەندە اكەسىنىڭ ءار كويلەگىنىڭ جاعاسىن تەكسەرىپ، ءۇيدىڭ اۋلاسىنا دەيىن جارقىراتىپ شىعادى عوي.
قاراشى! مىناۋ شۋماقتىڭ الدىڭعى ەكى جولىن قايتالاپ وقىشى. اناۋ توپ جىلقىنىڭ ىشىنەن كوزدەگەنىن ۇستاي الماي جۇرگەن بالا مىنا قىزدىڭ باۋىرى عوي، شاماسى كەلمەي ءجۇر عوي، وزىنەن ۇلكەن اپكەسى كومەكتەسەر ەدى، ول جاتجۇرتتىق بولىپ جارالعان سوڭ ۇزاتىلىپ كەتتى عوي... بۇل - ءوزى جاتقا ۇزاتىلىپ بارا جاتىپ، سوڭىندا قالىپ بارا جاتقان باۋىرىن، اكەسىن ۋايىمداعان قىزدىڭ كوكىرەگىندەگى سۋرەت. ەندى ۋايىمدادى بولدى ما؟ جوق! ونى بىرەۋگە تاپسىرۋ كەرەك. كىمگە؟ جەزدەگە! قاي ۋاقىتتا؟ ءوزى ەڭ سىيلى بولعان، ءسوزى ەڭ ءوتىمدى بولعان - تاپ اتتانار كەزدە. قامقورلىق قانا ەمەس، دانالىق! «ەسكىلىكتىڭ قالدىعى» دەپ كۇرەسىنگە كومىپ تاستاعان قايران سالت!
جەزدەمىز قولتىعىنان دەمەپ، ماشيناعا وتىرعىزعالى جاتىر ەدى، ءوزى دە اڭعارماي قالسا كەرەك، اكەم قاسىنا جەتىپ بارىپتى. اپكەم قايىرىلا قۇشاقتاپ ەگىلىپ جىلادى كەپ. شىندىعىندا ۇلكەن اپكەم قانزيلا اكەمنىڭ كومەكشىسىندەي بولىپ كەتكەن قىزى ەدى. ەرەكشە جاقسى كورەتىن. وعان ۇرىسپاق تۇگىلى كەيىپ سويلەگەنىن ەستىپ كورگەن ەمەسپىن. «قىز بالا اكەگە جاقىن بولادى» دەگەن راس ءسوز. وتە راس!
قىتايدا وتكەن جازۋشى ماعاز رازدان «التايدىڭ اقيىقتارى» دەگەن رومانىندا: «ءجۇز تۇيەگە جاساۋى ارتىلىپ اتتانعالى تۇرعان جالعىز قىزى ءداريعا الدىنا كەلىپ «قوش اكە!» دەگەندە، قۋ دۇنيەنىڭ توبەقۇيقاسىن قارا بۋراداي شايناپ وتكەن ەر وسپاننىڭ باسى سالبىراپ كەتتى...» دەپ جازاتىنى بولۋشى ەدى. مەن كورگەن وقيعا دا سودان مىسقال كەم ەمەس سەكىلدى. قىز ۇزاتقان اۋىلدىڭ سۇرەڭسىزىن ايتىپ سۇراماڭىز، بوزداپ، قۇلازىپ، جۇرتتا قالدىق قوي...
وسى اڭگىمەمدى بىردە مارات اعاما ايتىپ بەرگەم، اڭگىمەنىڭ ادامىمىز عوي، اۋىزەكى ايتقاندا اسەرلى شىقسا كەرەك، ءۇنسىز وتىرىپ قالدى. اۋزىن جىبىرلاتايىن دەسە كوزى «سويلەپ» كەتەيىن دەپ تۇرعانىن اڭعاردىم. «ءار اكە قىزىن وسىلاي ۇزاتسا عوي...» دەپ تەرەڭ تىنىستادى ازدان سوڭ. قىز ۇزاتۋدى سونشاما قيىنداتىپ جىبەرگەندەي بولدىم با دەپ ءسال ىڭعايسىزدانىپ قالعانىم بار ەدى. قازىر دە سونداي كۇيدەمىن. سول ءۇشىن ءسوزدىڭ سوڭىن كوڭىلدى وقيعامەن اياقتايىن.
اناۋ شىتتى ايتام، «ساكەننەن الاسىڭ» دەگەن. الدىم عوي سونى. شەتىن بىزبەن شىلتەرلەگەن كوك شىت. ول شىنىمەن ەستەلىك ەكەن. ءومىرباقي ەسىڭنەن كەتپەيدى. ول بولماسا جاقىن بولماي قالاسىڭ دەگەن اڭگىمە جوق قوي، دەسە دە تۋىستىق جان دۇنيەڭدى جالعاپ تۇرار دانەكەردەي عاجاپ سىيلىق ەكەن. اۋىلعا بارعان سايىن ساكەنگۇلگە ءبىر كويلەك الا بارۋدى وزىمە مىندەت ساناپ تۇرام. جاڭىلعان دەگەن كورشى اپامىز: «ساكەنگۇل قارعام، ۇزاتىلاردا مەنى قۇشاقتاپ، «اۋىلىمداعى كورەگەن، اپامنان كورگەن ونەگەم...» دەپ سىڭسۋ ايتتى عوي، امان بولسىن قارعام» دەپ ريزا بولىپ وتىرعانىن تالاي ەستىدىم. تەگىن ەمەس، شىت تا، سىڭسۋ دا تەگىن ەمەس.
ەستى قازاق قىز قادىرىنە جەتكەن عوي! قادىرلى قىز ەل اناسى اتانىپ، قازاقتىڭ شاڭىراعىن شايقالتپاي ۇستاپ وسى كۇنگە جەتكەن ەكەنبىز عوي!..
قىزعالداقتاي قىز بەرگەن قۇدايىما مىڭ- مىڭ قۇلدىق! قادىرىنە جەتكىزە گور!
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى
namys.kz
