شوقان ءۋاليحانوۆ ورىس گەوگرافيا قوعامىنىڭ تولىق مۇشەسى بولعان

شوقان شىڭعىس ۇلى (1835-1865) - قازاقتىڭ ۇلى عالىمى، تاريحشى، فولكلورشى، ەتنوگراف، گەوگراف، اعارتۋشى، دەموكرات. شىن اتى - مۇحاممەدحانافيا، اجەسىنىڭ بالا كۇنىندە «شوقانىم» دەپ ەركەلەتىپ ايتۋىمەن «شوقان» اتالىپ كەتكەن. تۋعان جەرى - قازىرگى قوستاناي وبلىسىنداعى قۇسمۇرىن كولىنىڭ جاعاسى. ارعى اتاسى قازاقتىڭ ۇلى حانى - ابىلاي، شوقان ونىڭ شوبەرەسى. ءوز اتاسى ءۋالي دە حان بولعان. ال اكەسى شىڭعىس قازاقستاندا حاندىق جۇيە جويىلىپ، اعا سۇلتاندىقتىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى، اعا سۇلتان لاۋازىمىن يەلەنگەن.

«جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن بىلۋگە ءتيىستى» حان تۇقىمى بولعاندىقتان، اۋىل مەكتەبىندە وقىپ، ارابشا حات تانىعان شوقان اراب، شاعاتاي تىلدەرىن مەڭگەرەدى. بۇدان كەيىن ونى اكەسى سول كەزدە سىبىردەگى ەڭ تاڭداۋلى وقۋ ورنى دەپ ەسەپتەلىنەتىن ومبى كادەت كورپۋسىنا بەرەدى. زەرەك تە زەردەلى شوقان مۇندا «ەكى-ءۇش جىلدان كەيىن-اق ءوز كلاستاستارىنان عانا ەمەس، وزىنەن ەكى جاس ۇلكەندەردىڭ كلاسىنداعىلاردى دا باسىپ وزىپ شىعادى» (گ. ن. پوتانين). ول وسىندا بەلگىلى شىعىستانۋشى عالىم ي. ن. بەرەزيننىڭ تاپسىرماسى بويىنشا توقتامىس حاننىڭ «جارلىعىنا» تالداۋ جاسايدى. بۇل ونىڭ العاشقى عىلىمي ەڭبەگى ەدى. جاستىعىنا قاراماي، ونىڭ بىلىمدارلىعىن، اسىرەسە، شىعىس ادەبيەتى مەن تاريحىن جاقسى بىلەتىندىگىن سول كەزدەگى ورىس عالىمدارى دا جوعارى باعالاپ، مويىنداي باستاعان بولاتىن.

كادەت كورپۋسىن بىتىرگەننەن كەيىن شوقان باتىس ءسىبىر گەنەرال- گۋبەرناتورىنىڭ كەڭسەسىندە قالدىرىلادى. ول 1855-جىلى ۇلى ءجۇزدى قوقان حاندىعىنىڭ ىقپالىنان شىعارىپ، رەسەيگە قوسۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان ەكسپەديتسياعا قاتىسىپ، سەمەي، اياگوز، قاپال ارقىلى ىلە الاتاۋىنا دەيىن كەلەدى، جوڭعار قاقپاسىنا، الاكول، تارباعاتايعا ساياحات جاسايدى.

وسى ساپارىندا قازاق، قىرعىز اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇلگىلەرىن، تاريحى مەن ەتنوگرافياسىنىڭ ماتەريالدارىن جيناپ الادى. بۇل ەڭبەگىن جوعارى باعالاعان گەنەرال گ. ح. گاسفورت ونى ناگراداعا ۇسىنادى، اسكەري لاۋازىمى ءبىر ساتىعا جوعارىلاپ، پورۋچيك اتاعىن الادى. كەلەسى جىلى م. م. حومەنتوۆسكي باسقارعان اسكەري-عىلىمي ەكسپەديتسياعا قاتىسىپ، قىرعىز ەلىن جەتە زەرتتەپ، ىستىقكول ايماعىنىڭ كارتاسىن جاساسادى.

«ماناس» جىرىن جازىپ الىپ، ىلە وزەنىنىڭ باسىنداعى ماناس جورىق جاسادى دەگەن جەرلەردى بارىپ كورەدى. ءسىبىر مەن تيان-شان ارالىعىندا كوشىپ جۇرگەن قىرعىزدار الاتاۋدىڭ اۆتوحتوندى ەجەلگى تۇرعىندارى ەكەنىن تاريحتا تۇڭعىش رەت انىقتاپ بەرەدى. قىرعىزداردىڭ كونە تاريحى جونىندە جازعان گەوگراف ك. ريتتەردىڭ، ا. گۋمبولتتىڭ، شىعىستانۋشى عالىمدار شوتت پەن كلاپروتتىڭ ەڭبەكتەرىنە سىن ايتادى، تاريح، گەوگرافيا سالاسىنداعى داڭقى پەتەربۋرگ عالىمدارىنا دا جەتىپ، جيىرمادان جاڭا اسقان جاس شوقاندى ورىس گەوگرافيا قوعامىنىڭ تولىق مۇشەسى ەتىپ سايلايدى.

شوقاننىڭ قاشقارياعا ساپارى عالىمدىق، اعارتۋشىلىق سالاسىنداعى ەڭبەگىنىڭ جاڭا بەلەسكە كوتەرىلۋىنە جول اشتى. قوقان حاندىعىنىڭ قاشقارداعى كونسۋلى ءارى ساياسي رەزيدەنتىنىڭ كومەگىمەن قاشقاردىڭ ەكونوميكالىق ساياسي قۇرىلىمىن زەرتتەپ، بۇل حالىقتىڭ تاريحى مەن ەتنوگرافياسىنان كوپتەگەن ماتەريالدار جينايدى.

قاشقار ساپارىنان «التى شاھاردىڭ، ياعني قىتايدىڭ نانلۋ پروۆينتسياسىنىڭ شىعىستاعى التى قالاسىنىڭ جايى» اتتى ەڭبەگى دۇنيەگە كەلەدى. بۇل شىعىس تۇركىستان حالىقتارىنىڭ تاريحىنا، الەۋمەتتىك قۇرىلىسىنا ارنالىپ، سول زامان عىلىمىنىڭ بيىك دەڭگەيىندە جازىلعان الەمدەگى تۇڭعىش زەرتتەۋ جۇمىسى ەدى. ۇزاماي ول گەرمانيادا، انگليادا جاريالانادى.

شوقان شىڭعىس ۇلى ءۋاليحانوۆ قازاق مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىن الادى. اسا دارىندى قازاق حالقىنىڭ عالىمى جانە اعارتۋشىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى ەرەكشە تاڭ قالدىرادى. ءوزىنىڭ قىسقا ءومىرىنىڭ ىشىندە عىلىم سالاسىندا وراسان زور تابىستارى سول كەزدەگى ءوزىنىڭ ورىس دوستارى مەن جولداستارىن، ورىس عالىمدارىن مويىنداتتى.

ⅩⅨ عاسىردا ءبىزدىڭ وتاندىق عىلىم ءۇشىن ش. ءۋاليحانوۆتىڭ ءمانى ەرەكشە بەلگىلى بولعاندىعى تۋرالى اكادەميك ن. ي. ۆەسەلوۆسكي بىلاي دەپ جازدى: «...شوقان ءۋاليحانوۆ شىعىستانۋ الەمىنىڭ ۇستىنەن قۇيرىقتى جۇلدىزداي جارق ەتە قالدى. ورىستىڭ شىعىستى زەرتتەۋشى عالىمدارىنىڭ ءبارى دە ەرەكشە ءبىر قۇبىلىس دەپ تانىپ، ودان تۇرىك حالىقتارىنىڭ تاعدىرى تۋرالى ۇلى جانە ماڭىزدى جاڭالىقتار اشۋدى كۇتكەن ەدى. ءبىراق شوقاننىڭ مەزگىلسىز ءولىمى ءبىزدىڭ بۇل ءۇمىتىمىزدى ءۇزىپ كەتتى». اكادەميك ن. ي. ۆەسەلوۆسكي بۇل پىكىرىندە شوقاننىڭ دارا تالانىتتى عالىم بولعانىن ايتا وتىرىپ، ەگەر شوقان كەلتە عۇمىر كەشپەگەندە بۇداندا بيىك بەلەستەردەن كورىنەتىن ەدى دەپ وكىنىش بىلدىرەدى.

بەلگىلى عالىم جانە ساياحاتشى پ. پ. سەمەنوۆ- تيان-شانسكي ءۋاليحانوۆتى «ۇلتتىق ايماقتاردىڭ ىشىندە ەڭ وقىعان، ءبىلىمدى ادامداردىڭ ءبىرى ەدى» دەپ باعالاعان.

حالىقتىق تاربيەنىڭ جاڭا جۇيەسىن ويلاستىرا وتىرىپ، شوقان ەڭ الدىمەن جاس وسپىرىمدەردى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ تابىستارىمەن، دۇنيە ءجۇزى مادەنيەتىنىڭ باي قازىناسىمەن تانىستىرا الاتىنداي دىننەن بولگەن دۇنيەجۇزىلىك بىلىمدەردى ەنگىزۋدى جاقتادى. قوعامدىق قۇبىلىستاردى ول اعارتۋشىلىق تۇرعىدان ءتۇسىندىردى. ءوز حالقىن ەۋروپا مادەنيەتىنەن ۇيرەنۋگە پروگرەسكە شاقىردى.

ول ءوز ەلىنىڭ وقۋ-اعارتۋى مەن عىلىمىن دامىتۋ ءۇشىن كۇرەستى. قازاق حالقىنىڭ مادەنيەت پەن ەكونوميكا سالاسىندا ارتتا قالۋىنا قاتتى قىنجىلا دا قينالا وي جىبەرىپ، حالىق بۇقاراسىن سول ازاپتان ارىلتۋ جولىندا تالماستان ۇلكەن جۇمىس جۇرگىزدى.

قازاق حاندىعىنىڭ زامانىندا قوعام كوكجيەگىندە جارقىراپ شىققان قايراتكەردىڭ قالدىرعان مۇراسى ءوزىنىڭ تاقىرىپ كەڭدىگى، تالداۋ تەرەڭدىگى، ويلارىنىڭ بيىكتىگى جاعىنان 19- عاسىرداعى الەمدىك وزىق ەسكەرتكىشتەر قاتارىنا قوسىلادى. قازاقتىڭ ۇلى پەرزەنتىنىڭ ەڭبەكتەرى ۇلتتى ۇلىقتاۋعا اكەلىپ، الەمدى تانۋعا جول باستايدى. سوندىقتان باتىس پەن شىعىس بيىگىن قوسا باعىندىرعان شوقان ءۋاليحانوۆ مۇرالارىن ۇلىقتاۋ ۇلىتىمىزدىڭ ۇلكەن باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرۋگە ءتيىس.

2015 -جىلى شىلدەدە قازاقتىڭ ۇلى عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ 180 جىلدىعىنا ارناپ، قاشعارياعا باعىت العان «شوقان ءۋاليحانوۆ كەرۋەنىنىڭ ىزىمەن» اتتى عىلىمي-تانىمدىق ەكسپەديتسيا 12 كۇن ىشىندە قىتاي مەن قىرعىزستان اۋماعىنداعى 6000 شاقىرىم جولدى ءجۇرىپ ءوتتى.

مىنە، وسىنداي ۇلى عالىمدى ەسكە الىپ، ۇلىقتاعان اۋقىمدى ءىس-شارالار ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە مەرەكەلەنىپ جاتقانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون.
اۆتور: بەيسەن سۇلتان ۇلى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى