جاڭاجىلدىق شىرشا ادامعا قانشالىقتى زيان كەلتىرەدى؟
بىرەۋلەر ونى قازاق حالقى تويلاماۋى كەرەك، ول ءدىنىمىز بەن دىلىمىزگە جات نارسە دەسە، ەندى بىرەۋلەرى بۇكىل الەم تويلاپ جاتقان مەرەكەنى نەگە اتاپ وتپەسكە دەگەن سىندى ويلارىن بىلدىرۋدە.
ياعني، قازاقتىڭ جاڭا جىلى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى - ناۋرىزدا تويلانۋى كەرەك دەگەن ويلار دا ءجيى بىلدىرىلۋدە. ءبىراز ادامداردان بۇل تۋرالى پىكىرلەرىن سۇراپ كورگەن ەدىك، ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى بيىل جاڭاجىلدىق شىرشا قۇرمايتىندارىن، بۇل مەرەكەنى ۇلتىمىزعا ءتان مەرەكە دەپ سانامايتىندارىن جانە وزدەرى ءۇشىن ماڭىزىن جويىپ بارا جاتقانىن ايتتى.
ارينە، جاڭا جىلدى اتاپ ءوتۋ نەمەسە اتاپ وتپەۋ اركىمنىڭ ءوز قالاۋى، ال ءبىزدىڭ بۇگىنگى ءسوز ەتەتىن تاقىرىبىمىز - وسى مەرەكەنىڭ پايدا بولۋىنا سەپ بولعان شىرشا قۇرۋ تۋرالى بولماق.
جاڭا جىلدىڭ باستى ءداستۇرى - شىرشانى بەزەندىرۋ. شىرشاسىز قىستىڭ ەڭ باستى مەرەكەسىن ەلەستەتۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. تاريحىنا ۇڭىلسەك، بۇل ءداستۇر كونە زامانداردان باستاۋ الادى. كوپتەگەن دەرەكتەردە شىرشا بەزەندىرۋدىڭ ءتۇپ- توركىنى نەمىس حالقىنان باستاۋ العانى ايتىلادى. 1605 -جىلعى شىرشا بەزەندىرۋ تۋرالى العاشقى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك: «جاڭا جىل قارساڭىندا ستراسبۋرگتە ءاربىر وتباسى ۇيىنە شىرشا اعاشتارىن الىپ كەلىپ، ءتۇرلى- ءتۇستى قاعازداردان جاسالعان راۋشان گۇلدەرىمەن، المالارمەن، جىلتىر قاعازدارمەن بەزەندىرەدى». بۇل ءداستۇر كەيىننەن ەۋروپا اۋماعىنا تاراعان. ا ق ش- قا دا جاڭاجىلدىق شىرشا قۇرۋ ءداستۇرىن قونىس اۋدارعان ەۋروپالىقتار جەتكىزگەن.
ەجەلگى ريمدىكتەر ساتۋرن قۇدايىنىڭ قۇرمەتىنە مەرەكە جاساپ، سول كۇنى ۇيلەرىن جاسىل جاپىراقتارمەن بەزەندىرەتىن بولعان، ياعني جاسىل جاپىراق ماڭگىلىك ءومىردىڭ سيمۆولى سانالعان. ەجەلگى مىسىرلىقتار جەلتوقساننىڭ ەڭ قىسقا كۇنىندە ۇلان- اسىر توي جاسايتىن بولعان.
رەسەيدە جاڭا جىلدى شىرشامەن قارسى الۋ 1700 - جىلى ەنگىزىلگەن. العاشقى بەزەندىرىلگەن شىرشا 1852 -جىلى پەتەربۋرگ قالاسىندا بوي كوتەرگەن. ءبىراق كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن نانىم- سەنىم قالدىعى رەتىندە 1918-1935 -جىلدار ارالىعىندا وعان تىيىم سالىنعان. تەك 1935 -جىلى جاڭا جىل مەرەكەسى قايتا جاڭعىرتىلىپ، قايتا شىرشا بەزەندىرىلىپ تويلانا باستايدى. وسى كەڭەستىك سانانىڭ ىقپالىمەن قازاق حالقى جاڭا جىلدى سوعىس بىتكەننەن كەيىن اتاپ وتە باستاعان، سول كەزدەن باستاپ بۇل مەرەكەدە شىرشا بەزەندىرۋ ءداستۇرى بىزگە دە دەندەپ ەنە بەرگەن. مۇندايدا ەكى ءتۇرلى جاڭاجىلدىق شىرشانى - ءتىرى اعاش كۇيىندەگى شىرشانى (قىلقان جاپىراقتى اعاشتار) جانە جاساندى شىرشانى بەزەندىرەتىن بولعان. وسى شىرشا توڭىرەگىندە وي قوزعاساق. الدىمەن ءۇيىنىڭ تورىندە شىرشا تۇرماسا، جاڭا جىلدى وتكىزۋ مۇمكىن ەمەس دەيتىندەرگە قاتىستى.
كانادالىق سايمون فرەيزەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى جاساندى شىرشالاردىڭ ادام دەنساۋلىعىنا زور قاۋىپ توندىرەتىنىن ايتۋدا. جاساندى شىرشا قاۋىپتى ماتەريال - توكسيندىك پوليۆينيلحلوريدتەن (پۆح) جاسالادى. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، ءورت قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن وندىرۋشىلەر ماتەريالعا قورعاسىن، قالايى جانە باري فتالاتتارىن قوسادى. سونداي- اق ولار پوليۆينيلحلوريدتەن جاسالعان بۇيىمداردىڭ جۇمساقتىعىن، بەرىكتىگىن جانە يكەمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇلار ادام دەنساۋلىعى ءۇشىن قاۋىپتى.
فتالاتتار تەرى ارقىلى اعزاعا ەنىپ، تەز تارايدى. ولاردىڭ ۋىتتىلىعى ادامنىڭ باۋىرى مەن بۇيرەگىنە، ەندوكريندى جانە جۇيكە جۇيەسىنە تەرىس اسەرىن تيگىزەدى. بۇل زاتتار ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ، دەمىكپە اۋرۋىنىڭ، بەدەۋلىكتىڭ تۋۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن.
سونىمەن قاتار جاساندى شىرشالاردىڭ ەكولوگياعا تيگىزەر زيانى دا مول. ءتىپتى، ولاردى جاساپ جاتقان ساتتە- اق اۋاعا زياندى حيميالىق زاتتار بولىنەدى ەكەن. سونداي- اق پلاستيكا بۇيىمى رەتىندە ولاردى كادەگە جاراتۋ دا قورشاعان ورتاعا ءوزىنىڭ زياندى ىقپالىن تيگىزەدى.
ال امەريكاندىق دارىگەرلەر ءتىرى شىرشالاردىڭ دا ادام دەنساۋلىعىنا تيگىزەتىن زاردابى جاساندى شىرشالاردان كەم بولمايدى دەگەن تۇجىرىمعا كەلدى. سەبەبى، ءوسىپ تۇرعان جەرىنەن ەندى عانا كەسىلىپ الىنعان شىرشا اعاشىندا ادامنىڭ كوزىنەن جاس اعىزىپ، جوتەل، شارشاعىشتىق سەزىمىن تۋدىراتىن ساڭىراۋقۇلاقتىڭ سپورالارى بولۋى مۇمكىن. ول سونداي- اق ادامنىڭ كەۋدە بولىگىندە اۋىرسىنۋدى سەزىنۋىنە سەبەپ بولادى.
سونىمەن قاتار جاڭا جىل مەرەكەسىنە ارناپ ارنايى وسىرىلەتىن شىرشالاردى كۇتىپ باپتاۋ كەزىندە ولاردى زيانكەستەر مەن اۋرۋلاردان قورعاۋ ءۇشىن حيميالىق زاتتارمەن وڭدەيدى. ال ءتىرى شىرشانىڭ بويىنداعى بۇل حيميكاتتار ۇيگە اكەلىنگەن سوڭ بولمەدەگى اۋامەن قوسىلىپ، اسىرەسە، بالالاردىڭ، ونىڭ ىشىندە تىنىس جولدارى اۋرۋلارىمەن اۋىراتىن بالالاردىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن ۇلكەن قاۋىپ توندىرەتىن كورىنەدى.
ياعني، جاڭا جىلعا ارناپ شىرشالاردى ارنايى اۋماقتاردا ءوسىرۋدىڭ دە ەكولوگيالىق زاردابى زور. اۋقىمدى اۋماقتاردا وسىرىلەتىن مۇنداي اعاشتاردى وڭدەۋگە قانشالىقتى حيميكات جۇمسالاتىنىن، ال سودان كەيىن قانشا زياندى زاتتاردىڭ اۋاعا تارالاتىنىن ەسكەرسەك، ەكولوگيالىق ماسەلە رەتىندە بۇل تاقىرىپ تا زەر سالىپ، كوڭىل ءبولۋدى قاجەت ەتەدى.
سونىمەن قوسا، بىرنەشە ساعاتقا عانا سوزىلاتىن مەرەكە ءۇشىن ءبىر شىرشانى شابۋ (ونىڭ جىلىنا نەبارى 10-12 س م عانا وسەتىنىن، بيىكتىگى 2 مەتر بولاتىن شىرشانى ءوسىرۋ ءۇشىن ورتا ەسەپپەن 20 جىل ۋاقىت كەرەك ەكەنىن ۇمىتپاساق)، تابيعاتقا جاسالاتىن زور قيانات ەكەنىن ەسكەرگەن دە ءجون. ياعني، ءوزىمىزدى اينالا قورشاعان تابيعاتتىڭ بەرگەن بار ىرزىق- بايلىعىن تەك تۇتىنۋشى رەتىندە قاراماي، كەرىسىنشە، ادامنىڭ سول ەكولوگيالىق جۇيەنىڭ ءبىر بولشەگى ەكەنىن سەزىنىپ، ونى ساقتاۋعا، قورعاۋعا، كوبەيتۋگە كۇش سالۋ قاجەتتىگىن تۇيسىنەتىن ۋاقىت ابدەن جەتتى. دەمەك، جىل سايىن جاڭا جىل قارساڭىندا جاندانا تۇسەتىن، قالانىڭ ءار بۇرىشىندا قىلاڭ بەرىپ قالاتىن جاڭا شابىلعان شىرشا، قاراعاي اعاشتارىن ساتۋ كاسىبىنە ءبىرجولا تىيىم سالۋ قاجەت.
مەرەكەنى ءتىرى شىرشامەن عانا قارسى الۋدى قالايتىندارعا بالاما رەتىندە قازىر شىرشانىڭ شاعىن بويلى تۇقىمداستارىن ۇيدە قۇمىرادا ءوسىرۋ ۇسىنىلۋدا. ارينە، بۇل وسىمدىك ۇنەمى كۇتىمدى قاجەت ەتەدى، دەسەك تە، بۇل ورمانداعى ءتىرى اعاشتى بالتالاپ تاستاپ، تابيعاتتىڭ تارتۋىنا قيانات جاساعاننان تيىمدىرەك.
دەمەك، ءبىزدىڭ ويىمىزشا، جاڭا جىلدى شىرشاسىز-اق قارسى الۋعا ابدەن بولادى. ءوزىڭىزدىڭ نەمەسە بالالارىڭىزدىڭ قولىمەن جاسالعان جاڭاجىلدىق بەزەندىرۋلەردى پايدالانساڭىز ءتىپتى تاماشا ەمەس پە؟! ول ءۇشىن قاعازدان، ماتادان ت. س. س. شىرشا جاساۋ سياقتى ءتۇرلى قول ونەرىمەن اينالىسۋعا ۇيرەتىپ، جەتكىنشەكتەردى ءوز قولىمەن جاساعان تۋىندىلارىمەن قۋانتۋ دا وسى باعىتتا قولعا الىنعان وڭ شارا بولار ەدى. بۇل ولاردى ەڭبەككە باۋلىپ قانا قويماي، قورشاعان ورتانى، تۋعان تابيعاتىن ايالاي بىلۋگە ۇيرەتۋ جولىنىڭ ءبىرى بولماق.
گۇلنار جومارتوۆا
