شەتەلدەگى قانداستار تاۋەلسىزدىكتى قالاي قابىلدادى؟
قازاقستان ازات اتانۋمەن بىرگە - ۇلى كوش باستالدى. ەستەرىڭىزدە بولار، قىتاي، موڭعوليا، يران، تۇركيا مەن اۋعانستان، تۇركىمەنستان سەكىلدى مەملەكەتتەردەن اتا جۇرتقا ورالعان اعايىننىڭ جيىن سانى ءبىر ميلليونعا جۋىقتادى. شامامەن 260 مىڭداي وتباسى تۋعان جەرگە ورالعان. بۇل ءبىر ۇلكەن ۇستەمە، مۇقىم قازاقتىڭ زور جەڭىسى ەدى.
ۇلى كوشتىڭ كەيىنگى جىلدارى ەپتەپ سايابىر تارتقانىن دا جاسىرا المايمىز. وعان ءتۇرلى سەبەپتەردىڭ دە بولعانىن ءىشىمىز بىلەدى. دەگەنمەن، «ەلگە ەل قوسىلسا - قۇت»، دەپ بىلەتىن قازاق بۇل كوشتى ءبىرجولا توقىراتىپ تاستاماسى انىق.
تالاي تار زاماندا تارىداي شاشىلىپ، ەسىن قايتا جيىپ، ەتەگىن جاپقان قازاق ءۇشىن ازاتتىقتان قادىرلى ۇعىم بولماسا كەرەك.
ۇزبەن قۇرمانباي ۇلى، قوعام قايراتكەرى، جازۋشى:
شەتتەگى قازاقتار بوركىن اسپانعا اتىپ، ءتىپتى ەرەكشە قۋاندى.
مۇرات ەرمىش، شۆەتسياداعى قازاق قوعامىنىڭ ءتوراعاسى:
جىلادىق قوي. 1991 دە بارعاندا مەن ءبىرىنشى ۇشاقتان قونعاندا جەردى ءسۇيدىم.
جارقىن ساعات ۇلى، زەينەتكەر، بەيجىڭ تۇرعىنى:
سول كۇنى ءوز ارامىزدا وسىنداعى قازاق قاۋىمداستىعى ءبىرىن-ءبىرى قۇتتىقتاپ تويلادىق. رەسمي قۋاندىق.
24 جىل بۇرىنعى اسقاق سەزىم، قۋانىپ شاتتانعان ساتتەر ءالى كۇنگە دەيىن ءسوز الدارىندا. سۇيىنشىلەسىپ ءبىر-بىرىنە شاپقىلادى، اقساقالدار اقسارباس دەپ كوزىنە جاس الدى. تاۋەلسىزدىك - ءتاتتى ۇعىم، ءتاڭىردىڭ سىيى. بۇل - اتا جۇرتىم دەپ اھ ۇرعان اكەلەرىنىڭ ۇلى ارمانى، ەلىم دەپ ەڭىرەگەن انالارىنىڭ كوز جاسى ەدى.
باسقاسى باسقا، ەگەمەندىك ءسوزىن شەتتەگى قازاقتار اسىعا كۇتتى. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن ەڭ العاش مويىنداعان تۇركيا ەلى. مۇنداعى مىڭداعان قازاق جەلتوقساننىڭ بۇل تۇندەرىن ۇيقىسىز وتكىزگەن. ەلەڭ- الاڭ، ەل جاقتان زارىعا حابار كۇتكەن كەز.
قىزىربەك عايراتۋللا، ستامبۋل قالاسىنىڭ تۇرعىنى:
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان ءتۇنى تۇنگى ساعات 02:00 دە حابار شىقتى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن الدى، ءبىز تىندىق دەدى. مەن قازاقستانعا تەلەفون شالدىم. ولجاس سۇلەيمەنوۆكە. ول جاقتا ساعات تاڭعى 06:00. «اعا ءسۇيىنشى!»، دەدىم، «نە بولدى؟»، دەدى، «تاۋەلسىزدىك الىپسىزدار. تۇركيا تانىدى، وسىلاي توي قىلىپ جاتىرمىز. قايىرلى، قۇتتى بولسىن!»، دەدىم.
جاۋ جاعادان، ءبورى ەتەكتەن تارتقان الاساپىران زاماندا، پاكىستان، اۋعان اسىپ، يراندى باسىپ ءوتىپ، تۇرىك جەرىنە ارىپ- اشىپ جەتكەن مىڭداعان قازاقتى باۋىرىنا باسىپ، پانا بولدى، اعا بولدى. قازاق تا بۇل ەلگە تەز ءسىڭدى. ەكىنشى وتانىمىز دەپ قابىلدادى. ءبىراق، ءوز ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى - بولەك قۋانىش ەدى.
قىزىربەك عايراتۋللا، ستامبۋل قالاسىنىڭ تۇرعىنى:
قۋاندىق، ەلدى جيدىق. اقسارباس ايتىپ، مال سويدىق. دۇعا قىلدىق. قولىمىزدان كەلگەندى جاسادىق.
تۇركيادا قازىر 25 مىڭ قازاق بار. جارتىسىنان كوبى ەلدە ەكونوميكالىق احۋال قيىنداعاندا، كوپ تۇرىكپەن بىرگە ەۋروپا جەرىنە كەتكەن. قاي جەر، قاي قۇرلىقتا جۇرسە دە ولار ءۇشىن ۇلكەن ءۇي، قارا شاڭىراق - قازاق ەلى.
ال ءوز شاڭىراعىنىڭ اتى بولعانىمەن، ءتۇتىنى 15 كورشىسىمەن بىرىگىپ ءبىر جەردەن شىققانى ولاردىڭ كوڭىلىنە كولەڭكە ءتۇسىرىپ كەلگەن ەدى.
مۇرات ەرمىش، شۆەتسياداعى قازاق قوعامىنىڭ ءتوراعاسى:
«قازاقپىن، قازاقستان دەگەن مەملەكەت بار» ، دەگەندە ولار قارايدى، «قاي جەردە؟»، دەيدى. كارتانى اشادى، كەڭەس وداعى دەيدى مىنا جەردە. بىرەۋ مىنا جەر قىتاي دەيدى. «قازاق دەگەن مەملەكەت جوق»، دەيدى. كارتانى كور دەيدى. مەن ولارعا «قازاق دەگەن ەل بار، قازاقستان دەگەن مەملەكەت بار»، دەيمىن. ءبىراق، وتە قيىن بولعان.
مۇرات ەرمىش تۇركيادا تۋعان. قازىر شۆەتسيادا تۇرادى. جەكە كاسىپكەر. جەرگىلىكتى پارلامەنتتىڭ دەپۋتاتى دا بولعان. شۆەتسيادا قازىر 500 دەن استام قازاق بار. مۇرات ءۇشىن تاۋەلسىزدىك ەرەكشە ۇعىم.
مۇرات ەرمىش، شۆەتسياداعى قازاق قوعامىنىڭ ءتوراعاسى:
مەن 1992 دە كەلگەندە نان الايىن دەگەندە ناندى ارەڭ تاپتىم، كەشىرىڭىز، مىنانىڭ اقشاسى قانشا دەيمىن، ءبارى مەنىمەن ورىسشا سويلەسەدى. وتە قيىن بولدى. ولار ايتادى، ءبىز 70 جىل بودان بولدىق دەپ. مەن ايتتىم، جوق كەشىرمەيمىن. سەن قازاقسىڭ، سەنىڭ وتانىڭ دا ءجۇرىپ تە قازاقشانى بىلمەيسىڭ. ۇيات.
ەۋروپاداعى قازاقتىڭ دۇنيەتانىمى بولەك. ولار مەملەكەتتەن الدەقانداي كومەك سۇرامايدى. مەن نە بەرە الامىن، دەگەن تۇسىنىك باسىم.
مۇرات ەرمىش، شۆەتسياداعى قازاق قوعامىنىڭ ءتوراعاسى:
سەنىڭ مەملەكەتىڭ ەلباسىڭ ساعان نە بەرەدى دەپ سۇراما، سەن نە بەرەمىن دەپ ايت دەيدى. ءبىز مەملەكەتىمىزگە قانداي كومەك بەرەمىز دەپ سۇراۋىمىز كەرەك.
تاۋەلسىزدىكپەن قاتار، قازاقتىڭ كوشى دە تۇزەلدى. ەڭ ءبىرىنشى اعىلىپ كەلگەن قىتاي مەن موڭعولياداعى قانداستار ەدى. جارقىن ساعات ۇلى سول كۇندەردىڭ ءار مينۋتىنا دەيىن بىلەدى. قۋانىش پەن ساعىنىشتىڭ جاسى كول بولىپ اققان كەرەمەت ساتتەر ەدى دەپ ەسىنە الادى.
جارقىن ساعات ۇلى، بەيجىڭ قالاسىنىڭ تۇرعىنى:
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العانىن جاريالادى. ەكىنشى ءبىزدىڭ ويىمىز نە بولدى دەسەڭ، قازاقستان تاۋەلسىزدىك جاريالادى، ءسوز جوق، قىتاي ۇكىمەتى ونى تانيدى، مىنا بەيجىڭدە ەلشىحانا اشىلادى دەپ سونى ويلادىق. كۇندە ىزدەۋمەن بولدىق، قاي جەر ەكەن دەپ.
قىتايدا قازاقستاننىڭ ەلشىلىگىنىڭ اشىلۋى زور قۋانىش بولدى. ەلدەن ازاماتتار كەلىپتى، ەلشىلىك اشىلىپتى دەگەندى ەستىگەن بەيجىڭدەگى قازاقتار باس قوسىپ امانداسا بارعان.
جارقىن ساعات ۇلى، بەيجىڭ قالاسىنىڭ تۇرعىنى:
بارساق راس، ۇلكەن بيىك قۇرىلىستان ۇلكەن ءبىر ءۇي العان ەكەن. ءۇيدىڭ ءىشى بوس جاتىر، اڭىراپ، ادامدارى كەلىپتى، ەلشى كەلىپتى، كەڭەسشى كەلىپتى. ولار سول بوس ۇيدە جوبالاپ وتىر ەكەن. مۇرات اۋەزوۆ كەلىپتى.
شاما- شارقىمىزشا ەلشىلىك جۇمىسىنا قولقابىس قىلدىق دەيدى، جارقىن ساعات ۇلى. ويتكەنى، تاريحي وتانىنا ورالعىسى كەلەتىن قىتاي قازاقتارى كوپ بولاتىن.
كوش كەرۋەندى ءبىرىنشى باستاپ كەتكەن موڭعولياداعى قازاقتار ەدى. قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپتى دەگەن ءبىر اۋىز ءسوز تەز تاراپ كەتكەن.
ۇزبەن قۇرمانباي ۇلى، قوعام قايراتكەرى، جازۋشى:
ءبىر- بىرىنەن ءسۇيىنشى سۇراپ، ويباي قازاق ەلى جەكە ەل بولىپتى، شاڭىراق كوتەرىپتى، ەندى ءقايتۋىمىز كەرەك؟ اۋىلدا وتىرعان ۇلكەن اقساقالداردىڭ وزدەرى قۇلاعىن تىگىپ ەرەكشە تولقىن پايدا بولدى. اسىرەسە، قاريالار كوزىنە جاس الدى عوي.
ونسىز دا قوبالجىپ وتىرعان قازاققا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ سول كەزدە جاريالاعان مىنا حاتى ەرەكشە اسەر ەتتى.
«قىمباتتى وتانداستار! ەجەلگى اتا مەكەنىنەن جىراقتاپ قالعان سىزدەردى كەشەگى كۇنگە دەيىن اتا- بابا جەرىنە قايتىپ كەلە الامىز با دەگەن سۇراقتار الاڭداتىپ كەلگەنىن مەن جاقسى بىلەمىن.
«تۋعان جەردىڭ ءتۇتىنى ىستىق»، دەيدى حالقىمىز. قانداس باۋىرلارىمىزدى بايىرعى اتا قونىسىنا تارتۋ ماقساتىندا ادام قۇقىعى تۋرالى ەل ارالىق ەرەجەلەردى باسشىلىققا الا وتىرىپ، قازاقستان ۇكىمەتى «باسقا رەسپۋبليكالاردان جانە شەتەلدەردەن سەلولىق جەردە جۇمىس ىستەۋگە تىلەك ءبىلدىرۋشى بايىرعى ۇلت ادامدارىن قازاقستاندا قونىستاندىرۋ ءتارتىبى مەن شارتتارى تۋرالى» ارنايى قاۋلى قابىلدادى.
سوندىقتان، اتا مەكەنگە كەلەمىن دەۋشى اعايىندارعا جول اشىق. اتا- بابا ارۋاعى الدارىڭىزدان جارىلقاسىن!» ن. ءا. نازاربايەۆ، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى، 1991 -جىل
ۇزبەن قۇرمانباي ۇلى، قوعام قايراتكەرى، جازۋشى:
ەڭ سوڭىندا سىزدەردىڭ اسىعاتىندارىڭىزدى بىلەمىن. ءتۇپتىڭ تۇبىندە مەن سىزدەردى جيناپ الامىن دەگەن ىستىق ءسوزى استە ەستەن قالمايدى. ەرەكشە، وسى ءسوزدى ەستىگەن شەتتە جۇرگەن 6 ميلليون قازاقتىڭ جۇرەگىندە ۇلكەن قوبالجۋ پايدا بولدى.
ەڭ العاش اق تىلەك حاتىن جازعان كەزدە 1991 -جىلى قازاق ەلىنىڭ وزىندە تۇك جوق بولدى. دۇرىس قۇرىلا الماعان كەز. ناقتىلىق اۋىرتپالىقتى وتكىزىپ جاتقان كەز بولاتىن.
دۇكەندەردىڭ بارلىعى اڭىراپ بوس قالعان كەز. سوندا اۋزىنان جىرىپ وتىرىپ، شەتتەگى قازاقتاردى كولىكپەن اپارىپ، ۇشاقتارىن ۇشىرىپ، كۇنىنە 10 رەيستەن جاساتىپ تۇردى عوي. ءسويتىپ اكەلدى.
تاۋەلسىزدىك جاريالانعاننان كەيىنگى ءبىر جىلعا تولار- تولماس ۋاقىتتا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءبىرىنشى قۇرىلتايى ءوتتى. ساعىنىسىپ قاۋىشقان ەل، ايقاسقان قۇشاق، عاسىرلار بويى اڭساعان ارمان وسىلايشا الماتى تورىندە ورىندالدى. كوزدە جاس، كوڭىلدە قۋانىش.
«التىن وردام كورەيىنشى دەپ كەلدىم،
قولىم ۇشىن بەرەيىنشى دەپ كەلدىم.
شەتتە تۋدىم، شەتتە ءوستىم اعايىن،
ءوز ورتاڭدا ولەيىنشى دەپ كەلدىم» .
دەپ، اقىندار ولەڭ، انشىلەر ءان ارنادى. ءدال وسى جيىندا پرەزيدەنت تە اتا قونىسقا قازاقىلىقتى اڭساپ جەتكەن اعايىنعا دومبىرامەن ءان ايتتى.
تۋعان جەردىڭ توپىراعانا ءتاۋ ەتپەيتىن قازاق جوق. ۇشاقتان تۇسە سالا جەردى ءسۇيىپ جاتقان، ءبىر ءۇزىم نانىن قاستەرلەپ اۋزىنا سالعان مىنا كورىنىستەر شىنىمەن جان تەبىرەنتەدى.
ۇزبەن قۇرمانباي ۇلى، قوعام قايراتكەرى، جازۋشى:
كەلگەندەر جىلادى. جىلاپ، العاشقى كەلگەندە تۇركىستاننان ءبىر كىشكەنە دورباعا توپىراق سالىپ الىپ، الگىنى يىسكەپ سوسىن سول قالپىمەن الىپ كەتىپ جاتتى عوي.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاننان بەرى ميلليونعا جۋىق ەتنيكالىق قازاق ەلىنە ورالدى. بۇل شامامەن 300 مىڭعا جۋىق وتباسى.
ۇزبەن قۇرمانباي ۇلى جۋىردا عانا قىتاي، موڭعوليا قازاقتارىن ارالاپ قايتىپتى. سوڭعى قابىلدانعان كوشى- قون تۋرالى زاڭنان كەيىن ەلگە قامدانىپ جاتقان كوپ قازاقتى كورىپ، قۋانىپ قايتىپتى.
ۇزبەن قۇرمانباي ۇلى، قوعام قايراتكەرى، جازۋشى:
ءبىز قازاق ەلىنە بەرسەك، سوعان سەپتىگىمىزدى تيگىزسەك دەيدى. ءبىر كىرپىشى بولىپ قالانساق، ءبىزدىڭ ارمانىمىز سول، ءبىر ۋىعى بولىپ شانشىلساق دەيدى. ەندىگى يدەيا سول ەكەن.
كوپ قازاق اتا جۇرتىمىزدىڭ دامۋىنا تىلەكتەس قانا ەمەس، ۇلەستەس بولىپ ءجۇر. العاشقى قۇرىلتايدا تۇركيادان كەلگەن قانداستار پرەزيدەنتكە مىنا كوك بايراقتى سىيلاعان ەدى. سول كوك تۋدىڭ استىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ ارايلى تاڭدارى اتىپ جاتىر. تۇعىرلى، عۇمىرلى بولعاي!
اينۇر ومار
