اسىل ەردىڭ بالاسى
فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ بىلىمىنەن گورى اڭىزى بۇرىن جەتەدى. وقۋشىسى مەن وقىتۋشىسىنان بۇرىن، اڭىزىنا ەلىتىپ، جاس تالاپ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ىنتىعادى.
مەكتەپتەگى قابىرعا گازەتىندە ز. قابدولوۆ پەن ت. كاكىشەۆتىڭ سۋرەتتەرى ءىلىنىپ تۇراتىن. استىندا «ءبىزدىڭ تۇلەكتەرىمىز، فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى» دەگەن جازۋ. جانە ونى ماقتان قىلىپ ادەبيەت ءپانىنىڭ ءمۇعالىمى قۇلپىرتىپ ايتقاندا، عاجايىپ ءبىلىم كەنىنە قيالمەن بارىپ، وقىپ جاتار ەدىك. سول ارمانشىل جۇرەك ءبىزدى اقىرى فيلفاكقا جەتەلەپ كەلگەن.
«بۇل جەردە اۋەزوۆ ساباق بەرگەن...» دەپ باستالاتىن ۇستاز ءسوزى تاعى ءبىر جاڭا اڭىزداردىڭ جولىن اشاتىن.
عۇمىرنامالىق كىتاپتارى وقۋ ارقىلى اڭىزدارىمىز جەتىلە ءتۇسىپ، بوياۋى قانىقتاي بەردى. شىنى مەن وتىرىگىن اجىراتا الساق تا، اڭىزىنا سەنگىمىز كەپ تۇراتىن. «ءابىش پەن مۇحتار ساباق كەزىندە پارتانىڭ ەڭ سوڭىنا بارىپ، كىتاپ وقىپ وتىراتىن» دەگەن ءسوزدى وقىعاننان كەيىن ءبىر كىتاپتى قۇشاقتاپ الىپ، وقىماساق تا اۋديتوريانىڭ تۇپكىرىنە بارىپ، ابىشتەرشە «ساباق وقيتىن بولدىق». «ءابىش پەن مۇحتار جاس اقىندارعا اۋەزوۆتىڭ باتاسىن الىپ بەرگەن» دەگەن ءسوزدى وقىپ، اقساقالىمىز، مارقۇم تۇرسىنبەك اعايمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىپ، قازىر اتى شىعىپ قالعان جاس تالاپتارعا قاريانىڭ باتاسىن سۇرادىق. «ءابىش ءۇشىنشى كۋرسىندا ءمۇيىزى قاراعايداي جازۋشىنى سىناپ تاستاعان» دەگەن ءسوزدى ەستىپ جانە ءبىر جەلپىندىك...
«ونىڭ پروزاسى ەشكىمگە ۇقسامايدى» دەۋ ارقىلى جازۋشىلىعىمەن تانىستىق. «سىنشى بولۋدى مۇرات ەتكەن ادام ءابىش سىندارىمەن تانىسۋى ءلازىم» دەگەن اعا ءسوزى قايراپ، ءتورت تومعا جيناقتالعان ماقالالارىنا قول جەتكىزدىك. قايدا جۇرسەك تە، ءبىزدى ءابىش اڭىزى جەتەلەپتى. قايدا بارساق تا، ءبىزدى ءابىش اتى قارسى الىپ، كەكىلبايەۆ قالامى وقىتىپتى. «جاقسى ءومىرىن اۋرە ەتكەن» ساياساتكەرلىگىنەن وقشاۋ ءابىشتىڭ ديدارىنا وسىلاي عاشىق بولىپپىز...
***
ءابىشتىڭ بەسىگىن ۇلت ماڭدايىنا جازىلعان قيىن كۇندەردى ءوز باسىنان كەشكەن ارداقتى انا تەربەتتى. جاستايىنان ۇلكەندەردىڭ اڭگىمەسىنە قۇمار بولعان، اناسى «ءتايت» دەپ بەتىنەن قاقپاعان، «ءبۇيت» دەپ «اقىل» ايتپاعان بالا ءابىش جاستاي اكە ماحابباتىن كورمەگەننەن كەيىن بە ەرتە ەسەيەدى. قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسىپ، قولىنا ەرتە قالام الادى. بۇل - اۋىزشا سويلەپ ءبي اتاناتىن ۋاقىت ءوتىپ، جازۋدىڭ زامانى تۋعان شاق ەدى.
***
دۇنيەنىڭ سان سۇراعى دىڭكەلەتىپ، اقىلعا سالماق سالساق تا، وتتاي ورەكپىپ، تولقىنداي شايقالىپ، كوڭىلگە ەرىك بەرسەك تە جۇگىنەرىمىز، توقتارىمىز - اباي عوي. سول ابايدىڭ ءابدىراحمانى - ابىشىنەن كەيىن قازاققا تاعى ءبىر ءابىش بۇيىرىپتى. ءبىرى ون توعىزىنشى عاسىردىڭ اياعىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان، «قاراڭعى قازاق كوگىنە، ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولۋعا تالپىنعان» ، كەيىن الاش زيالىلارى دەپ اتالعان تولقىننىڭ زامانداسى بولسا، ءبىرى ۇلت باسىنا بۇلت ۇيىرگەن كامپەسكە، اشارشىلىقتان كەيىن كەلگەن ناۋبەت - رەپرەسسيانىڭ ءىزىن الا شىر ەتىپ، كىندىك قانى تامعان، كەيىن اتاقتى «الپىسىنشى جىلعىلار» اتانعان ۇلكەن توپتىڭ كوشباستار وكىلى ەدى. ءابىش يبراھيم ۇلى سالقار قازاق ءجازيراسىنىڭ شىعىسىندا، شىڭعىستاۋدا، ءبىلىم مەن ونەردىڭ قازىنالى ورداسىندا بەسىككە بولەنسە، ءابىش كەكىلباي ۇلى سايىن دالانىڭ باتىسىندا، قىزىرلى ماڭعىستاۋدا جورگەككە قۇنداقتالىپتى. كەكىلبايۇلىنىڭ نىسپىسى ءابدىراحمان بولماسا دا، ءابىش اتىنىڭ ار جاعىنان وسى ءبىر قاسيەتتى ەسىمنىڭ قادىرى، قۇتى سەزىلەدى. مۇسىلماندار تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك، وسى اتپەن اتالعان كىسىلەردىڭ ءبارى دە قىزىر قونعان، باق دارىعان جاندار. سولاردىڭ ارىسى، پايعامبار ساحاباسى - ءابدىراحمان يبن اۋف. بار بايلىعىن قۇداي جولىندا ساداقا ەتسە دە، بايلىعى ارتپاسا كەمىمەگەن، تاس كوتەرسە، استىنان التىن شىعاتىن قۇتتىڭ يەسى ەكەن. ال سول كوشتىڭ ءبىز بىلەتىن سوڭى ءابىش كەكىلباي ۇلى - ءسوز قونعان اۋلەتتىڭ زاۋزاتى.
1926 -جىلى ۇستىرتتەگى وتەس دەيتىن سۋدىڭ بويىندا قۇدايى بەرىلەدى. بۇل سول وڭىردەگى ەڭ سوڭعى ۇلكەن اس بولسا كەرەك. ءابىشتىڭ ءۇشىنشى باباسى دۇنيە سالعان ەدى. وندىنىڭ ىرگەسىندەگى قامىسباي زيراتىنان ماڭگىلىك مەكەنىن تاپقان بابانىڭ كەنجە بالاسىنىڭ باسىنا سىبىرگە ايدالۋ ءقاۋپى تونەدى. وعان مويىنسۇنعىسى كەلمەگەن كەنجە بالا ءۇش اعاسىنىڭ وتاۋىن ەرتىپ، حورەزم اسىپ كەتەدى. سول ءۇش وتاۋدىڭ ءبىرى كەكىلباي وتباسى بولاتىن.
ءابىش اۋىلىنىڭ اقساقالدارى ول جىلدار تۋرالى كوپ ەشتەڭە اشىپ ايتپايدى ەكەن. ءتىپتى، اناسى دا: «سول ادىرا قالعىر باياعىنى قايتەسىڭ؟ » - دەپ، بالا سۇراعىنا جاۋاپ بەرۋدەن قاشاتىن كورىنەدى. قارۋلى، مىنەزدى انانىڭ، اۋىل اقساقالدارىنىڭ جۇرەگى نەدەن شايلىعىپ قالعانىن ءقازىر ايتۋ وڭاي سياقتى. سول ءبىر قيىندىقتى، قىساستىقتى كورمەي، سەزبەي ءپاتۋا ايتاتىن كەيىنگىنىڭ مىنەزى اقىل شولاقتىعىنان ەمەس، ادام جانىنىڭ ادىلەتسىز قىلىعىنان بولسا كەرەك.
1870 -جىلعى ماڭعىستاۋ كوتەرىلىسىنەن باستاپ بۇل ەلدىڭ قازاقتارى كوپ قۇقاي كورەدى. قارسى شىققان ءجۇز ادامنىڭ قاڭقاسى مۇراجايدا تۇرسىن دەگەن ءسوز وسى كەزدە ايتىلىپتى. وسى كوتەرىلىستى ەزىپ- جانشىعان ورىس اسكەرى حيۋانى الاردا دا ۇلكەن قارسىلىققا ۇشىرايدى. ماڭعىستاۋ ارقىلى وتكەن توپتىڭ شتاب باستىعى گرودەكوۆ تا الگى ءسوزدى قايتا ايتىپتى. سول كەزدەن باستاپ وتارشىلداردىڭ اۋزىنان تۇسپەي كەلە جاتقان ءسوزدى ازامات سوعىسى كەزىندە گەنەرال تولستوۆ ايتىپتى.
وتىزىنشى جىلدارى قاناۋ اتاۋلىعا قارسى شىققان قازاق باي- باعلاندارىنىڭ باسىنا تونگەن زۇلمات كەزىندە دە قىزىلداردىڭ پيعىلى سونداي بولسا كەرەك. داۋلەت قونعان، قىزىرلى بابالارىنىڭ باسىنا قانداي زاۋال كەلگەنىن ءابىش كەيىن ۇستىرتتەگى بارماق دەيتىن جەردە تولە ەركەعۇلوۆ دەگەن اقساقالدىڭ اۋزىنان ەستىگەنىن ايتادى. «اپىرماي، ءسىزدىڭ اۋلەتكە سالىق باسقالارعا قاراعاندا كوبىرەك ءتۇسىپ ەدى. وزىڭدەي وقىعان جىگىتتەر شىعىپ جۇرگەنىنە قاراعاندا، ايتەۋىر تىگەرگە تۇياق قالدىرعان ەكەن عوي»، - دەپ ماڭدايىنان سيپاعان قارتتىڭ ەمىرەنۋىنىڭ ار جاعىندا وقىعان قازاق بالاسىنا عانا ەمەس، ونىڭ ارعى اتالارىنا دەگەن قۇرمەتى جاتقان بولاتىن.
كەيىن تۇرىكمەنستاننان اتامەكەن - ماڭعىستاۋعا قازاق كوشىن باستاپ كەلگەن دە ءابىشتىڭ اتالارى. اكەسى كەكىلباي 1937 -جىلى باكۋ، ماحاچكالا ارقىلى ەلگە ورالعان سوڭ وندىداعى كولحوزدا، تاۋشىقتاعى كەن ورنىندا قىزمەت ىستەيدى. 1942 جىلى مايدانعا اتتانىپ، ستالينگراد ماڭىندا ەرلىكپەن قازا تابادى. ءۇش جاسىندا اكەسىز قالعان ءابىش اناسى ايساۋلەنىڭ تاربيەسىن كورەدى. اناسى تۋرالى ماقالالارىندا، سۇحباتتارىندا كوپ ايتاتىن جازۋشى سول ارقىلى ومىرىندە اناسىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ورىنعا يە ەكەنىن سەزدىرسە كەرەك.
اۋىل شارۋاشىلىعىن سىناپ جازعان ماقالاسى ماجىلىستە تالقىلانىپ، «كەكىلبايەۆ جولداستىڭ ماقالاسىندا كورسەتىلگەن كەمشىلىكتەردى تۇگەل مويىنداپ، ونى جويۋدىڭ شارالارى قابىلدانسىن» دەپ شەشىم شىعارىلعان كەزدە ءابىش بەسىنشى سىنىپتىڭ وقۋشىسى بولاتىن. «لەنينشىل جاس» گازەتىندە بۇرىن كوپ كوزگە تۇسپەگەن اۆتوردىڭ ءبىرى قازاق، ءبىرى ورىس ەكى جازۋشىنىڭ ءبىر- بىرىنەن اينىمايتىن شىعارمالارىن وقىپ، ۇرلىقتى اشكەرەلەپ جازعان ماقالاسى ادەبي ورتانى دۇرلىكتىرىپ، قىزۋ تالقىعا تۇسكەن ۋاقىتتا كەكىلبايەۆ سەگىزىنشى سىنىپتىڭ پارتاسىندا وتىرعان.
«قىمباتتى ءابىش، ماراپاتتالۋىڭمەن قۇتتىقتايمىز. شىعارماشىلىق تابىستار تىلەيمىز. لەنينشىلجاستىقتار» دەگەن قۇتتىقتاۋ تەلەگرامما الىپ، بەلسەندى اۋىل ءتىلشىسى رەتىندە ورتالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ قۇرمەت حاتىنا يە بولعاندا كامەلەتتىك اتتەستات كۇتىپ جۇرگەن بوزبالا بولاتىن. سودان بەرى قالامى دامىل تاپپاي، ادەبيەتتىڭ ءار جانرىنا قول سوزعان، قوعامنىڭ ءار تۇيتكىلىنە الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن، ءوز زامانداس اعالارى، ۇزەڭگىلەستەرى، ىنىلەرى تۋرالى، ولاردىڭ شىعارماشىلىق جەتىستىكتەرى مەن ادامي بولمىستارىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ ماقالا جازعان جۇيرىك قالامنىڭ يەسى بولدى.
ءبىر- بىرىنە رياسىز قۇرمەت كورسەتىپ، شىن جۇرەكتەن: «شىعارماشىلىق تابىستار تىلەيمىز» دەگەن سول كەزدەگى لەنينشىلجاستىقتاردىڭ تىلەگى قابىل بولىپتى. ونىڭ سىرتىندا جەتى اتاسىنان كەلە جاتقان تەكتىلىك پەن قاسيەتتى مەكەننىڭ بۇگىن ءبىز ۇعىپ بىلە المايتىن قانشاما قازىنا سىرى بويىنا دارىدى. «سول ادىرا قالعىر باياعىنى قايتەسىڭ؟» دەپ سىر بۇككەن انا ءسوزىنىڭ استارىندا مول تاريحي ماعلۇمات جاتقانىن ءتۇسىندى.
ءابىش «بەسىگىندە- اق قايىم زامانداردىڭ قامىرىقتى گوي- گويىن ەستىپ جاتقانداي». ونىڭ قالامىنان تۋعان ءار دۇنيەنى وقىساڭىز، تەلەگەي تەڭىز بىلىمىنە مالتىعاسىز دا قالاسىز. بەرگى ءبىر زامانداردان باستاپ، ادام سافي ۇرپاعىنىڭ بۇكىل عۇمىر تاريحىنا قانىقتىرىپ، ولاردىڭ ءومىرى مەن سالتىن تۇگەل باجايلاپ بارىپ، قايتا سول زامانعا ورالاتىن وراسان زور تىنىس ابىشتەن كەيىن كوپ ەشكىمدە كەزدەسپەگەن سيرەك قاسيەت. ونىڭ بىلىمگە دەگەن قوماعايلىعىنىڭ سەبەبىن نەمەن تۇسىندىرەرىڭدى بىلمەيسىڭ. تالانتتى دەسەڭ، قۇرعاق ماقتاۋ مەن جايداق ءسوز بولىپ شىعادى. قازاقتا كىم تالانتسىز؟ كوزگە تۇسكەن، قالام ۇستاعان، بيلىكتە وتىرعانداردىڭ ءبارى تالانتتى! كوپ وقىدى دەسەك. وقىماعان كىم بار؟ ءبارى وقىعان، اقىن- جازۋشى اتاۋلىنىڭ ءبارى كىتاپقۇمار! ءبىراق ەشكىم ابىشتەي ەمەس. ونىڭ ءبىر- اق تۇسىندىرمەسى ماڭدايىنا جازىلعان تاعدىر تالايى بولسا كەرەك. وتكەن ۇرپاقتا كەتكەن قازاق ەسەسىن قايتارۋ ءابىشتىڭ ماڭدايىنا جازىلىپتى. قول قۋسىرىپ، يمان كەلتىرەتىن قۇدايى ونىڭ ماڭدايىنا ەرەكشە تاعدىر جولىن جازىپتى. بالا كۇنىنەن ەرەكشەلەنىپ، كوزگە كوپ تۇسكەنى دە سوندىقتان. بالا كۇنىنەن وقۋعا ىنتىق، ادىلەتكە جاق بولۋىنىڭ ءتۇپ توركىنى سول عانا.
وقۋشى كەزىنەن «لەنينشىل جاستىڭ» ءتىلشىسى بوپ ءجۇرىپ، ونداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ءبارىن سىرتىنان تانىپ العان. الماتىعا كەلگەندە وعان ەشكىم «بەيتانىس» بولمادى. ءبارى «ءابىش، سەنبىسىڭ؟» دەپ جىلى قاباق تانىتتى. ونىڭ ۇلت الدىنداعى مىگىرسىز قىزمەتى سول كەزدەن-اق باستالىپ كەتتى. ءتىپتى، بەسىنشى سىنىبىندا كولحوزدى سىناپ جازعان الگى ماقالاسىنان- اق باستالعان- دى.
ءابىش ءوزىن باقىتسىزبىن دەپ ەسەپتەمەيتىن شىعار. ەگەر سولاي دەسە، ءبىزدىڭ باقىتسىزدىعىمىز ابىشتىكىنەن ەكى ەسە. ول وقۋ ءبىتىرىپ الماتىعا كەلگەندە ادەبيەتتە اۋەزوۆ، تەاتردا سەركە، كۇلاشتار، مۋزىكادا جۇبانوۆ باستاعان قازاقتىڭ ساڭلاقتارى ءتىرى ەدى. ءابىش سولاردىڭ كوزىن كوردى، تاعىلىمىن الدى. بۇل - ءبىر. ەكىنشىسى - ول كەزدە استانا الماتى بولاتىن. بۇكىل يگى جاقسىلار سول كەزدەگى استانادا تۇردى. ءبىز - كەيىنگى زاماننىڭ بالاسى الدىڭعىلاردان كوپ ەشكىمدى كورگەن جوقپىز. سولاردىڭ سارقىتىن كورەيىك دەسەك، استانا اقمولاعا اۋىستى. استانا اتاندى. بار ساڭلاق سوندا كوشتى. اندا- ساندا رەداكتسياعا قوڭىراۋ شالعاندا، بولماسا گازەت اتىنان ءوتىنىش ايتىپ، حابارلاسقاندا ءابىشتىڭ داۋسىن تەلەفوننان ەستىگەنىمىزگە شات- شادىمان بولامىز. ەندى شە؟ جەتپىس بەس دەگەن اقار- شاقار شىڭنىڭ باسىنا شىققان كەكىلبايەۆتىڭ، قازاق ادەبيەتى دەپ اتالاتىن مۇحيتقا مۇحيت قوسقان ءابىشتىڭ ايتقانىن قاعازعا تۇسىرۋدەن اسقان مارتەبە بولسىن با؟! بۇل دەگەن ستۋدەنت ءابىشتىڭ ۇستاز اۋەزوۆتى قولتىقتاپ ۇيىنە شىعارىپ سالعانىنان ءبىر كەم تۇسپەيتىن عانيبەت قوي. وسىندايدا پەندەشىلىگىڭنىڭ ۇستاعانىن دا بايقاماي قالاسىڭ. بىرەۋدىڭ قازاسىنا قايعىرىپ، كوڭىل ايتسا، سونى ءابىش ايتتى دەپ قۋانىپ قاعازعا تۇسىرەمىز. بۇل قۋانىشتىڭ ءجونى، ارينە، باسقا...
كەيىنگى ۇرپاقتىڭ بويىندا قالعىپ كەتكەن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەن باستالاتىن زور مادەنيەت پەن ادەپتى، باقاي ەسەپ پەن باقاستىقتان اۋلاق سەزىمدى ءابىشتىڭ ويى مەن قالامى وياتتى. ونىڭ قالامىنان تۋعان ءار ماقالاسىن وقىعان سايىن شالقار ءسوز مۇحيتى مەن ءبىلىم كەنىنە تاپ بولاسىڭ. ەشكىمگە ۇقسامايتىن ءابىشتىڭ ءسوز مۇحيتى- ءدۇر.
***
ءابىش تۋرالى وي ءدال ءوزىنىڭ القابىنداي وراسان. ءبىراق ونى جەتكىزۋگە ءتىل قىسقا. شاشىراڭقى ويىڭنىڭ قايسىنا بۇرىن جارماسارىڭدى بىلمەي قارمانىپ باعاسىڭ. زور بىلىمگە بىلىممەن كەلمەسەڭ، باتاسىڭ. جۇرت سياقتى تەك تامسانۋمەن عانا شەكتەلگىڭ كەلمەي، تاني تۇسۋگە تالپىنىپ كورەسىڭ. ءابىش وقىرمانىنان جاسىرىنباي، ونىمەن اشىق ديالوگقا شىعادى. وعان بار سىرىن بۇكپەي ايتادى. ادام جانىنىڭ شىندىعىن دا الدىڭا جايىپ سالادى. تەك ءتۇسىنىپ، ءتۇيسىن.
***
الماتىعا كەلگەن ءابىشتى تەك وقۋ عانا ەمەس، جاقسىلارمەن سىيلاسىپ، سىرلاساتىن ەرەكشە تاعدىر سىباعاسى كۇتىپ تۇردى. اقىن، جازۋشى، ونەرتانۋشى، مۋزىكانت، اكتەر، سۋرەتشى، مەملەكەت قايراتكەرى اتانعان جاننىڭ بارىمەن ءابىش ەتەنە ارالاستى. كەيىن سولاردىڭ ءارقايسىسىنىڭ حالىققا سىڭىرگەن ەڭبەگىن جارقىراتا جازدى.
ءابىشتىڭ پروزاسىن، ماقالالارىن كوپ وقىعان سايىن، ءوزىڭنىڭ تۇك وقىماعانىڭ ايپاراداي بولادى. جيناعان ماتەريالىڭنان بۇرىن ءابىشتىڭ تەڭىزىنە مالتىعاسىڭ. ءابىشتىڭ جازعانى وقىعانىنىڭ ءبىر شيرەگى عانا. سول شيرەگىنىڭ ءوزىن شيىرلاپ ءجۇرىپ الاسىڭ. جۇيرىك قالامنىڭ ءار ءىزى - ءبىر ءداۋىر.
ونىڭ ماقالالارىنا ءتان ءبىر ەرەكشەلىك - قاي تاقىرىپتى قوزعاسا دا دەندەپ، تۇبىنە دەيىن بارادى. ارعى- بەرگى تاريحىن، دامۋ كەزەڭىن تۇگەل قامتيتىن اۆتور قاي سالانى جازسا دا، سونىڭ مامانى سياقتى. اۋەلى باياۋ باستالاتىن بايان ۇلعايعان سايىن يىرىمىنە تارتىپ، ديناميكاسى ارتا بەرەدى. تەك وزىندىك قولتاڭباسى مەن ءتىل ۇيىرىمىنە عانا نازار اۋدارىپ قويماي، ەستەتيكالىق تانىمى مەن دۇنيەتانۋ تۇسىنىگىنە، شىعارما مازمۇنىنا دەن قوياسىڭ. اياعىنا قاراي قايتا سايابىرلاپ، وزىندىك تۇجىرىمىن العا تارتادى. مىسالى، اۋەزوۆ تۋرالى ماقالاسىن ايتىڭىز. ستۋدەنتتىك جىلداردان باستالعان بايان ۇلعايا كەلىپ ۇستازدىڭ تۇتاس تۇلعاسىنا اۋادى. قازاق ادەبيەتىنە الدىندا ۇلگىسى جوق رومان جازعانىن العا تارتىپ، ادامزات تاريحىندا روماننىڭ العاش پايدا بولعان كەزىنەن باستاپ، ءار داۋىردە مازمۇندىق، فورمالىق جاقتان قالاي تۇرلەنگەنىن، قاي اعىمدا كىمدەردىڭ جارقىراي كورىنگەنىن، ونىڭ قايسىسى الەم ادەبيەتىنە ايىرىقشا ۇلەس قوسىپ، قايسىسى ادام جانىنىڭ قالتارىستارىنا، قايسىسى قوعامنىڭ مازاسىز سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرگەنىن تۇگەل قاۋزاپ بارىپ، قايىرىپ اكەلىپ رومانيست اۋەزوۆتىڭ جازۋشىلىق ەرەكشەلىگىن، جازۋ جولىنىڭ قالاي باستالىپ، قاي كەزدە قانداي وزگەرىسكە تۇسكەنىن، فورماتسيانىڭ نەندەي اسەر ەتكەنىن دە باقايشاعىنا دەيىن تالداپ جازادى. قاسىم، تولەگەن، جۇمەكەن، قادىر، مۇقاعالي تۋرالى جازعان ماقالالار تسيكلىنىڭ كىرىسپەسىندە ليريكا جانرىنىڭ قالاي پايدا بولعانىن انتيكالىق داۋىردەن باستاپ، كونە ەللادا دالاسى مەن ريم، بەرگىسى ورىس دەكابريستەرىنىڭ تاريحىن ايتىپ كەلىپ، قازاق توپىراعىنا كەلگەندە مۇلدە ەگجەي- تەگجەيلى بايانعا كوشەدى. وبەكتىسىن تالداپ، سىناۋشى عانا ەمەس، وقىرمانىنا لەكسيا وقىپ تۇرعان ۇستاز.
***
ءابىشتىڭ پروزاسى سالا- سالا اڭگىمەگە ارقاۋ بولاتىنداي. الەمدىك ادەبي ساحناعا قازاق جازۋشىلارىنان كىمدەر شىقسا دا، سولاردىڭ ىشىندە مىندەتتى تۇردە جازۋشى كەكىلبايەۆتىڭ شىعارماسى بولارى ءسوزسىز.
***
ول ادەبيەتكە «ماڭگۇرتتىكتى» اكەلدى. ءبىز وسى ءبىر ۇعىمدى ايتماتوۆ جازعاندا، «كەكىلبايەۆ بۇرىن جازعان» دەپ شۋلادىق. ول راس. ءبىراق ايتماتوۆ كوشىردى مە؟ وعان ءابىشتىڭ ءوزى جاۋاپ بەرەدى: «...بەرليندە ءبىر توپ سىنشىلارمەن سۇحباتتاسقانىم بار. كوپ قويىلعان سۇراق: «ماركەسكە قالاي قارايسىڭ؟»، «ايتماتوۆقا قالاي قارايسىڭ؟». ارينە، بۇل ەكەۋىن نەگە قوساقتاپ وتىرعاندارى تۇسىنىكتى. ەكەۋى قازىرگى رۋحاني ىزدەنىستەگى ەڭ باستى تەندەنتسيانىڭ جىرشىلارى. ماركەس جانە لاتىن امەريكاسىنداعى ارىپتەستەرى «كاۋديلوشىلدىقتى»، ايتماتوۆ «ماڭگۇرتتىكتى» بۇگىنگى ساياسي- فيلوسوفيالىق ويعا تۇراقتى ۇعىم قىپ قوستى. الدىڭعىسى - اسىرە وكتەمدىكتىڭ فيلوسوفياسى. سوڭعىسى - قۇلاقكەستى قۇلدىقتىڭ فيلوسوفياسى. ەكەۋى دە مەنىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرىمنىڭ باستى ارنالارى. ول جايىنداعى ويلارىمدى جيناقتاي كەلىپ، مەن سوندا مىنانى ايتتىم: «الماتىدا تۇرىپ، الاتاۋعا كوزىم تۇسپەۋى قانداي مۇمكىن بولماسا، ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدە قولىما قالام ۇستاپ وتىرىپ، ايتماتوۆ نە جازىپ جاتىر ەكەن، قالاي جازىپ جاتىر ەكەن دەپ الاڭداماۋىم سونداي مۇمكىن ەمەس».
«ءابىش ماڭگۇرتتىككە كەلۋدىڭ سەبەبىن جازىپتى. ال شىڭعىس ونىڭ سالدارىن جازعان».
***
ءابىشتىڭ پروزاسىنان كوپ تاقىرىپتى تابۋعا بولادى. تاريحي، ەتنوگرافيالىق، دەرەكتى، مودەرنيستىك شىعارمالاردىڭ قاي- قايسى دا ءابىش قالامىنا ىلىككەن. ءابىلقايىر حاننىڭ تولىق ادەبي بەينەسىن جاسادى...
ءبىراق ونىڭ پروزاسىندا قازاق تا، باسقا جۇرتشىلىق تا ەرەكشە كوڭىل قويعان ءبىر شىعارما بار. ول - «اڭىزدىڭ اقىرى».
***
«مۇنداي مازمۇن مولدىعى، حاراكتەر بايلىعى، تەرەڭ ماندىلىك كەز كەلگەن مونۋمەنتالدىق رومانعا جۇك بولار ەدى». 1967 -جىلى ء«ولى جانداردى» پۋشكين نەگە ءوزى جازباعان؟» دەگەن پوەما جانرىنا ارنالعان ماقالاسىندا ءابىش وسى ءسوزدى ءىلياستىڭ «كۇيشى» پوەماسىنا قاراتا ايتقان ەدى.
جەردەن جەتى قويان تاپقانداي، قۋانعانىمىز بەكەر بولىپتى. ونى بىزدەن بۇرىن ءابىش ءوزى ايتىپتى. مونولوگ، جارتىلاي مونولوگ، ديالوگ، جارتىلاي ديالوگ ارقىلى جازىلعان بۇل شىعارمانىڭ الدىندا ۇلگىسى بار. ول - «كۇيشى» پوەماسى. ءبىراق ارتىندا جالعاسى جوق.
«كۇيشى» شىعارماشىلىق ادام تۋرالى تاريحي بايان. اقىن ءبىرىنشى پلانعا شىعارماشىلىقتى شىعارادى. ال قارلىعاشتىڭ سەزىمى سونىمەن پاراللەل ءوربيدى، ءبىراق شىعارماشىلىقتان كەيىنگى ورىنعا يە. ال «اڭىزدىڭ اقىرىندا» وسى سەزىم ارپالىسى بار قۇپيا، سىرىمەن الدىڭا كەلەدى. ەكىۇداي ارپالىسقا تۇسكەن ادام جانىنىڭ قينالىسى مەن قايعىسىن، اقىلعا دا، تارتىپكە دە باعىنبايتىن سەزىمنىڭ بوستاندىعىن ءابىش جازۋشى رەتىندە ءار قىرىنان، ءار ءتۇرلى راكۋرستا، ءارقانداي پريزمادا، اقىل جەتكەن بارلىق فوكۋسىمەن كورسەتەدى. قالاي اقتايمىن دەسەڭىز دە، ەركىڭىز. ءبىراق وقيعا دامىعان سايىن الدىڭىزدان جولىعا بەرەتىن ءامىرشىنىڭ دە، ۇلكەن حانىم مەن كىشى حانىمنىڭ دا، شەبەرلەر مەن ۋازىرلەردىڭ دە، ءتىپتى جانسىزدار مەن ساۋداگەرلەردىڭ ءوز شىندىقتارى ومىرشەڭدىگىمەن ءسىزدى يلاندىرادى. ءابىش ءىلياستىڭ يدەياسىن «كۇيشى» پوەماسى تولىعىمەن اقتاپ تۇرعانىن كوردى.
پوەماعا عانا ەمەس، ءوزى ايتپاقشى رومانعا جۇك بولاتىن دۇنيەنى قاپىسىز تانىدى. ول اقىن جىرلاعان شىعارماشىلىقتى دا ۇمىتقان جوق. پوەمادا شىعارماشىلىقتىڭ جەمىسى - «ازات» كۇيى بولسا، مۇندا - مۇنارا. ءىلياس ۇسىنعان بۇكىل رەتسەپتى ساقتاي وتىرىپ، ونى ارى قاراي جالعاستىرىپ قانا قويعان جوق، دامىتتى. پوەمادا كۇيشى بوستاندىعىنا ارنالعان شىعارما كۇي ارقىلى جازىلسا، روماندا پوەمادا ايتىلىپ، ەشقانداي ەسكەرۋسىز قالعان جازىقسىز ماحابباتقا ەسكەرتكىش قويادى. كوزاپارا قيانات جاسالماعان سەزىمگە، پاك ماحابباتقا قانداي سىي بولسا دا جاراسىمدى ەمەس پە ەدى؟ ! مۇنداي سىيدىڭ ۇلگىسى تاريحتا، ادەبيەتتە از با ەكەن؟ ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «التىن ورداسىندا» بەركە حان مەشىت سالدىرۋعا شارتاراپتىڭ بارلىق شەبەرلەرىن جيناعاندا، مەشىتتىڭ ءبىر قابىرعاسىنا شەبەر عاشىعىنىڭ بەينەسىن سالمايتىن با ەدى؟ بەلگىلى ءبىر نۇكتەدەن قاراعاندا، كۇن بەلگىلى ءبىر مەجەگە كەلگەندە دالا سۇلۋىنىڭ كوز تويمايتىن عاجايىپ كەلبەتى الدىڭىزدان جارقىراي كورىنبەيتىن بە ەد؟! ويلاماعان جەردەن بەركە حان الگى «قىلمىستى» كورىپ، مۇسىلمان دىنىندە مەشىتكە سۋرەت سالۋعا بولمايدى دەپ، قيراتقىزبايتىن با ەدى؟ ! ال تاريحتا جاھان شاح سۇيىكتى جارى مۋمتاز حانىمنىڭ رۋحىنا ارناپ ايگىلى ءتاج- ماحالدى سالدىرمادى ما؟ ! ەندەشە كىشى حانىمنىڭ امىرشىگە دەگەن ماحابباتىن بەينەلەۋگە مۇنارادان ارتىق نە لايىق بولماق. ءبىراق سول مۇنارا كىشى حانىمنىڭ ماحابباتىن ەمەس، كىشى حانىمعا دەگەن ماحابباتتى مۇسىندەپ شىعادى. كۇننىڭ ورنى وزگەرگەن سايىن قۇبىلىپ وتىراتىن سيقىرلى مۇنارانىڭ قالاي بولعاندا دا، ماحابباتقا باعىشتالعانى انىق قوي.
ءابىش پوەمادا كوتەرىلگەن بارلىق ماسەلەنى قالىس قالدىرمايدى، كەرىسىنشە پوەمادان قالىس قالعان بەينەلەردى قوسادى. ساراي قىزمەتكەرلەرىنىڭ پىش- پىش مىنەزى مەن وقيعاعا وزدەرىنىڭ جانىنان ء«ار» بەرەتىن حالىقتىڭ گۋ- گۋىن، جانسىزداردىڭ باسىن امان ساقتاۋ ءۇشىن زىر جۇگىرەتىن ءالجۋاز مىنەزىن جازادى. كەنەسارى حان باسىمەن ارالاسپاي وتىرعان وقيعاعا، مۇندا ءامىرشىنىڭ ءوزى تاپ بولادى. سونداي وقيعاعا تاپ بولعان بيلەۋشىنىڭ ءوزى قانداي شەشىم شىعارارىن ءابىش بىلەدى. ەگەر كەنەسارى سول وقيعاعا ارالاسسا، ساپاقتىڭ باسىن ءسوزسىز شاباتىن ەدى. ال قارلىعاش حالىقتى قورقىتۋ ءۇشىن عانا بۇيرىق بەرىپ، ونداي قاتال جازاعا بارمايدى. كىشى حانىم دا جاپپاردىڭ قىلىعىنا اۋىر جازا قولدانباي ءوز ورنىنا باسقا سۇلۋدى جىبەرىپ، قۋلىق جاسايدى. ءبىراق ءامىرشى شەبەردىڭ پيعىلىن ءبارىبىر كەشىرمەيدى. ونىڭ جازاسىن حالىقتىڭ «تىلەگى» بويىنشا ورىندايدى.
«ەڭ ۇلكەن تراگەديا - تاۋەلدىلىك» دەيدى ءابىش سول ماقالاسىندا. روماندا دا وسى وزەك ساقتالادى. قانشا باستى شاپقان، نەشە تاقتى قۇلاتقان ءامىرشى دە ءوزىنىڭ تاعىنا، كىشى حانىم كۇيەۋىنە دە، سەزىمىنە دە، جاپپار قيالىنا تاۋەلدى. ءىلياستىڭ سول كەزدە وسى ءبىر تاۋەلدىلىك پەن تاۋەلسىزدىكتىڭ اراسىنداعى ازاپ پەن راحاتتى سونشالىقتى سۋرەتكەرلىك ماحابباتپەن جىرلاۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. م. اۋەزوۆتىڭ «قاراش- قاراش وقيعاسى» مەن «كوكسەرەگى» دە تاۋەلدىلىكتىڭ ەڭ ۇلكەن تراگەديا ەكەنىن ۇقتىرمايتىن با ەدى؟!
مۇندا ءابىش ماقالالارىندا ءجيى ايتاتىن ادام جانىنىڭ رەاليزمى بار. ءىلياس جازعان پسيحولوگيزمگە ول كەزدە قازاق پروزاسى جەتە قويماسا، ءابىش سول ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىردى.
«وزىندىك كوركەمدىك پاراسات الەمىن قالىپتاستىرعان ويشىل، سۋرەتكەر ءابىش كەكىلبايەۆتىڭ ارعى زاماننىڭ ادامى ارقىلى بۇگىنگى كەزەڭدەگى جۇمىر باستىنىڭ پەندەلىگى مەن الەۋەتىن پايىمداۋعا جەتەلەيتىن، بۇگىننىڭ ادام پەندەسى ارقىلى ارعى زامانداعى الشاڭ باسقان پەندە ادامنىڭ وزگەگە كورسەتپەي، جاسىرىپ باققان قۇپيالارىن بايىپتايتىن، سول ارقىلى ۋاقىتتىڭ ءبىز ماڭگىلىك دەپ ۇعىپ جۇرگەن ۇلى اعىسىنداعى قۇبىلىستاردى تانۋعا باستايتىن، كوركەمدىك مازمۇنىندا قيساپسىز سىرلار قامتىلعان «اڭىزدىڭ اقىرى» رومانى الەم ادەبيەتىندەگى ەشبىر شىعارماعا ۇقسامايدى»، - دەپ باعا بەرەدى ءبىلىمدار سىنشى، تالانتتى عالىم بەكەن ىبىرايىم.
«...الەم ادەبيەتىندەگى ەشبىر شىعارماعا ۇقسامايتىن» رومان - ولجاسى ءۇشىن كەيىنگى قازاق ءىلياس پوەماسىنا قارىزدار ەكەن.
***
ءابىش شىعارماشىلىعىنىڭ گۋمانيستىك سيپاتى اركىمگە وزىنشە وي سالادى. ول تۋرالى ءسوز بولعاندا: «ول - ءابىش قوي» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوز جازۋشىنىڭ ەڭبەگى ارقىلى ەسىمىنىڭ ءوزى ولشەمگە اينالعانىن سەزدىرسە كەرەك. كەكىلبايەۆ تۋرالى ءسوزدىڭ الدى دا، سوڭى دا بۇل ەمەس. ۋاقىت ديىرمەنى اينالىپ، ۇرپاق الماسقان سايىن جاڭارا تۇسەتىن پىكىرلەردىڭ بولاتىنىن سەزدىرگەندەي، ءابىشتى ۇلگى كورىپ، ءسوزىمىزدى ءۇش نۇكتەمەن اياقتاعانىمىز ءجون شىعار. ويتكەنى، ول - ءابىش قوي...
باعاشار تۇرسىنباي ۇلى، «قازاق ادەبيەتى»
