التايدىڭ اتاقتى مۇزتاۋى تۋريستىك برەندكە قاشان اينالادى؟

ماڭگى توڭ قۇرساپ جاتقان شىڭدى تيبەتتىكتەر ەكىنشى الەمگە جول اشار قاقپا دەپ بىلسە، زاماناۋي زەرتتەۋشىلەردىڭ كەيبىرى شىڭعىس حاننىڭ سۇيەگى ەتەگىندە كومىلگەن دەگەن دولبار ايتىپ ءجۇر.

پەتر پاتشانىڭ زامانىندا تاۋ تۇبىندەگى التىندى قورىمداردى تىپ-تيپىل ەتكەنىنە دە سەنەتىندەر بار. ايتا بەرسە، اڭىز بىتپەيدى. ال اقيقاتى قانداي؟

تيبەتتىكتەر مۇزتاۋدى گيمالايدان زور سانايدى

 جالعىز اقيقات سول، مۇزتاۋدى ءبىز تۋريزم مەككەسىنە اينالدىرا الماي وتىرمىز. ايتپەسە، تەڭىز دەڭگەيىنەن 4506 مەتر بيىكتە تۇرعان ماڭگى مۇزدىقتىڭ قويناۋى تولعان سىر. ۇلى گيمالايدى مەكەندەسە دە تيبەتتىكتەردىڭ مۇزتاۋعا باس ۇرۋىندا نە سىر بار؟ ولاردىڭ تۇسىنىگىندە جەردىڭ كىندىگى مۇزتاۋ شىڭىندا جاسىرىنعان.

 بۇل اڭىزداردى نەگە ءتىزىپ وتىرمىز؟ ويتكەنى، ءتۋريزمنىڭ نەگىزى -  جارناما. ال مۇزتاۋدىڭ جارناماسىن ول جايىندا اڭىزدارداي ەشكىم بەرە المايدى. مويىنداۋ كەرەك، «باۋرايىندا جۇرگەن سوڭ، بيىكتىگىن بايقاماي»، ءوزىمىز تانىماي جۇرگەنىمىز بولماسا، الەم زەرتتەۋشىلەرىنىڭ نازارى باياعىدان اۋعان بۇل تاۋعا. ورىس سۋرەتشىسى نيكولاي رەريح نەگىزىن قالاعان «جاندى ەتيكا» ءىلىمى بۇگىندە ءتۇرلى ءدىني ۇيىمدار مەن مادەني بىرلەستىكتەر رەتىندە اقش، باتىس جانە شىعىس ەۋروپا، ءۇندىستان جانە قىتاي ەلدەرىنە تاراعان.

ال سولاردىڭ بارلىعىنىڭ قاسيەت تۇتار قاعباسى -  وسى مۇزتاۋ. ءۇندىنىڭ كونە جىرلارى بويىنشا الەمدەگى بارلىق سۋ اتاۋلىنىڭ قاينارى ۇندىشە مەرۋدە، ياعني، وسى مۇزتاۋدا. بۇل اڭىزعا تاۋدىڭ ءۇندى، تىنىق جانە سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتاردان بىردەي قاشىقتىقتا جاتۋى سەبەپ بولسا كەرەك. ال نيكولاي رەريح مۇزتاۋدى جەر شارىنىڭ عارىشتان قۋات الاتىن نۇكتەسى دەپ ساناعان. التايلىق جۇرت بولسا بۇل تاۋدى جەتىقاراقشىنىڭ قازىعى دەپ تامسىلدەيدى. ءۇندىنىڭ «ماحابحاراتا» داستانى بۋددانىڭ تيبەت پەن اگراعا مۇزتاۋدان بارعانىن ايتادى. وسى داستانعا سۇيەنىپ، ونى ءبۋدديزمنىڭ وشاعىنا بالايتىندار كوپ. جارناماسىن جاقسىلاپ جۇرگىزسە، اتالمىش ءدىندى ۇستاناتىن حالىقتار بىزدەن الىستا دا ەمەس. الايدا، وسىعان قاراپ، مۇزتاۋدى بۋددالىقتاردىڭ ءدىني ۇيىعى عانا بولعان دەۋدەن اۋلاقپىز.

بۇل جەردە كوك تۇرىكتىڭ ءىزى قالعان

 اق بۇرحان جايىنداعى ەجەلگى التاي اڭىزى تۇرىكتەردىڭ «ەرگەنوقون» اپساناسىمەن سارىنداس. قاندى شايقاستا ويسىراي جەڭىلىس تاپقان التاي ويروت بيلەۋشىسى حالقىن مۇزتاۋعا پانالاتىپ، ءوزى ءبىر توپ اسكەرىمەن ۇزاق ساپارعا اتتانادى. حالقىمەن قوشتاسىپ تۇرىپ، اق بۇرحان مىندەتتى تۇردە قايتىپ كەلىپ، التايلىقتاردىڭ مەملەكەتىن قالپىنا كەلتىرەتىنىن، ول كەلگەندە مۇزتاۋدىڭ ءۇشباستى شىڭى بەلگى بەرەتىنىن ەسكەرتەدى. جەر سىلكىنىسىنەن مۇزتاۋدىڭ ءبىر باسى قۇلاعاندا ەجەلگى اڭىز جادىندا قالعان التايلىقتار ءبىراز دۇرلىگىپ باسىلعان ەكەن.

تاۋ قويناۋىندا تيبەتكە اپارار تۋننەل بولعان

مۇزتاۋ اڭىزدان باسقا نەسىمەن تارتىمدى؟ بۇل شىڭنىڭ ماڭايىندا التىنتامىر مەن مارالتامىر سىندى 200 ءتۇرلى دارىلىك شوپتەر وسەدى. ءداستۇرلى مەديتسيناسى دامىعان تيبەتتىكتەردىڭ كونەدەن بۇل تاۋدى قۇدىرەت تۇتۋىنىڭ ءبىر ۇشىعى وسىندا جاتۋى دا مۇمكىن. مۇزتاۋ قويناۋىندا تەرەڭدىگى 500 مەترگە، ۇزىندىعى 3,8 شاقىرىمعا دەيىن جەتەتىن قامىشلى سىندى الىپ ۇڭگىرلەر بار. كەزىندە وسى ۇڭگىرلەر تيبەتكە دەيىن اپاراتىن جەراستى ءدالىزى بولعان دەسەدى. ەڭ قىزىعى، تابىلعان ۇڭگىرلەردىڭ بارلىعىندا ادام تىرشىلىگىنىڭ ىزدەرى قالعان. سول ۇڭگىرلەردىڭ بىرىنەن تابىلعان ءتۇرلى پىشىندەگى تەكشە تاستار مۇندا ەجەلگى وبسەرۆاتوريا بولعانىن مەڭزەيدى. مۇزتاۋدى بوگدەپلانەتالىقتاردىڭ جەردەگى ايلاعى دەۋ دە وسى تاستارعا بايلانىستى شىقسا كەرەك. وسى ايتىلعان دەرەكتىڭ ءبارى مۇزتاۋ توڭىرەگىندە ەجەلگى مايا ءتارىزدى وزىق وركەنيەت بولۋى مۇمكىن دەگەن ويعا جەتەلەيدى. تابيعاتتان تىلسىم، تاريحتان سەنساتسيا ىزدەگەن تۋريستەر ءۇشىن مۇزتاۋ وسى قىرلارىمەن قۇندى.

شەكارالىق ايماققا ءوتۋ ەرەجەلەرى تۋريزمگە تۇساۋ بولىپ تۇر

جاز تۇسە تيبەتتىك تاقۋالار رەسەي ارقىلى مۇزتاۋعا اعىلادى. تەك ءدىني راسىمدەرگە عانا كورشىمىز ارقىلى 2500 تۋريست كەلەدى ەكەن. مۇزتاۋ ورتاق بولعانىمەن، تۋريستەردەن تۇسەتىن تابىستىڭ كوبى رەسەيگە كەتىپ جاتۋى زاڭدى دا. ويتكەنى، بىزدەگى شەكارالىق ايماققا ءوتۋ ەرەجەلەرى تۋريستەرگە كوپ كەدەرگى كەلتىرەدى. ايتپەسە، كاتونقاراعاي ۇلتتىق تابيعي پاركى مۇزتاۋدىڭ ەتەگىنە اپاراتىن «اق بەرەل» ەكولوگيالىق سوقپاعىن تۇزگەن. بۇدان بولەك جازابا جانە كوككول سارقىرامالارىن جالعاپ جاتقان تۋريستىك مارشرۋت(باعىت) ارقىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ۆولفرام وندىرگەن كوككول كەنىشىنە بارۋعا بولادى. ءبىر قىزىعى، كەنىش ورنالاسقان بوكتەردە شىلدە ايىندا دا جاسىل ءشوپتىڭ بەتىنە قار تۇسە بەرەدى. ءبىر جاعىنان تۇمسا تابيعاتتى ساقتاۋ ءۇشىن، ءبىر جاعىنان كولىك بارمايتىن جەرلەردى قامتۋ ءۇشىن بۇل باعىتتاردا جاياۋ جانە اتتى مارشرۋتتار ۇيىمداستىرىلعان. سوقپاق اياق سۋىتاتىن ارنايى كۇركەلەرمەن، تۋريستپانالارمەن، قوقىس سالاتىن جاشىكتەرمەن جابدىقتالعان. بۇل ءوز كەزەگىندە دەمالۋشىلاردىڭ بەيبەرەكەت شاشىراپ، اينالانى قوقىسپەن لاستاۋىنا، كەز كەلگەن جەرگە وت كوسەۋىنە جول بەرمەۋدىڭ بىردەن- ءبىر ءتاسىلى بولىپ وتىر.

 پاك تابيعاتتىڭ ورتاسىندا تۇرعانىمەن مۇزتاۋدا ءتورت بىردەي مەملەكەتتىڭ شەكاراسى تۇيىسەتىندىكتەن، وعان شىعۋدى بىلاي قويىپ، ماڭايىنا جولاۋدىڭ ءوزى كۇردەلى شارۋا. شەتەلدەن ات ارىتىپ كەلگەن تۋريست مۇزتاۋدى ماڭايىنان كورۋ ءۇشىن اۋەلى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنەن شەكارالىق ايماققا وتكىزەتىن رۇقسات قاعازىن راسىمدەيدى. وعان ءوتىنىش اپتانىڭ ءۇش كۇنىندە عانا قابىلداناتىنىمەن قويماي، جاۋابى جەتى جۇمىس كۇنى وتكەننەن كەيىن بەرىلەدى. قولىنا رۇقسات قاعازى تيىسىمەن كاتونقاراعاي ۇلتتىق پاركىنە شەكارالىق اۋماقتا ينسپەكتوردىڭ جول سىلتەۋ قىزمەتىنە 400 تەڭگە، جابدىقتالعان سوقپاقتى پايدالاناتىنى ءۇشىن كۇنىنە 350 تەڭگە تولەيدى. ورەلدەگى شەكارالىق كومەنداتۋرادان مۇزتاۋعا قاراي ءوتۋ ءۇشىن تاعى رۇقسات الۋ قاجەت. ول ءۇشىن تۋريستىك توپتىڭ ءتىزىمى كۇرشىمدەگى زاستاۆاداعا جەتىپ، سوندا بەكىتىلۋى ءتيىس. بۇل دا تۋريستەردىڭ بىرنەشە كۇنىن ۇرلايتىن پروتسەستەر. تاكاپپار تاۋعا وسىنىڭ بارىنەن ءوتىپ قانا جەتەسىڭ. جالپى مۇزتاۋعا رەسەي شەكاراسىنا كىرمەي- اق وتەتىن جول التى جىلدان بەرى بەلسەندى پايدالانىلا باستاعان. الايدا، ەكى جىل بۇرىن شىعارىلعان ەرەجەلەر بۇل پروتسەستى بۇگىنگىدەي تىم سوزىلمالى ەتىپ جىبەردى.

 اتالعان ماسەلەلەر ۇلتتىق پارك تاراپىنان كوتەرىلىپ كەلەدى. جۋىقتا عانا «ۇلكەن التاي» تۋريستىك جوباسى اياسىندا رەسەيلىك تاراپپەن بىرلەسكەن ءماجىلىس ءوتتى. سول ءماجىلىس بارىسىندا قازاقستان تۋريستىك قاۋىمداستىعىنا ترانسشەكارالىق اۋماققا ۋاقىتشا وتكىزۋ بەكەتىن قۇرۋ بويىنشا قولداۋ كورسەتۋ جونىندە ءوتىنىش جىبەرىلدى. بۇل ءوتىنىش رەت بويىنشا قۇزىرلى ورىندارعا دەيىن جەتەتىن بولادى.

 - اتالمىش بەكەت تەك ماۋسىم قىزعان شاقتا تۋريستەردى جەدەل وتكىزىپ قانا قويماي، توتەنشە جاعدايلار كەزىندە پارك قىزمەتكەرلەرىنىڭ كەدەرگىسىز وتۋىنە دە جول اشار ەدى، - دەيدى ۇلتتىق پارك ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى راۋشان قىرىقبايەۆا.

 PS: كەزىندە وسى ولكەدە بولىستىق بيلىك جۇرگىزگەن ابدىكەرىم قىتاي جەرىنە اسىپ بارا جاتىپ، ارتىنا قايىرىلىپ: «ءور التاي، مەن قايتەيىن بيىگىڭدى»، - دەپ كوزىنە جاس العان ەكەن. قان- قاساپ زاماندا التايدىڭ كوركى مەن بيىكتىگى ۇركىندى ەلگە مەدەت بولا الماعانى شىندىق. ال بۇگىنگى بەيبىت زاماندا ونىڭ وسى قاسيەتتەرى باۋرىنداعى حالىققا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر ۇسىنىپ وتىر. ول ءۇشىن مۇزتاۋ تۋريستىك برەندكە اينالۋى ءتيىس. ال مۇزتاۋ برەندكە اينالۋى ءۇشىن اۋەلى تۋريستەردى قابىلداۋ تەتىكتەرىن مەيلىنشە جەتىلدىرمەي بولمايدى.

ەسىمجان ناقتىباي ۇلى، كاتونقاراعاي اۋدانى، شىعىس قازاقستان وبلىسى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى