دوسحاننىڭ «قۇنانباي» فيلمىندەگى سۇيەكتاڭبا
كىم ايتسا دا، سول ءسوزدىڭ انىعىنا كوز جەتىپ كەلەدى.
«قۇنانباي» بىلاي قاراعاندا قازاق كورەتىن ءتاۋىر كينو بولعانمەن، الگى ەكى قۇمالاقتىڭ كەسىرىنەن ەكىۇداي سەزىمدە قالدىرادى. سول قۇمالاقتى قوسپاي-اق قويعاندا نە بولادى ەكەن؟ سودان قۇنانبايدىڭ تۇلعالىق قاسيەتى كىشىرەيىپ كەتپەس ەدى عوي.
قۇمالاق دەگەنىمىزدىڭ ءبىرى - قايىن اتا مەن كەلىننىڭ اراسىنداعى قاتىناس بولسا، ەكىنشىسى - بۇيدا شەشۋ ويىنى. ءبىزدىڭ تۇسىنبەگەنىمىز، قۇنانباي قايىن اتا مەن كەلىندى قاتاڭ جازالايدى، ال بۇيدا شەشكەن ايەلگە شاپان جابىلادى. سوندا ايىرماسى قانداي، زينانى تىيعان قۇنانباي جالاڭاشتانعان ايەلدى نەگە قۇرمەتتەگەن؟
الدىمەن، قودار مەن قامقا وقيعاسىنان باستاساق. بىلايشا ايتقاندا، اتا مەن كەلىن اراسىنداعى جاعداي. بۇل جاعداي ومىردە بولدى ما، بولمادى ما، ونىڭ ءوزى داۋلى ماسەلە. اۋەزوۆتىڭ ءوزى ابايدى كىم جازعاندا وسى وقيعانى ۇلتتىق يممۋنيتەتى قابىلداماعاندىقتان، رومانعا ەنگىزبەدى. ءوز ۇياتىن وزگە جۇرتقا جاريالامادى. ەكەۋىنىڭ وبالىن ارقالاۋدان قۇداي الدىندا، قالام الدىندا قورىقتى. ال ءبىز شە؟ ءجۇز جىل بۇرىنعى سونداي داۋلى ماسەلەنى فيلمگە كىرگىزىپ جىبەردىك. سوندا ءبىزدىڭ ۇلتتىق يممۋنيتەتىمىز قايدا؟ الدە اۋەزوۆتەن اۋليەمىز بە؟
اشەيىندە اۋىز جاپپاي، تەكتىلىگىمىزدى ايتىپ ماقتانعاندا قۇدايدايمىز، قۇدايشىلىعىمىزدى وسىندايدا كورسەتپەدىك پە؟ بىقسىعىمىزدى ايداي الەمگە جار سالىپ كورسەتۋدەن ارلانبايتىنىمىز- اي ءبىزدىڭ... قاتەلىك بارلىق جۇرتتا بار، قاي ۇلتتىڭ تاريحىن الىپ قاراساڭ دا ءبىر ازعىندىققا دۋشار بولعانى انىق. ءبىراق سول ازعىندىقتى الاقانعا سالىپ جۇرەتىن ءبىز عانا ما دەيمىن. تۇلعا تۋرالى كينو تۇسىرەمىز، ىشىنە ءبىر قۇمالاق قوسپاساق قارنىمىز اشاتىن سەكىلدى. قۇداي-اۋ، ورىسىڭ كولچاكتى قالاي ءتۇسىردى، پوددۋبنىيدى قالاي شىعاردى، ويلانبايسىڭ با؟ ءبىز مەكتەپتە سول كولچاكتى باندى دەپ وقىدىق. ورىستار سول باندىدان ۇلت باتىرىن جاسادى. ال ءبىز ءالى كۇنگە امانعاليدى باندى دەيمىز. ابىلايدى قانداي قىلدىق، مۇستافانى قايتتىك؟ اشەيىندە مۇرىن شۇيىرەتىن قىرعىزىمىز دا كينونى بىزگە قاراعاندا قاتىرىپ تۇسىرەدى ەكەن. قۇرمانجان داتقانى قاراڭىزشى، قۇمالاق بار ما ىشىندە؟ تۇلعا ما، تۇلعا! ەندەشە، ءبىزدىڭ ولاردان قاي جەرىمىز كەم؟ دانا قۇنانباي قايدا، دارا قۇنانباي قايدا؟ اعارتۋشى قۇنانباي قايدا، قاجى قۇنانباي قايدا؟ توڭىرەگىندە تۇلعالىعىن ايشىقتايتىن وسىنداي قاسيەتتەر مول ەدى عوي. ويناس وقيعاسىن ويىپ تۇرىپ فيلمنىڭ وزەگىنە اينالدىرعاننان نە ۇتتىق؟ ونسىز دا ازعان ۇرپاقتى «اتالارىڭ سونداي بولعان، كورىڭدەر» دەپ ودان سايىن ازدىرماقپىز با؟ فيلم اۆتورلارى وسى ەپيزود ارقىلى قۇنانبايدى اقتاعىسى كەلگەنىن ايتادى. قۇنانبايدى اقتاماسا دا، ودان تۇلعاسى تومەندەپ كەتپەس ەدى. ويتكەنى ول ءبارىبىر بيىك تۇلعا. سوعان قاراعاندا، بۇل پيار ءۇشىن جاسالعان ءتاسىل سياقتى. ءسويتىپ، قۇنانبايدى ەمەس، «قۇنانبايدى» (فيلمدى) اقتاۋدىڭ امالىن جاساعان. ايتپەسە، باسقا نە؟
ەندى فيلمدەگى ەكىنشى قۇمالاققا ويىسساق. بۇل - «بۇيدا شەشۋگە» بايلانىستى كورىنىس. وقيعا جەلىسىنە مۇلدەم ۇيلەسپەيتىن وسىناۋ سۇرقيا كورىنىستى نە ءۇشىن قوستى ەكەن؟
كەلىنشەكتىڭ ومىراۋىن جارقىراتىپ، بەلىنە دەيىن جالاڭاشتاپ، ەكى قولىن ارتىنا بايلاعان كۇيى تۇيىلگەن بۇيدانى تىسىمەن شەشىپ جاتقانى كىمگە كەرەك بولدى؟ ونىڭ ۇستىنە، بۇل بۇيدا شەشۋ دەگەن بالە سول تويدا شىنىمەن بولعان- بولماعانىن ەشكىم بىلمەيدى ەمەس پە؟ كينودا جالاڭباس جۇرگەن ايەل زاتىن كورمەي كەلىپ، مىنا كورىنىسكە كوزىڭ تۇسكەندە تۇرشىگىپ كەتەدى ەكەنسىڭ.
نەگىزى، بۇل ويىن قايدان شىقتى، تاريحتا بار ما؟ بۇل ەرتە زاماندارداعى تۇركى جۇرتىندا بولعان ەسكى سالتقا ۇقسايدى. مىڭ جىلدىق تاريحى بار «ماناس» جىرىندا وسىنداي سالتتىڭ بولعانى ايتىلادى. ول كەزدە وروڭقا دەگەن ايەل مايدانعا شىعىپ، تۇيەنى شەشىپ اكەتەدى. ال قازاق دالاسىندا ۇلىتاۋ باۋرايىندا بولعان- مىس. سوندا ويىنعا شىققان ايەل «ۇلكەندەردىڭ كورگەن جەرى، كىشىلەردىڭ تۋعان جەرى» دەپ شوككەن تۇيەنىڭ بۇيداسىن تىسىمەن شەشىپ اكەتكەن ەكەن. ايتپاقشى، شەرحان مۇرتازانىڭ « قىزىل جەبە» رومانىندا دا وسى ويىن بار. مەركە پريستاۆى سوكولسكي بەكتەن مىرزانىڭ كەلىن ءتۇسىرۋ تويىندا وسى ويىندى ۇيىمداستىرۋىن سۇرايدى. ورىستىڭ شەندى ۇلىقتارى قارا حالىقتى مازاقتاپ كۇلگىسى كەلەدى. قازاقتىڭ جارامساق باي-بولىستارى ولاردى قولداي كەتەدى. ءسويتىپ، ويىن ۇيىمداستىرىلىپ، تايتاقاي دەگەن كەدەي ايەل تىرجالاڭاش كۇيدە بايلاۋلى تۇيەنىڭ بۇيداسىن تىسىمەن شەشۋگە كىرىسەدى. ونىڭ جانتالاسىپ تەرلەگەنىن كورگەن جينالعان جۇرت ءماز-مەيرام بولادى. مىسىققا ويىن كەرەك، تىشقانعا ءولىم كەرەكتىڭ ناق ءوزى. شەرحان اتامىز وسىنى سۋرەتتەۋ ارقىلى سول كەزدەگى بايلار مەن كەدەيلەردىڭ وبرازىن، قازاق بايلارىنىڭ ورىس الدىندا ارىن ساتۋعا دەيىن بار قاسىرەتىن اشقىسى كەلگەنگە ۇقسايدى.
ال «قۇنانبايعا» وسى كورىنىس كەرەك پە ەدى؟ وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن otuken.kz سايتىندا مارقۇم تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ «قۇنانباي» فيلمىنە جازىلعان سەناريى جاريالاندى. تالاسبەك اعامىز 8-ەپيزودتا بىلاي سۋرەتتەيدى: «قۇنانباي نوكەرلەرى كورسەتكەن جاققا ادىمداي جونەلگەن. ۇلكەن جازىقتا نەشە ءتۇرلى قىزىق ويىن بولىپ جاتىر. قۇنانبايعا بۇرىلىپ قاراۋعا ەشكىمنىڭ مۇرشاسى جوق. بايقاپ قالعان ازىن-اۋلاق ادام عانا وڭ قولدارىن كەۋدەلەرىنە قويىپ، اعا سۇلتانعا سالەم بەرىپ جاتتى. قۇنانباي قانشا ابىرجىسا دا، جىميعان بولىپ، ەرنىنىڭ ۇشىمەن سالەمگە جاۋاپ قايتاردى... بۇدان ارى وزعان قۇنانباي ءبىر توسىن سۋرەتكە كۋا بولعان. جۇپىنى عانا ءتورت قانات كيىز ءۇيدىڭ الدىنا، كارى-جاسى بار، قاراۋىتقان ءبىر توپ ادام مالداس قۇرا وتىرعان. تاياز شۇڭقىرعا ورناتىلعان دىڭگەككە ۇستىندە نەداۋىر جۇك ارتقان تۇيە بايلاۋلى تۇر. بۇتىندا كۇدەرى شالبار، اياعىندا قىسقا ءماسى، بەلىنە دەيىن جالاڭاش، قولى ارتىنا قايىرىلىپ بايلانعان جاس ايەل تۇيەنىڭ ءجىبىن تىسىمەن شەشىپ جاتىر. اقىرىندا شەشىپ بولىپ، ءجىپتى تىستەگەن كۇيى ورنىنان تۇرعاندا، توبىعىنان كەلەتىن قالىڭ شاشى ايەلدىڭ قوس انارىن، بۇكىل جالاڭاش ءتانىن بۇركەپ كەتتى. ويىندى باسقارىپ تۇرعان ادام يىعىنا شاپان جاۋىپ، تۇيەنىڭ بۇيداسىن قولىنا ۇستاتتى. جۇرت وسى جەرگە كەلگەندە دۋ ەتە قالعان. ءبىر جاس بوزبالا قارقىلداي كۇلگەندە، ارتىندا وتىرعان اقساقالدى ادام جەلكەسىنەن نۇقىپ قالدى. بوزبالا قىزاراقتاپ، تومەن قاراپ كەتتى».
كەيىن سەناريدە جازىلعان وسى دەتال فيلمدە كورسەتىلدى. فيلمنىڭ استاناداعى كورسەتىلىمىندە وسى جايىندا سۇرالعاندا باس رەجيسسەر ءھام باس كەيىپكەردى سومداۋشى دوسحان جولجاقسىنوۆ: «بۇل ساعىنايدىڭ اسىندا بولعان وقيعا ەكەن. سول زاماننىڭ ءبىر سۋرەتشىسى دە مۇنى انادان جاڭا تۋعانداي عىپ سالعان. سول سەبەپتى فيلمگە قوستىم» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. ال «سول زاماننىڭ سۋرەتشىسى» دەگەنى كىم دەيسىز عوي. توپشىلاۋىمىزشا، بۇل - نيكولاي حلۋدوۆ. ويتكەنى مۇنداي سۋرەتتى حلۋدوۆتان باسقا ەشكىم سالعان جوق. ونىڭ ۇستىنە، حلۋدوۆ قۇنانبايدىڭ ەمەس، بەرتىندەگى بايتۇرسىن ۇلىنىڭ زامانداسى. بايتۇرسىن ۇلى دەگەندى بەكەر ايتىپ تۇرعام جوق. سەبەبى، احمەت اعامىز حلۋدوۆتىڭ ءدال وسى سۋرەتىن سىن ساداعىنا العان. 1935 -جىلى حلۋدوۆ كورمە وتكىزبەك بولىپ، ءوز تۋىندىلارىن ورتالىق مۇراجاي قورىنا تاپسىرعان. سول كەزدە مۇراجايدىڭ عىلىمي كەڭەسشىسى بولعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى سۋرەتتەردى تۇگەل تالداپ، 10 پاراقتان تۇراتىن ساراپتاما جاساعان. حلۋدوۆتىڭ قازاقتىڭ تۇرمىس- تىرشىلىگىنە جات 18 كارتيناسىن سىناعان. احاڭ ساراپتاماسىندا: «سۋرەتشى حلۋدوۆتىڭ تۋىندىلارىنا جالپىلاما نازار سالعاندا، ونىڭ قازاق تۇرمىسى مەن ومىرىندە مۇلدەم كەزدەسپەيتىن، نە اسا سيرەك ۇشىراساتىن قۇبىلىستاردى بەينەلەۋگە قۇمار باعىتى بىردەن كوزگە ۇرادى. بالكىم، مۇنىسىن قازاقتاردىڭ تۇرمىسىن كوپشىلىك جۇرتشىلىقتىڭ ساناسىنا ابدەن سىڭگەن قالىپتا، ياعني ولاردى جارتىلاي جابايى تۇردە ەلەستەتەتىندەردىڭ ۇعىمىنا ساي بەينەلەگىسى كەلۋىمەن، نە ناقتى جاعدايدىڭ بىرتەكتىلىگى سۋرەتشى كوڭىلىنە جاقپايتىندىعىمەن تۇسىندىرۋگە بولار دا ەدى. بالكىم، سۋرەتشى قازاقتاردىڭ ومىرىمەن ءۇستىرت قانا تانىس، سوندىقتان ونى قالىپتى جاعدايدا بەينەلەۋگە دارمەنسىز شىعار» دەپ كەلىپ، «جۇلدە ءۇشىن باسەكە» دەگەن كارتيناسىن جوققا شىعارعان. بۇل كارتينادا «تايلاق تارتۋ» دەگەن ويىن سۋرەتتەلگەن، ياعني تىرجالاڭاش شەشىنگەن ايەلدەر (اراسىندا قىزدار دا بار) بايلاۋلى تۇرعان تۇيەنىڭ بۇيداسىن اۋىزدارىمەن شەشىپ جاتادى. بايتۇرسىنوۆ وسى سۋرەت جايلى: «سۋرەتشى حلۋدوۆ مەنىمەن اڭگىمەسىندە مۇنداي تاعىلىق كوڭىل كوتەرۋدى ءوز كوزىمەن كورگەنىن ايتقانى بار. الايدا ءدال سوعان سەنە قويۋ قيىن» دەي كەلە، «حلۋدوۆتىڭ سۋرەتىندە جاس كەلىنشەكتەر، ءتىپتى بويجەتكەندەر دە جەڭىس الۋ ءۇشىن شەشىنىپ جاتىر. سۋرەتشى، ءسىرا، مۇنىڭ ءبارى وپ-وڭاي اتقارىلادى دەپ ويلايتىن بولۋعا ءتيىس. بويجەتكەندى قالىڭ حالىق الدىندا شەشىندىرە تۇرىپ، ول قازاق قىزدارىنىڭ ادەتتە جاس كۇنىنەن قۇدا تۇسكەن جەرى بولارىن، قالىڭمال تولەنىپ قويىلاتىنىن، كۇيەۋ جىگىتىنىڭ بارلىعىن جانە ونىڭ مۇنداي «ەرلىككە» قالاي قاراۋى مۇمكىن ەكەنىن جادىنان شىعارىپ الادى» دەپ جازادى. دوسحان اعامىزدىڭ ايتىپ وتىرعانى وسى سۋرەت. ءبىراق ورىستىڭ قازاققا جانى اشىمايتىن ءبىر سۋرەتشىسى سالدى ەكەن دەپ، ونى «قۇنانبايعا» قوسۋعا بولا ما؟ ونىڭ ۇستىنە جوعارىدا ايتقانداي، قايىن اتا مەن كەلىندى قاتاڭ جازالاعان قۇنانباي، بۇيدا شەشكەن ايەلدى جازاسىز قالدىرار ما ەدى؟
«حلۋدوۆ سياقتى ورىستىڭ ونەر ادامدارى قاشاندا وزگە ۇلتتاردى جابايى كورسەتۋ ءۇشىن وسىنداي شىعارماشىلىق تاسىلدەرگە بارعان. ولار ءوز ونەرلەرىن ماڭگىلىك ساناپ، وزدەرىنىڭ كەلەر ۇرپاقتارى دا وزگەگە سونداي كوزبەن قاراۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ول ءازىر دە بار. تەك تولستوي عانا «قاجىمۇراتتى» جازعاندا وندايعا بارماعان. ول تاۋ حالقىن كەمىتىپ كورسەتپەگەن. قايتا ولاردىڭ مىقتىلىعىن العا تارتادى. جازۋشىنىڭ گۋمانيستىگى سوندا. ال حلۋدوۆتار تەك ورىستارعا عانا ءتان شوۆينيزم دەرتىنە شالىنىپ، سونىمەن كوزى تۇمشالانعان ونەر ادامدارى. ايتپەسە، قازاق ەش ۋاقىتتا، قاي زاماندا دا مۇندايعا جول بەرمەگەن. تاريحشى لەپشين دە سونداي. ونى شوقان «شىعىستىڭ گەرودوتى» دەپ كەكەتىپ، وقىعان ورتادا مازاق ەتكەن. ونى ءبىزدىڭ كەيبىر تاريحشىلار شىن ماعىناسىندا قابىلداپ، تاريحي اينالىمعا ءتۇسىرىپ، الدەقانداي كورەدى. وتارلاۋشى ەلدىڭ، ونىڭ ىشىندە رەسەي تاريحشىلارى مەن شىعارماشىلىق ادامدارى ءبىزدى ەش قاشان، ەش ۋاقىتتا دا دۇرىس جازىپ، ەش نارسەنىڭ اقيقاتىن ايتقان ەمەس. سوندىقتان، بايتۇرسىنوۆ حلۋدوۆتى بەكەر سىناعان جوق» دەيدى اقىن امانحان ءالىم ۇلى. مىنە، ءبىز سول سۋرەتتى ورتالىق مۇراجايدىڭ تورىنە قويىپ، «شەدەۆرى كازاحسكوي كۋلتۋرى» دەگەن كىتاپقا ەنگىزدىك. ۇيات-اي! حلۋدوۆتاردىڭ قازاققا جانى اشىماسى بەلگىلى عوي، نەگە ءبىزدىڭ وزىمىزگە جانىمىز اشىمايدى؟ ونى ايتامىز-اۋ وتكەندە ۆكونتاكتە جەلىسىندە «نەونومادى. ۆەليكايا ستەپ» دەگەن پاراقشادا «ستەپنايا وبناجەنكا» دەگەن جازبا جاريالاندى. سوندا حلۋدوۆتى قاستەيەۆتىڭ ۇستازى دەپ ماقتاي كەلىپ بىلاي دەيدى: «حلۋدوۆ قاشاندا ءوزىنىڭ كورگەنىن نەمەسە جاقسى بىلگەن نارسەسىن عانا سۋرەت قىلىپ سالعان. 1934 -جىلى مۇسىلمانداردىڭ سەنىمىنە تەرىس كەلەدى دەگەن ماقساتتا ايماقتىق مۋزەيدەن حلۋدوۆتىڭ كارتينالارى الىنىپ تاستالعان كەزدە، ارتى شۋعا ۇلاستى. نەگىزگى سەبەپ «جۇلدە ءۇشىن باسەكە» سۋرەتى ءۇشىن بولدى. سول كەزدە احمەت بايتۇرسىنوۆ نيكولاي حلۋدوۆتى جاقتادى. ول 85 جاستاعى سۋرەتشىنىڭ كارتينالارىنا وڭ باعا بەرگەن. «جۇلدە ءۇشىن باسەكە» كارتيناسىنىڭ شىنايى شىعۋى ءۇشىن ايەلدەردى تىر جالاڭاش ەتىپ سالعانىن قولداعان» دەپ جازىلعان جازبادا. بۇل قاي ساسقانى؟ بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءسوزىن بۇلاي بۇرمالاۋعا كىم رۇقسات بەرگەن؟ ول سىناعان نارسەنى ماقتادى دەپ جازۋعا قالاي ۇيالمايدى! قىسقاسى، اركىم ءوز بىلگەنىن ىستەپ باعۋدا. ال ءبىز ۇندەمەيمىز.
قالاي دەسەك تە، وسى جاعدايلار بىزگە ۇلتتىق يممۋنيتەتىمىزدىڭ كەمشىن ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. ەرىككەن تەكسىز بايلار تاريحتا تالاي تاڭباسىن قالدىرعان بولار. ءبىراق سول تەكسىزدىكتى مۇقىم قازاقتىڭ بەتپەردەسىنە اينالدىرۋدىڭ قاجەتى بار ما ەدى؟ ۇلكەندەر «سۇيەككە سىڭگەن داق ەشقاشان وشپەيدى» دەۋشى ەدى. سول ءسوز راس ەكەن. «قۇنانباي» ءفيلمى سونى دالەلدەپ بەردى.
aikyn.kz
