ءال- فارابي مەن ابايدىڭ ۇقساستىعى
كەز كەلگەن حالىق ادەبيەتىندەگى ءداستۇر جالعاستىعى سول قوعامداعى تاريحي جالعاستىقتىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى. ال تاريحي جالعاستىق دەگەنىمىزدىڭ ءوزى، ەڭ الدىمەن اقىل- پاراسات جالعاستىعى ەكەنى بەلگىلى. ماسەلەن، ءال- فارابيدىڭ فيلوسوفيالىق، الەۋمەتتىك- ەتيكالىق وي- تۇجىرىمدارى وزىنەن كەيىنگى داۋىرلەردەگى ويشىل قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارىنان ءوزىنىڭ ءداستۇرلى جالعاستىعىن تاپتى. ول ءوزىنىڭ «ينتەللەكت (ءسوزىنىڭ) ماعىناسى جايىندا» دەپ اتالاتىن زەرتتەۋىندە ادامنىڭ اقىل- پاراسات مۇمكىندىگىنە جان- جاقتى تالداۋ جاساي كەلە، ونى «پوتەنسيالدى ينتەللەكت» ، «اكتۋالدى ينتەللەكت» ، «جۇرە كەلە دارىعان ينتتەلەكت» ، «ارەكەتشىل ينتەللەكت» سياقتى فيلوسوفيالىق كاتەگوريالارعا ءبولىپ- ءبولىپ تالدايدى. ءال- فارابي «جۇرە كەلە دارىعان ينتەللەكت» تۋرالى ايتا كەلىپ، ادام تۋعاننان اقىلدى، ءبىلىمدى بولىپ تۋمايتىنىن، ينتەللەكتىڭ ءوزى جۇرە كەل، ەستىپ، كورىپ بارىپ قانا داميتىنىن ەسكەرتەدى.
ءال- فارابيدىڭ ينتەللەكت جونىندەگى وسى فيلوسوفيالىق وي- تۇجىرىمىن اراعا توعىز عاسىرداي ۋاقىت سالىپ، قازاق قاۋىمىنىڭ جاڭا تاريحي جاعدايىندا اباي قۇنانباي ۇلى زور بىلگىرلىكپەن جالعاستىرا تۇسكەن سياقتى. اباي ءوزىنىڭ «ون توعىزىنشى سوزىندە» : «ادام اتا- انادان تۋعاندا ەستى بولمايدى: ەستىپ، كورىپ، ۇستاپ، تاتىپ ەسكەرسە، دۇنيەدەگى جاقسى، جاماندى تانيدى- داعى، سوندايدان بىلگەنى، كورگەنى كوپ بولعان ادام ءبىلىمدى بولادى. ەستىلەردىڭ ءسوزىن ەستىپ جۇرگەن كىسى ءوزى دە ەستى بولادى. سول ەستىلەردەن ەستىپ، بىلگەن جاقسى نارسەلەردى ەسكەرسە، جامان دەگەننەن ساقتانسا، سوندا ىسكە جارايدى، سوندا ادام دەسە بولادى»، - دەپ جازادى.
سونداي- اق، ءال- ءفارابيدىڭ عىلىم- ءبىلىمدى مەڭگەرۋدەگى ينتەللەكت رولى جايىنداعى فيلوسوفيالىق تۇجىرىمىن اباي ءوزىنىڭ «ون توعىزىنشى سوزىندە» مەيلىنشە ايقىنداي تۇسكەن. اباي ءوز ويىن: «عىلىم- ءبىلىمدى اۋەل باستان بالا ءوزى ىزدەنىپ تاپپايدى. باسىندا زورلىقپەن ياكي الداۋمەن ءۇيىر قىلۋ كەرەك، ۇيرەنە كەلە ءوزى ىزدەگەندەي بولعانشا. قاشان ءبىر بالا عىلىم، ءبىلىمدى ماحابباتپەن كوكسەرلىك بولسا، سوندا عانا ونىڭ اتى ادام بولادى»، - دەپ تۇجىرىمدايدى.
ءال- فارابي ءوزىنىڭ جوعارىدا اتالعان ەڭبەگىندە «جان قۋاتى» جونىندە قولدانعان ۇعىمدار مەن تەرمين سوزدەر سول قالپىندا اباي قارا سوزدەرىندە (7,17,27,38,43-سوزدەر) قايتالانۋى كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس، ءال- فارابي: «اقىل- پاراسات كۇشى - ادامنىڭ ويلاۋىنا، پايىمداۋىنا، عىلىم مەن ونەردى ۇعىنۋىنا جانە جاقسى قىلىق پەن جامان قىلىقتى ايىرۋىنا كومەكتەسەتىن كۇش» دەپ كورسەتەدى.
ءال- فارابي ءوزىنىڭ «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى» اتتى فيلوسوفيالىق تراكتاتىندا «قايرات»، «اقىل» جانە «جۇرەك» سياقتى ۇعىمدارعا تۇسىنىك بەرە كەلىپ: «جۇرەك - باستى مۇشە، مۇنى ءتاننىڭ ەشقانداي باسقا مۇشەسى بيلەمەيدى. بۇدان كەيىن مي كەلەدى. بۇل دا باستى مۇشە، ءبىراق مۇنىڭ ۇستەمدىگى ءبىرىنشى ەمەس»، - دەيدى.
ءال- فارابيدىڭ «قايرات»، «اقىل» جانە «جۇرەك» جونىندەگى فيلوسوفيالىق تۇجىرىمى ابايدىڭ «ون جەتىنشى سوزىندە» ءوزىنىڭ لوگيكالىق جالعاسىن تاپقان سياقتى. ابايدىڭ وسى سوزىندە «قايرات»، «اقىل» جانە «جۇرەك» ۇشەۋى ءارقايسىسى ءوزىن مىقتى ساناپ، ايتىسىپ، تالاسىپ، اقىرى «عىلىمعا» كەلىپ جۇگىنەدى. سوندا «عىلىم» بۇل ۇشەۋىڭنىڭ دە ايتقاندارىڭ راس، ۇشەۋىڭ دە قاجەتسىڭ: «ەي، قايرات، سەنسىز ەشنارسەنىڭ بولمايتۇعىنى دا راس، ءبىراق قارۋىڭا قاراي قاتالدىعىڭ دا مول، پايداڭ دا مول، ءبىراق زالالىڭ دا مول، كەيدە جاقسىلىقتى بەرىك ۇستاپ، كەيدە جاماندىقتى بەرىك ۇستاپ كەتەسىڭ، سونىڭ جامان»، - دەپتى.
بۇدان كەيىن «عىلىم» ءوز شەشىمىن «اقىلعا» ايتىپتى: «جاراتقان ءتاڭىرىنى دە سەن تانىتاسىڭ. جارالعان ەكى دۇنيەنىڭ جايىن دا سەن بىلەسىڭ. ءبىراق سونىمەن تۇرمايسىڭ، امال دا، ايلا دا - ءبارى سەنەن شىعادى. جاقسىنىڭ، جاماننىڭ - ەكەۋىنىڭ دە سۇيەنگەنى، سەنگەنى - سەن؛ ەكەۋىنىڭ ىزدەگەنىن تاۋىپ بەرىپ جۇرەسىڭ، سونىڭ جامان «، - دەپتى.
بۇدان كەيىن اباي وسى ءۇش كاتەگوريا جايىندا ءتۇيىن جاساپ، ءال- ءفارابيدىڭ جوعارىدا ايتىلعان پىكىرىن ءوز وقىرمانىنىڭ ۇعىمىنا لايىقتاپ جەتكىزەدى. اباي وسى ۇشەۋىنىڭ باسىندا قوس، ءبارىن دە «جۇرەككە» بيلەت، - دەپ ۇقتىرىپ ايتۋشىنىڭ اتى «عىلىم» ەكەن. - وسى ۇشەۋىڭ ءبىر كىسىدە مەنىڭ ايتقانىمداي تابىسساڭدار، تابانىنىڭ توپىراعى كوزگە سۇرتەرلىك قاسيەتتى ادام سول. ۇشەۋىڭ الا بولساڭ، مەن «جۇرەكتى» جاقتادىم. قۇدايشىلىق سوندا، قالپىڭدى تازا ساقتا، قۇداي تاعالا قالپىڭا ءاردايىم قارايدى دەپ كىتاپتىڭ ايتقانى وسى» - دەپتى دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى.
ءال- فارابيدىڭ «قايرات»، «اقىل» جانە «جۇرەك» جايىنداعى فيلوسوفيالىق وي- پىكىرلەرىن اباي ءوزىنىڭ «اسەمپاز بولما ارنەگە» اتتى ولەڭىندە دە ءارى ويشىل- كەمەڭگەر، ءارى اسا دارىندى ءسوز زەرگەرى رەتىندە وقىرمانعا زور شەبەرلىكپەن جەتكىزگەن.
اباي اقىل مەن قايراتتىڭ يەسى بولعان ادامدى «جارتى ادام» دەيدى. ويتكەنى ونداي ادام تەك «سۋىق اقىل» مەن «جۇگەنسىز قايراتتىڭ» عانا وكىلى. ال بويىنا وسى ەكى قاسيەتپەن قوسا- قابات ادىلەت- شاپقات (جۇرەك) بىتكەن ادام عانا «تولىق ادام» ، ياعني ول ەندى «نۇرلى اقىلدىڭ وكىلى» دەپ تانىلادى. ءسويتىپ، ابايدىڭ «نۇرلى اقىل» جايىنداعى تۇجىرىمىنىڭ قاينار- باستاۋلارى ءال- ءفارابيدىڭ ينتەللەكت تۋرالى ىلىمىندە جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
ءال- ءفارابيدىڭ الەۋمەتتىك- ەتيكالىق كوزقاراستارىن بىلدىرەتىن زەرتتەۋلەرى دە بارشىلىق. وعان «باقىت جولىن سىلتەۋ» ، «ازاماتتىق ساياسات» ، «مەملەكەتتىك قايراتكەرلەردىڭ ناقىل سوزدەرى» ، «باقىتقا جەتۋ جولىندا» دەپ اتالاتىن عىلىمي ەڭبەكتەرى جاتادى. ءال- فارابي ءوز زەرتتەۋلەرىندە ەتيكا، مورال ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارعان. ەتيكانىڭ زەرتەۋ وبەكتىسى - مورال، مىنەز- قۇلىق، ادەپتىلىك نورمالارى ەكەنىن جان- جاقتى دالەلدەگەن. ءال- فارابيدىڭ ايتۋى بويىنشا، ەتيكانىڭ ەڭ جوعارى كاتەگورياسى - باقىت. سونىمەن قاتار ول ادام بويىنداعى اقىل- پاراساتتى ەتيكالىق- ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى دەگەن پىكىر ايتادى. اقىل مەن ادامگەرشىلىك، قايىرىمدىلىق ءوزارا تابيعي تۇردە بايلانىسىپ جاتقان قۇبىلىستار ەكەنىن تۇسىندىرەدى. ءابۋناسىر ايتۋىنشا، ادام ءوزىنىڭ مىنەز- قۇلقىن جەتىلدىرە ءتۇسۋ ءۇشىن، ەڭ الدىمەن، ول وزىنە- ءوزى مەيلىنشە ادال بولۋى ءتيىس. سوندا عانا ادام ءوز بويىنداعى ىزگىلىكتى قاسيەتتەردى بارىنشا جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك الادى.
ءابۋناسىر «قانداي شەبەر ءادىستىڭ جاردەمىمەن جاقسى مىنەز- قۇلىققا جەتەتىنىمىزدى قاراستىرۋىمىز كەرەك» دەي كەلىپ، ءازىل مەن كۇلكى سياقتى قۇبىلىستارعا مورالدىق- ەتيكالىق تۇرعىدان باعا بەرەدى. قوعامداعى ءاربىر قۇبىلىس شەكتەن شىعىپ كەتكەن جاعدايدا ادامعا تەرىس اسەر ەتەتىنى سياقتى ادامنىڭ مىنەز- قۇلقىنداعى شامادان اسىپ كەتكەن كورىنىستەر دە ىزگى قاسيەتتەرگە كەرى ىقپالىن تيگىزەدى. وسى پىكىرىن تۇيىندەي كەلىپ، فارابي:
« ءازىلقويلىق - ءازىلدى شەكتەن تىس قولدانۋدان بولادى. ال ازىلدەۋ وڭاي بولعاندىقتان، ءبىز سوعان بەيىم بولا باستايمىز. ەندى بىزگە قالعانى ءبىر شەتكەرىلىكتەن ەكىنشى شەتكەرىلىككە نەمەسە ورتاشا مولشەرگە اۋىسۋدى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن قانداي امالدار بار ەكەنىن ءبىلۋ» دەپ جازادى. ءال- فارابيدىڭ وسى مورالدىق- ەتيكالىق تۇجىرىمىن اباي ءوزىنىڭ «ءتورتىنشى سوزىندە» جەتىلدىرە تۇسەدى: «كۇلكىگە سالىنعان كىسى نە شارۋادان، نە اقىلدان، نە ءبىر ۇيات كەلەرلىك ىستەن قۇر، عافيل كوپ وتكىزىپ وتىرسا كەرەك» .
massaget.kz
