قۇرمانعازىنىڭ «كىسەن اشقان» كۇيىنىڭ شىعۋ تاريحى
وقىرمان نازارىنا قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ (1806-1879) «كىسەن اشقان» كۇيىنىڭ شىعۋ تاريحىن ۇسىنامىز.
***
پەروۆسكيدىڭ بۇيرىعى انە- مىنە دەپ ورىندالماي، قۇرمانعازى تۇرمەدە جاتا بەرەدى. كۇندەردەن كۇن وتكەندە قۇرمانعازى امالدىڭ جوقتىعىن ءبىلىپ، قالايدا قاشۋدى ويلايدى. ايسىز قاراڭعى ءبىر تۇندە جۇمىستان قايتىپ كەلە جاتىپ، اياعى اۋىرىپ، ءتىپتى جۇرگىزبەگەن بولىپ قۇرمانعازى تۇتقىندار توبىنان كەيىن قالا بەرەدى. قاپىسىن تاۋىپ، كونۆويدىڭ بىرەۋىن قاعىپ ءتۇسىرىپ، قاشا جونەلەدى.
قاراڭعىدا كۇيشىنىڭ ءىزىن جوعالتىپ العان كونۆويلار تۇرمەگە قايتادى. ونىڭ الدىندا كۇندىز جۇمىس ۇستىندە قۇرمانعازى باياعى لاۆوچكيننىڭ شەشەسى بەرگەن بولات ارانى ۇلتاراعىنىڭ استىنان سۋىرىپ، كىسەننىڭ ءبىر جاعىن كەسىپ جاي ورنىنا بايلاپ قويعان بولاتىن. قاشاردا ءبىر جاعىن قولىنا الىپ ادىمداي جونەلەدى. قالادان الىسىراق ءبىر قوراعا بارىپ، كىسەننىڭ ەكىنشى باسىن دا كەسىپ، سول اراعا لاقتىرىپ تاستايدى.
ول كۇنى قالىڭ ءشوپتىڭ اراسىنان ەشقايدا شىقپايدى. كىسەن قيعان جەرلەرىن كويلەك- دامبالىنان جىرتىپ الىپ ورايدى. كەش باتا قۇرمانعازى جايىقتىڭ بويىن تومەن قۋا جۇرە بەرەدى. تاڭ اتا ءبىر اۋىل شەتىندەگى مالشىنىڭ ۇيىنە كەلىپ، ءوزىنىڭ ءمان- جايىن ايتادى. ول ءۇيدىڭ يەلەرى قۇرمانعازىنى تاماقتاندىرىپ، باسقالاردىڭ كوزدەرىنەن تاسالاپ، تىنىم الدىرادى. جاراسىنا سورماقتا تارتىپ، جاقسىلاپ بايلاپ بەرەدى. كىشكەنە تىنىققاسىن، قۇرمانعازى دومبىرا الدىرىپ، بىرنەشە كۇي تارتادى. ەڭ سوڭعى كۇيىندە قايعىنىڭ ءۇنى شىعادى. اينالاداعىلارعا قۇرمانعازى بۇل كۇيدىڭ اتىن «كىسەن اشقان» ەكەنىن ايتادى.
وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن لاۆوچكيننىڭ شەشەسى بەرگەن ارا تۋرالى ايتا كەتەلىك. ول تۋرالى احمەت جۇبانوۆتىڭ زەرتتەۋ ەڭبەگى نەگىزىندە شىققان «قۇرمانعازى كۇيلەرى قالاي شىققان؟ « (الماتى، «ونەر» باسپاسى، 1993 -جىل) كىتابىنداعى «تۇرمەدەن قاشقان» وقيعاسىندا باياندالادى.
«قۇرمانعازى ورال تۇرمەسىندە جاتىپ قالادى. ءبىر كۇنى قىسقى سەرۋەن كەزىندە لاۆوچكين دەگەن ورىس تۇتقىنىمەن تانىسادى. ول «اق پاتشاعا ءتىل تيگىزگەنى ءۇشىن» قامالعان ورىس جۇمىسكەرى بولىپ شىعادى. ءوزى قازاق اراسىندا كوپ بولىپ، قازاقشا سۋداي بىلەتىن بولادى. بىردە، تۇرمە قاراقشىلارىنىڭ ءبىرى لاۆوچكينگە ونىڭ شەشەسى كەلگەنىن حابارلايدى. ول تۇرمە باستىقتارى ۇلىقسات ەتكەن بولمەگە بارىپ، شەشەسىمەن كورىسەدى. شەشەسى ءپىسىرىپ الىپ كەلگەن تاماقتارىن نادزيراتەلدىڭ كوزىنشە بالاسىنا بەرەدى. ءبىر ناننىڭ ىشىندە بولات ارا بارىن ىممەن بىلدىرەدى. شەشەسى قوشتاسىپ كەتكەسىن، لاۆوچكين تاماقتاردى كامەراعا الىپ كەلىپ، بولعان جايدى قۇرمانعازىعا باياندايدى. ەكەۋى قاشۋ جوسپارىن جاساپ، ول ويلارىن وزدەرىنە ءىشتارتىپ جۇرگەن (قۇرمانعازىعا دومبىرا اكەلىپ بەرگەن) نادزيراتەلگە بىلدىرەدى. ول بۇلارعا جاردەمدەسۋگە ۋادە بەرەدى»، دەپ كەلەدى وقيعا بايانىندا.
«سايدىڭ بويىنا كەلىپ كىسەنىمدى الىپ وتىرعانىمدا، جارانىڭ اۋزى اشىلىپ، ءتۇنى بويى اۋىرىپ ۇيقى بەرمەدى. جۇرۋگە دە مۇمكىنشىلىك بولمادى. سول ءبىر ساتتە وسى كۇي باسىما كەلىپ ەدى»، - دەيدى. «كىسەن اشقان» كۇيى وسىلاي شىعادى.
ايتا كەتەلىك، قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى لاۆوچكيننىڭ اناسىنا ارناپ، «لاۋشكەن» كۇيىن شىعارعان.
الماس مۇقاش ۇلى
