تۇرسىن جۇرتباي: اكەمنىڭ اشارشىلىق جايىندا ايتقان اڭگىمەسى

اۋەلدە زارەمىز ۇشىپ، ءبۇيتىپ ولگەنشە تۇرمەدە جۇرگەنىمىزدىڭ ءوزى جاقسى ەكەن دەپ تاۋبە ەتتىك. وسىلاردىڭ كەبىن قۇشارىمىز انىق قوي.

بىزدە قايبىر جەتىسكەن كيىم بار دەيسىڭ. الگى اشتان قاتقانداردىڭ ءتاۋىر كيىمى بولسا شەشىپ الىپ، ەتىك- بايپاقتارىن كيىپ، ولمەستىڭ كۇنىن كوردىك. الماتىدا جىلىمىق ەرتە باستالادى ەكەن. اقپاننىڭ باسىندا كۇن جىلت ەتە قالىپ ەدى، الگى ولىكتەر ىرسيىپ- ىرسيىپ شىعا كەلدى. يت ەكەش ءيتتىڭ دە ادامدى باسىنعانىن سوندا كوردىم. ادامنىڭ سۇيەگىن كەمىرىپ جاتادى. قاسىنا بارساڭ وزىڭە ىرىلداپ، سەس كورسەتەدى. ۇشەۋمىز بۇل قورلىقتان قاتتى قاپالاندىق. سودان، يتكە جەم بولمايىق دەپ قالايدا قاشۋعا بەكىندىك.

ەپتەپ ازىق- تۇلىك، كيىم- كەشەك جيناستىردىق. قويشى، ىشىڭە تۇسكەن وي كەمىرىپ جەپ بىتەدى عوي. ءبىر كۇنى كەشكە قايتقان كەزدە ءار قايسىمىز ءۇيىلىپ جاتقان ولىكتەردىڭ ورتاسىنا جاسىرىنىپ بارىپ جاتىپ قالدىق. كۇزەتشى ىزدەيدى عوي، ءبىراقتا، تەڭكيىپ- تەڭكيىپ جاتقان ولىكتەردىڭ ورتاسىنا كەلۋگە داتتەرى شىدامايدى. ءتۇن ورتاسى اۋا ۇشەۋمىز دىبىس بەرىسىپ، باس قوستىق تا، اشتاردىڭ داۋىسىنا ساپ، تاماق سۇراپ، ىڭىرسىپ ءجۇرىپ سەركەش شىڭىن بەتكە الا تاۋ ساعالاي جۇردىك. تاڭ اتا قالىڭ اعاشتىڭ ىشىنە كىردىك تە، جاتىپ قالدىق.

سول ارادا مىناداي بايلامعا كەلدىك. ءبارىبىر اۋىلعا جەتە المايمىز. وندا ءبىزدى ساعىنىپ وتىرعان ەشكىم جوق. تەمىر جولعا بارساق ساقشىلار ۇستاپ الادى. قىستى كۇنى جولسىزبەن ءجۇرۋ قيىن. سوندىقتان دا نەدە بولسا سەركەش شىڭىنىڭ باۋىرىنا بارىپ پانالايىق. تاۋ ءىشىن ەشكىم تىنتپەيدى. جاز شىعا بۇيىرعانىن كورەمىز دەستىك. سودان باسپالاپ وتىرىپ الماتىنى وراي سەركەش شىڭىنا ءبىر اپتاداي ءجۇرىپ جەتتىك.

قايدا اسىعامىز. جول بويى شاڭكىش، دولانا، يتمۇرىن، سارىاعاشتىڭ جاپىراعىن تەرىپ، دوربامىزعا جيا بەردىك. كەيدە تيىن، اقكىس كەزدەسە قالعاندا، الگىلەردى اۋلايمىز. قاۋىپسىز دەگەن ءبىر شاتقالعا كەلىپ، اعاشتان قوپىن جاساپ، سوندا ورنالاستىق. وشاق ورناتتىق. اشتاردان العان تەمىر كۇرەشكە، شوڭكە، شاۋگىمىمىز، شىرپىمىز بار. وتتى وشىرمەيمىز. الدا قانشا تاۋقىمەت بار. ونى دا ويلاماسقا بولمايدى.

كۇن سايىن بىرەۋىمىز قوستىڭ ماڭىندا قاراۋىلعا قالامىز دا، ەكەۋىمىز قۋ تاماقتىڭ قامىمەن تاۋ كەزەمىز. جەمىس- جيدەكتىڭ ءتۇيىنىن تەرەمىز. ءۇشقاتتىڭ جىڭىشكە بۇتاسىنان اعاش قاقپان جاسايمىز، كەيىن ساداق تا جاسادىق. نە جەدىڭ، نە ۇستادىڭ دەرىڭ بار ما. ايۋ مەن ارقار اتقامىز جوق. تىشقان با، قۇس پا، جىلان با، تاڭداعامىز جوق. بۇيىرعانى بىزدىكى بولدى. ءومىر ءۇشىن نەگە دە بولسا بارادى ەكەنسىڭ. ءۇش جىگىت ىلدەبايلاپ كۇنەلتتىك. جەر ابدەن قارايعان سوڭ جولعا دايىندالدىق. ەپتەپ ولمەستىڭ ازىعىن جيدىق. كوشكىندە ولگەن اڭنىڭ ولەكسەسىن قاقتادىق. قۇستىڭ جۇمىرتقاسىن تالعاجاۋ ەتتىك. جۋا، سارىمساق تەردىك. جابايى ادام نە ىستەيدى، ءبىز سونىڭ ءبارىن باسىمىزدان كەشىردىك.

سونىمەن، مامىر ايىنىڭ اياعىندا قوپىنىمىزدى تاستاپ شىقتىق. الاتاۋدى بۇيىرلەپ وتىرىپ شىعىسقا قاراي جۇردىك تە ءبىر وزەندى ساعالاپ، التىنەمىلگە بەت الدىق. شىندىعىن ايتايىن ءۇش جىگىت بولساق تا جولعا تاقاپ جۇرۋگە سەسكەندىك. جولدىڭ شەتىنىڭ ءبارى ولىك. ءيسى مۇڭكىپ، قولقاڭدى جارادى. ونىڭ ۇستىنە ادامدار ابدەن اشىنىپ العان. مەرت ەتۋى مۇمكىن. اۋىل تۇرعىندارىنان دا قايىرىم كەتكەن. سوندىقتان جولدان ون- ون بەس شاقىرىم قاشىقتىقتا جارىسا جۇرەمىز. ايتەۋىر جاز كۇنى عوي. جۋا، سارىمساق، ساۋمالدىرىق، راۋاعاش تەردىك. جاندىك كورسەك ءبىتتى، ونى ولجالاماي ىلگەرى جۇرمەيمىز.

ءبىر- ەكى رەت اۋىل شەتىنە بارىپ، ەندى ەل كورمەستەي كۇيگە تۇستىك. ءۇيىلىپ قالعان ولىكتەر. قويشى، سودان ەكى اي دەگەندە بالقاشتىڭ قۇمىنا ىلىندىك. كيىمنىڭ بورشا- بورشاسى شىقتى. اياق ءتىلىم- ءتىلىم بولىپ جارىلدى. سول ارادا قاراتاۋلىق سەرىگىمىز: قۇمعا ءىلىندىم، ەندى مەن ءوز ەلىمە بەتپاقتى ساعالاپ جەتىپ الايىن. كورىسكەنشە قوش بولىڭدار، قيامەتتە دە بۇل دوستىقتى ۇمىتپايمىن، - دەپ رۇحسات سۇرادى. جىلاسىپ، ايىرىلىستىق.

قالعان ەكەۋمىز تاعى جىلجىدىق. مەن سول جولى كورگەنىمدى ايتپايىن، سەن سۇراما. كىسى ەتىن جەپ، ەسىنەن اۋىسقان ءبىر ادام ءبىزدىڭ ءوزىمىزدى تورىپ، ەكى كۇندەي زارە- قۇتىمىزدى الدى. ادامنىڭ جيدىگەن شاشىنان قىل- شىلبىر ءورىپ الىپتى. زادى، سونىمەن شاماسى جەتكەندى قىلقىندىرىپ ولتىرەتىن بولۋى كەرەك. اسىرەسە، ەمشەكتەگى بالاسىن قۇشاقتاپ، ولگەن ايەلدەردىڭ سۇيەگىنىڭ قاڭقاسىن كورگەندە قاسىمداعى سەرىگىم ەڭىرەپ، جىلاپ جىبەردى دە: «مىنا جاتقان مەنىڭ ايەلىم مەن مەنىڭ بالام بولسا قايتەمىن، قۇداكەلدى- اۋ»، دەپ، - جەرگە وتىرا كەتەدى. مەنىڭ دە قابىرعام سوگىلەدى. بويداقپىن. ونداي ۋايىم قىسپاعانىمەن دە اعايىن- تۋىس، اكە- شەشە ەسكە تۇسەدى. ءبىراق تا ولار شەكارادان ءوتتى دەگەندى قۇلاعىم شالىپ قالعانى بار. سول دۇرمەكتەن قالماسا كەرەك ەدى دەيمىن ىشىمنەن.

مەنىڭ تاڭعالعانىم، سول بوسقان ەلدىڭ بيشارالىعى ەدى. قۇداي- اۋ، بالقاش كولىنىڭ ماڭىندا قىرىلعاندار قانشاما دەسەڭىزشى. ءار قامىستىڭ تۇبىندە ءبىر ولىك. ەتىن بالىق ءمۇجىپ جاتىر. شىركىن- اي، دەسەڭشى، بالىق ادامدى ەمەس، ادامدار بالىقتى جەسە، كۇنەلتىپ كەتەر ەدى عوي. سوعان قاۋقارى جەتپەگەن نەتكەن دارمەنسىزدىك. ونى كورىپ وزەننەن سۋ ىشۋدەن قالدىق. بۇلاق، قۇدىقتى ىزدەيمىز. ىندەت تاراپ كەتەدى دەگەن قاۋپىمىز بار. قۋ ءۇمىت نە ويلاتپايدى. قويشى، الا جازداي ارقا ەتىمىز ارشا، بورباي ەتىمىز بورشا بولىپ ءجۇرىپ، كۇزگە قاراي جوڭعار الاتاۋىنىڭ ەتەگىنە جەتتىك- اۋ. ەندى، سارقانت پەن اقسۋدى كوزدەپ كەلەمىز. قىركۇيەككە تامان الگى سەرىگىمنىڭ اۋىلىنا كەلدىك.

قاۋىپ قايدان دەرىڭ بار ما. اۋىل تولى بەلسەندى. ۇستاتىپ جىبەرىپ وتىرعانداردىڭ ءوزى سول اعايىندار عوي. ونىڭ اۋىلى ابىر- سابىر بولىپ جاتىر ەكەن. ەكى كۇندەي اۋىلدىڭ جەلكەسىندەگى بيىكتەن باقىلاپ وتىردىق. سەرىگىم بىرەسە اكەسىن، بىرەسە شەشەسىن، بىرەسە ايەلىن كورىپ ەلەڭدەپ قالادى. كىشكەنتاي بالانى كورسە، ءوز ۇلىنا ۇقساتادى. ايتەۋىر قوس كوزى ءتورت بولدى. ەكىنشى كۇنى ەتەككە تامان ءتۇسىپ، مەن اۋىلدىڭ تۇسىنداعى قالىڭ بۇتانىڭ اراسىنا تىعىلىپ قالدىم. سەرىگىممەن سول ارادا قوشتاستىم. ونداعى قيماستىق سەزىمدى قالاي جەتكىزەسىڭ. ەگەر دە، ۇزاق بوگەلسەم كۇتپە، مەنىڭ قولدى بولعانىم. ال، مىنا بۇتانىڭ قاسىنا كەلىپ ءۇش رەت قاقىرىنسام وندا ەلدىڭ امان بولعانى، - دەدى.

قاس قارايعان سوڭ ول شەتكى ۇيگە جەتتى. ار جاعىن اڭداي المادىم. ءتۇن ورتاسى اۋعانشا كەلمەدى. اۋىل جاقتان ابىر- سابىرى كوپ داۋىستار ەستىلەدى. ءۇمىتىمدى ۇزە باستادىم. سۋىق تا قالتىراتىپ بارادى. ودان ۇرەي كۇشتى، ۇرەيدەن اشتىق كۇشتى. ەندى ورىنىمدى اۋىستىرىپ، قارسى بەتكە بارىپ جاتتىم. كىم بىلەدى؟، - دەگەن سەنىمسىزدىك ورنادى. سودان كۇدەر ۇزىلگەن كەزدە ءبىر سىبىس شىقتى. تىڭدادىم دا جاتتىم. بەلگىلى بۇتانىڭ ءتۇبىن ءدال تاۋىپ، ءۇش رەت ايەل داۋىسى ەستىلدى. قوزعالمادىم. بىرنەشە رەت قايتالادى. سودان كەيىن اقىرىن عانا:

- جولاۋشى! سىزگە سالەم ايتتى سەرىگىڭ. مەن سونىڭ زايىبىمىن. ءبىزدىڭ اۋىل اڭدۋدا. ءبىراق قازىر ارعى بەتكە كوشۋگە قامدانىپ جاتىرمىز. ءسىز تەزىرەك بۇل ماڭنان كەتىڭىز. قۇداي جولىڭىزدى قىلسىن!، - دەپ بايىپپەن ناقتىلاپ ايتىپ شىقتى.

ابدەن كوزىم جەتكەن سوڭ ورىنىمنان تۇرىپ قاسىنا باردىم. جاعدايدى قىسقاشا ءتۇسىندىردى دە، قولىما ءبىر دوربا تاماق ۇسىندى. كيىم دە بار ەكەن. الگى سەرىگىمنىڭ ايەلى: «بارى وسى بولدى، تاۋدان تومەن تۇسپەگەيسىز، مىنا سەمەي جاق قاۋىپتى. تورۋىلشى كوپ. اللا دەم بەرسىن سىزگە»، - دەدى دە كەرى بۇرىلدى. وكسىك كەۋدەمە تىعىلىپ مەن قالدىم. اپىل- عۇپىل اكەلگەن تاماقتان اساپ- اساپ جىبەردىم دە، تاۋ ساعالاپ، تاڭ اتقانشا ءجۇرىپ وتىردىم. ءبىر توبەنىڭ باسىنا بارىپ تىنىقتىم. ەرتەڭىندە الگى اۋىلدىڭ ورىنىنا قاراسام، وزدەرى جوق، تەك جۇرتى عانا قالىپتى. ءسويتىپ، قيامەتتىككە سەرت بەرگەن ەكى اداممەن وسىلاي ماڭگى قوشتاستىم. ءتىرى بولسا ولار دا مەن تۋرالى وسىنى ايتىپ جۇرگەن شىعار. اللا رازى بولسىن!

نەسىن سوزايىن، تۋرا قازان ايىنىڭ اياعىندا اياكوزگە جەتتىم- اۋ. جولدا قاڭىراعان قىستاۋلاردى پانالاپ، قاتقان سۇيەكتەردى قايناتىپ ءىشىپ، اڭ- قۇستىڭ ولەكسەسىنىڭ ەتىن قورەك ەتىپ جەتكەنىمدە، وسى جەرگە جەتۋگە نەگە سونشا وزەۋرەگەنىمدى تۇسىنبەدىم. جۇرت ءبىر- بىرىنە جاۋىعىپ، قانىن ىشىنە تارتىپ العان. ەل جاقتىڭ دا بەرەكەسى كەتىپتى. ايتەۋىر، اشتىقتا ار جۇرە مە، بىرەۋدىڭ جۋىندىسىن ىشسەڭ دە قاناعات. سودان، ەسىم باردا ارعى بەتكە وتەيىن دەپ بەكىندىم دە، ەندى تارباعاتايدى ساعالاپ، باقتىداعى شەكاراعا قاراي ءجۇردىم.

جولاي قار تىزەدەن جاۋدى. تاۋ القىمنان ءجۇرۋ مۇمكىن بولماعان سوڭ كۇنگەي ساعالاپ ءجۇردىم. بار جۇبانىشىم، مۇرىندى شۇيىرتكەن ولىكتەردىڭ يىسىنەن قۇتىلعانىم. قىستىڭ اتى - قىس. بۇتانىڭ تۇبىنە، تاستىڭ ىعىنا، مايانىڭ ىشىنە تۇنەپ ءجۇرىپ، شەكاراعا دا جەتتىم- اۋ. ءبىراق، تارباعاتايدىڭ يەگىندەگى ارقالىق تاۋىنا قاراي كۇرە جولدى قيىپ ءوتىپ بارا جاتقانىمدا، تۋرا شەكاراعا ءبىر شاقىرىمداي قالعانىمدا الدىمنان اتقا مىنگەن ءۇش اسكەر شىعا كەلدى. بىرەۋى شاۋىپ كەلىپ مىلتىقتىڭ دۇمىمەن ءبىر ۇرعاندا ەسىم اۋىپ قالدى. قايسى ءبىر ءال قالدى دەيسىڭ. كوزىمدى اشسام، الگى اسكەردىڭ ەكەۋى اناداي بارىپ، ءۇشىنشىسىن شاقىرىپ تۇر ەكەن. مەنى تاستاپ كەتەيىك، ءوزى دە ولەدى، ولمەسە كۇنىن كورسىن دەيتىن بولۋى كەرەك. ءبىراق ءۇشىنشىسى كونبەدى.

ەسىمدى جيعانىمدى ءبىلىپ، قامشىمەن ساباپ، شىلبىرىنا بايلاپ، سۇيرەتىپ، ومبى قاردا دەدەكتەتىپ وتىرىپ باقتىنىڭ بەكەتىنە الىپ كەلدى. جەلكەدەن ءبىر ءتۇيىپ، اباقتىنىڭ ىشىنە كىرگىزدى. ە، ورىستىڭ قۇرىعى ۇزىن با، مەنىڭ ادىمىم قىسقا ما، وسىلاي تاعى دا يۆاننىڭ اپانىنا ءتۇستىم. ىشكە كىرسەم، ءبارى دە ءوزىم سياقتى سورلىلار، ىشىندە اندا- ساندا ساپتامالى، قاپسىرمالى ەتىگى بارلار كەزدەسىپ قالادى. ولار، شەكارانىڭ ارعى- بەرگى جاعىنا زات تاسيتىن، ءسويتىپ ءجۇرىپ، قولعا تۇسكەندەر بولسا كەرەك - دەدى.

سودان الگى اباقتىدا بەس كۇن جاتتىم. كۇنىنە ءبىر كەسە ىستىق سۋ بەرەدى. ەكى كۇندە ءبىر ۋىس كەبەك ارالاسقان تارى بەرەدى. الگىنى بىردەن جەمەي، تالماپ قانا، ءبىر ساعات بويى اۋزىمىزدىڭ ءدامىن الامىز. ءتاپ- ءتاۋىر تەرشىپ قالعانداي بولاسىڭ. كۇن سۋىق، بوران ۇيىتقىپ تۇر. التىنشى كۇنى تاڭ اتقاندا ساپقا تۇرعىزدى دا، ماقانشىعا قاراي ايداي جونەلدى. قار دەگەنىڭ بەلۋاردان. اش- ارىقتا نە كۇش بار. جولدىڭ شەتىنە بۇراتىلىپ بارىپ، قۇلاي كەتەدى. قىزىل اسكەرلەر اتتىڭ ۇستىندە تۇرىپ قامشىمەن ءارى سابايدى، بەرى سابايدى. ونى كوتەرە مە؟ كەيى سول كۇيدە ءجانتاسىلىم بەرەدى. ونى بىزگە جولدىڭ شەتىنە ىسىرتادى دا، قارمەن بەتىن جابۋعا مۇرسات بەرمەي، ايداي جونەلەدى. جولاي تالاي ولىكتى باسىپ كەتتىك. اتتاپ وتەتىن كۇي قايدا. اسكەرلەر كەيدە ناشارلاردى تابان استىندا اتىپ تاستايدى. «جانى قينالماي ءولدى- اۋ، بيشارا»، - دەپ كەيبىرەۋلەر كادىمگىدەي جەڭىلدەنىپ قالادى.

قويشى، سودان كۇن ۇزاق ءجۇرىپ بۇعىباي دەگەن بەكەتكە كەلدىك- اۋ. باقتىدان ۇزاسا ون شاقىرىم عانا جەر. سول ارادا ءبىر قورا بار ەكەن، الگىگە اكەپ قامادى. اش ادام بۇيىعىپ- بۇيىعىپ جاتا كەتتىك. كۇن بوراپ تۇر. ءبىر كەزدە الدەكىم داۋىستاپ جىبەرىپ: «ەي مىنانى قاراڭدار!»، - دەدى. سويتسەك، جاتقان جەرىنەن تەمىر تاۋىپ الىپتى. ءۇش- ءتورت ءالدى جىگىت دەرەۋ الگى قورانىڭ ارت جاعىنداعى دۋالدى تەسۋگە كىرىستى. كەزەكتەسىپ وتىرىپ، قابىرعانى تەستى. سىرتتاعى بوراننىڭ ازىناعان داۋىسى ەشتەڭە ەستىرتە مە؟ اسكەرلەردىڭ ءبارى باسقا ۇيدە دەمالىپ جاتىر. كۇزەتشى سىرتتا. ول دا قايبىر جەتىسىپ تۇر دەيسىڭ.

سودان ءبىر ۋاقىتتا الگى جەردى تەسىپ، ءبىر- بىرلەپ سىرتقا شىقتىق. كەلىسىم بويىنشا ەكى ادام بىرگە جۇرمەيدى. اركىم بەت- بەتىمەن كەتەدى. سوندا ءبىرىن ۇستاسا ەكىنشىسى قۇتىلىپ كەتۋى مۇمكىن دەپ ۋاعدالاستىق. ارادا جارتى ساعات وتكەندە، ۇزاسا 300-500 مەتردەي جەرگە جەتىپ قالعانىمىزدا، تارس- تۇرس مىلتىق اتىلىپ، دۇنيە استان- كەستەن بولدى دا كەتتى. ءار جەردە ايعايلاعان داۋىس، اتىلعان مىلتىق، كىم ءولىپ، كىم ءتىرى قالدى ايىرىپ بولار ەمەس. ءوزى اش ادام، ومبى قاردا قانشا الىس كەتە الاسىڭ. ءبىر ۋاقىتتا مەنىڭ دە باسىما قامشى ءۇيىرىلدى. مىلتىقتىڭ دۇمىمەن قويىپ- قويىپ قالعاندا اتتاي جەلىپ كەتەسىڭ. نە دەرىڭ بار ما، ءبىرىمىز امان قۇتىلماپپىز. ساناپ- ساناپ كىرگىزگەندە، ءبارىمىز دە تۇگەل ەكەنبىز، ءبىر- ەكى جارالى بار ەكەن، وعان دا شۇكىرلىك ەتتىك، سۇلاپ- سۇلاپ جاتا كەتتىك.

سويتسەك، شۋ مىنادان شىعىپتى. ەڭ سوڭىندا ءۇش جىگىت قالىپتى، سولار. مەن بۇرىن شىعامىن، مەن بۇرىن شىعامىن، - دەپ تالاسىپ، سوڭىندا بوقتاسىپ، توبەلەسىپ قالىپتى. كەرىلدى ەستىگەن كۇزەتشى ەسىكتى اشىپ قاراپ، اتوي سالىپتى عوي. الگى جىگىتتەردى تاۋىپ الىپ، ەكى- ءۇش ءالدى ازاماتتار ولاردى تومپەشتەپ الدى. قىرىق ادام شىققان تەسىكتەن ۇشەۋى تالاساتىنداي نە جەتپەدى دەسەڭشى.

ازاپتى ەرتەڭىندە كوردىك قوي. ءبىر كەسە قايناق سۋدان ايىرىلدىق. «قاشاتىن قۋسىڭدار عوي، ال قاشىڭدار»، - دەپ، اسكەرلەر جەلكەمىزدەن مىلتىقتىڭ دۇمىمەن پەرىپ قالادى. جۇرە الماعانداردى ساباپ- ساباپ تاستاپ كەتەدى. ولار سول كۇيى بوراندا قاتىپ قالادى. جۇرۋگە شاماسى جوق. جولدا تەڭكيىپ- تەڭكيىپ جاتقان ولىكتىڭ تالايىن كوردىك- اۋ. الپىس شاقىرىم جەردەگى ماقانشىعا جەتكەندە ەسىمىزدى ءبىر- اق جيدىق. اناۋ باقشانىڭ تۇبىندەگى تەرى- تەرسەك جياتىن قويماعا قامادى. ءىشى تولعان وگىزدىڭ تەرىسى ەكەن. پىشاقتا جانىپ- جانىپ جىبەرىپ، وگىزدىڭ شاتمايىن، شەلىن سىلىپ الىپ، قويمانىڭ ۇستىندەگى شىلىكتى سىندىرىپ، وتقا جاعىپ، الگىنى قاقتاپ جەدىك. ءاي، سول قۇيقانىڭ ءدامى ءالى اۋىزىمىزدا.

ەگەر دە كەشىكسەم ايداۋىلدان قاشىپ قۇتىلماسىمدى ءبىلدىم. ءالىم ءبىتىپ، تيتىقتاپ قالىپ ەدىم. قالايدا قاشۋعا تىرىستىم. قالاي ەكەنىن بىلمەيمىن، ەل وگىزدىڭ تەرىسىن شەلدەپ، وت جاققان كەزدە مەن ەسىك جاقتى ساعالاي بەردىم. ءتۇتىن بۇرقىراپ، قويمانىڭ ءىشى كورىنبەي كەتكەن سوڭ ەسىكتى اشتى. سىرتقا ءتۇتىن لاپ ەتىپ شىققاندا مەن دە ەسىكتىڭ قايىرماسىنا قالاي جاسىرىنا قالعانىمدى بىلمەدىم. كۇزەتشى تۇتىننەن قاشىپ، ءارى تامان بارىپ تۇردى. سول كەزدە اق ءشالى تارتقان ءبىر ايەل جاناپ وتە بەردى دە، جاپساردا تىعىلىپ تۇرعان مەنى بايقاپ قالدى. قولىندا اق بيدونى بار ەكەن. شىرايلى ادام ەكەن. الگى كۇزەتشىنىڭ قاسىنا بارىپ ازىلدەسىپ تۇردى دا ونى وزىنە قاراتىپ، ءارى قاراي باسپاقتاي بەردى. سول كەزدە مەن جالت بەرىپ، الگى قويمانىڭ ارتىنا قاراي زىتىپ بەردىم.

ءسويتىپ، بىردەن بازارعا تارتتىم. كىس كوپ، ىشىنە ءسىڭىپ كەتەسىڭ. ەكىنشى، تانىس كەزدەسىپ قالسا، وزەگىمدى جالعارمىن دەگەن وي كەلدى. اش- ارىق ءولىپ جاتقان ادامدى شانامەن سىرتقا اكەتىپ جاتىر. سونىڭ بىرەۋى بولىپ، مەن دە كەتەمىن- اۋ دەگەن وي ەمىس- ەمىس كەلەدى. بازاردى ءۇش اينالىپ شىقتىم. الگى اق ءشالى تارتقان ايەل سوندا كەلىپ ايران ساتىپ تۇر ەكەن. جانىنا جاقىنداي بارىپ بۇرىلىپ كەتەم. ءۇشىنشى رەت جاناي بەرگەنىمدە جانىنا شاقىردى دا:

- «جاڭاعى سەنسىڭ بە؟»، - دەدى. - «ءيا»، - دەپ، باسىمدى يزەدىم. وزگەگە بىلدىرتكىسى كەلمەدى عوي دەيمىن: - «وسى سەنىڭ اقشاڭ جوق قوي. ءبىراق تا مىنانى تۇگەل ءىشىپ كەتە الساڭ، اقىسىن المايمىن. ىشە الماساڭ كيىمىڭدى شەشىپ بەرەسىڭ»، - دەدى. اق بيدوندى باس سالدىم. ايراندى توگىپ- شاشىپ قۇنىعا سىمىرە باستادىم. ءبىر كەزدە كوز الدىم قىپ- قىزىل بوپ قانعا تۇندى دا، تەڭسەلە بەردىم. ساقالىم قان سياقتى كورىندى... ەسىمدى جيسام، ءبىر جىلى ۇيدە جاتىرمىن. سويتسەم، اش ادام ءالسىز كەلەدى ەمەس پە، زورىققاننان مۇرىنىمنان قان زاۋلاي جونەلىپتى. ءبىرازدان كەيىن الگى ءشالى تارتقان ايەل كىردى. ءبىراز ءۇنسىز وتىردى دا:

- ەي، سورلى- اۋ، بايقاپ- بايقاپ ىشپەيسىڭ بە، مەن سەنىڭ كيىمىڭدى قايتەم. بىرەۋ- مىرەۋ كۇدىكتەنىپ، سەنى تاعى ۇستاپ اكەتپەسىن دەپ الدارتقانىم ەمەس پە. ءبىز دە تۇسىنەمىز. مەنىڭ دە اعا- باۋىرىم بوسقىن بوپ ءجۇر. ارعى بەتكە كەتكەنى بار، ايدالىپ كەتكەنى بار، سولاردىڭ بىرەۋىن كەزىكتىرىپ قالامىن با دەپ، بازارعا بارىپ تۇرامىن. تابىس ءۇشىن ەمەس. وسىندا ءبىر بەلسەندىگە سەن سياقتى جۇدەپ ءجۇرىپ تاپ بولدىم دا، تۇراقتاپ قالدىم. ولارعا تاماق تابىلادى عوي. ول ءوزى قازىر اياكوزگە جينالىسقا كەتتى. وسىندا ەكى- ءۇش كۇن دەم ال. جاڭا سەن ەسىڭنەن تانعاندا تۋىسىم دەپ ۇيگە اكەلگىزدىم، - دەدى.

سول ءبىر مۇڭلىق ايەلدى ماعان مىنا بالالاردىڭ كوز جاسى ءۇشىن كەزىكتىردى- اۋ. نەسىن جاسىرايىن، باسىمنان كەشكەنىمدى الگى ايەلگە تۇگەل ايتتىم. جىلاپ وتىرىپ تىڭدادى. ءبىر اپتا جاتقىزدى ۇيىندە. كيىمىمدى جاماپ، الگى بەلسەندىنىڭ ەسكى كيىمىن بەردى. كادىمگىدەي الدەنىپ قالدىم. ءبىر كۇنى كوشەگە شىعىپ كەلدى دە: - «بۇگىن كەڭسەسىنە حابار بەرىپتى. كۇيەۋىم ەرتەڭ كەلمەكشى ەكەن. ول بەلسەندى سەنى ۇستاپ بەرىپ جۇرەر. بۇگىن تۇندە جولىڭدى تاپ»، - دەدى. سودان، ەكى بولكە نان، تالقان، بيداي بەردى.

سودان كەيىن ارعى بەتكە ءوتتىم. وندا دا شەكە قىزىپ تۇرعان جوق ەكەن. مىنا قاراۋىلدا تۇراتىن زەكەن مەن جاڭىلحاننىڭ اكەسى ەكەۋمىز تاعدىرلاس- تامىرلاس بولدىق. بىرەۋمىزدە ءبىر قاپ بيداي، بىرەۋمىزدە ءبىر سيىر بار ەدى. ەكەۋمىز بىلاي دەپ كەلىستىك: ول سيىرىن، مەن بيدايدى ءبىر قىسقا ازىق ەتسەك جازدا ول دا، مەن دە اش قالامىز. ودان دا سيىردى سويىپ، بيدايدى جازدا ەگەيىك - دەپ كەلىستىك. جاز شىعا ايتەۋىر ولمەس كۇندى كوردىك. كولىك جالداپ ءجۇرىپ، ەگىن ەكتىك. ءسويتىپ، كوشكە ىلەسىپ كەتتىك. وي، اللا، سول اشارشىلىقتان امان قالامىن دەپ كىم ويلاعان. ءبىر ايەلدىڭ قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا ءبىر بۇتاق امان قالدى، - دەدى، كۇرسىنىپ.

مەنىڭ ويىمشا، بۇل اڭگىمە مەنىڭ اكەمنىڭ كوپ كورگەن تاۋقىمەتىنىڭ ءبىرى عانا ەدى. قالعانى دەربەس اڭگىمە، مۇمكىن مەنىڭ «جەر بەسىك» اتتى شىعارمامدى وقىعاندار ودان ازداپ ماعلۇمات الار دەپ ويلايمىن. بۇل ارادا اشارشىلىققا قاتىستى اڭگىمەسىن عانا تىلگە تيەك ەتتىم. قاتتى تاڭقالدىراتىنى - ادامنىڭ ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعى. ەكىنشى، جاڭاعى ءشالى تارتقان ايەل سياقتى ءوزى دە تاعدىر تاۋقىمەتىنە تۇسە ءجۇرىپ، ادامگەرشىلىك سەزىمدى ساقتاي ءبىلۋى. اكەم بۇل اڭگىمەنى:

- ە، مەن ءبىر تاعدىردىڭ قاڭباعى بولدىم عوي، سول بەتىمشە ارعى بەتتە ەكى- اق جىل تۇرىپ، تاعى دا بەرى ءوتتىم. ول كەزدە تالدىقورعاننىڭ سارقانت، اقسۋ وڭىرىندە ۇزاتىلعان اپكەم بار ەدى، سونى ساعالادىم. ودان ەكى جىل وتكەندە وتىز جەتىنىڭ ويرانى باستالىپ كەلە جاتتى، - دەدى دە سول كۇنگى اڭگىمەسىن اياقتادى.

نە دەپ بۇل اڭگىمەنى قورىتۋعا بولادى؟ ءبارى دە تاعدىر شىعار. حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن ناۋمەتتىڭ ءبىر كۋاسى بولعان اكەمنىڭ اڭگىمەسىن ۇرپاققا جەتسىنشى دەپ ەمەس، سونداي ءمۇساپىر كۇيگە تۇسكەن ەل جۇرتتىڭ ازابىن جەتكىزۋ ءۇشىن جازدىم.

اۋىزىنا يمانى تۇسپەي، كوزى جابىلماي قالعان اشارشىلىقتىڭ ۇلكەندى- كىشىلى قۇرباندارىنىڭ توپىراعى تورقا بولسىن!

اكەمنىڭ بۇل اڭگىمەسى بىزگە الاش ارداگەرلەرىنىڭ مۇراسىمەن مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە تانىسۋعا ىنتالاندىرعانىن دا جولاي ەسكەرتە كەتكەن دە ءجون شىعار.

تۇرسىن جۇرتبايدىڭ «ۇرانىم - الاش!.. « كىتابىنان الىندى. جالعاسى بار ...

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى