سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى
ەگەر سۇم اجال وسىدان 23 جىل بۇرىن ورتامىزدان اسەكەڭدى، جازۋشى اسقار سۇلەيمەنوۆتى جۇلىپ الماعاندا، ول بيىلعى جەلتوقساندا 77 گە كەلەر ەدى. قوسارلانعان جەتىلىك سيرەك كەزدەسەدى. ءوزى دە، شىعارماشىلىق بولمىسى دا قايتالانباس تۇلعا بولعاسىن، مەن اسەكەڭدى وسى سۋىرىلعان قىلىشتاي مەرەيتويىنىڭ قارساڭىندا ەسكە العىم كەلەدى.
شىندىعىنا كەلگەندە، اسقار سۇلەيمەنوۆ قازاق ادەبيەتىنىڭ ەرەكشە مۇمكىندىگى ەدى. ەگەر ول كەزدەگى بۇكىل وتاندىق ادەبيەتىمىز، ءتىپتى، الەكساندر سولجەنيتسىن مەن شىڭعىس ايتماتوۆقا دەيىن، كەڭەس ءداۋىرىنىڭ زاپىراندى مادەنيەتىنىڭ جەمىسى بولسا، اسەكەڭ ءبىرىنشى قادامىنان باستاپ، ۇلتتىق جانە الەمدىك قۇبىلىس رەتىندە كوز شاعىلىستىردى. سەبەبى ول ءوزىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىنان قاشقاقتامادى.
اريستوتەلدىڭ پايىمداۋىنشا، بولمىس ءوز-ءوزىن الۋان ءتۇرلى ايگىلەيدى. كەيدە وسىنداي ايگىلەنۋ بارىسىندا كەيبىر حالىقتاردىڭ، اسىرەسە، قۇرىپ كەتۋ قاۋپىندە تۇرعانداردىڭ ۇلتتىق بولمىسى ەرەكشە ءمان- ماعىناعا يە بولادى. باتىس ەۋروپانىڭ فيلوسوفياسىندا مۇنداي جاعدايدى ەكزيستەنتسيالدىق سيتۋاتسيا دەيدى. تاراتىپ ايتساق، ءومىر مەن ءولىمنىڭ شايقاسى. بۇل 20-عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا جاڭا پايدا بولعان ەكزيستەنسياليزم فيلوسوفيالىق اعىمىنىڭ باستى قاعيداسى ەدى. ەگەر ەكسپرەسسيونيزم فيلوسوفيالىق تۇرعىدا قاراڭعىدا جول ىزدەگەن سوقىر سەنىم بولسا، ەكزيستەنتسياليستەر، مىسالى، حايدەگگەر، سارتر، كاميۋ، تەك جەكە ادامنىڭ ءومىرىن ماڭىزدى ساناپ، ونى مەتافيزيكادان دا، توتاليتارلىق جۇيەدەن دە ءبولىپ الىپ، جەكە قاراعان.
كاميۋدىڭ ايتۋىنشا، ءتىپتى، ومىردەن باس تارتۋدىڭ ءوزى - تاڭداۋ. اركىم ويلانۋعا ءتيىس: ءسۇرىپ جاتقان ءومىرىم ءومىر دەۋگە تۇرارلىق پا؟ سوندىقتان ەكزيستەنتسياليزمنىڭ ادامى تەك ءوز كۇشىنە سۇيەنگەن، قۇدايدان دا، شايتاننان دا قولداۋ دامەتپەيتىن تەك ءوز قالاۋىمەن، ءوز تاڭداۋىمەن جۇرەتىن ادام. وسى ءبىز سۋرەتتەپ وتىرعان ەكزيستەنتسياليزم باعىتىندا ايتقان اسەكەڭنىڭ ءوز تۇجىرىمى بار.
"اجال كەلمەيدى. اجالعا باراسىڭ. بارعان بەتتە اۋديەنسيا بەرەدى(قابىلداپ الادى)".
مىنە، بۇل ناعىز ەكزيستەنتسياليزم فيلوسوفياسىنىڭ تۇجىرىمى. بۇل، بىرىنشىدەن، اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ ءوز بولمىسىن اشادى. ويتكەنى ونىڭ بار ءومىرى اجالعا بارۋ، سوندىقتان، ول ەشكىمنەن قورىقپايدى، ەشكىمگە باس يمەيدى. ەكىنشىدەن، وسى تەكتەس فيلوسوفيامەن ونىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعى سۋارىلعان.
مىسالى، «بەساتار» پوۆەسىندە قازاق دالاسىنداعى 1916 -جىلعى كوتەرىلىس ۇلتتىق وپات رەتىندە پايىمدالىنىپ، جەكە ادامنىڭ جەكە تراگەدياسى رەتىندە بەرىلگەن. بۇل كولەمى جاعىنان ونشا اۋقىمدى ەمەس شىعارما، قاي جاعىنان كەلسەڭىز دە، تۇنىپ تۇرعان جاڭالىق ەدى! بىرىنشىدەن، بۇل يدەولوگيالىق ادەبيەتكە، ساياساتتانعان مادەنيەتكە قارسى جاسالعان ادەمى جەست بولدى. ءتىپتى، رۋحاني ەركىندىكتىڭ جارقىن ۇلگىسى دەيىكشى. ەكىنشىدەن، ۇلتتىق نامىستىڭ تابيعاتىن اشىپ بەردى. ەگەر ءومىر دەگەنىمىز بۋىرقانعان تەڭىز بولسا، ۇلت وپاتقا ۇشىراعان كەمەنىڭ قاڭقاسى. ءار ادامنىڭ ازاماتتىق مىندەتى - وسى قاۋقارسىز، ءىلدىم- جۇلدىم نەگىزگە سۇيەنە تۇرا، ادامدىق دارەجەڭدى جوعالتپاۋ، ايلا- شىدام، اقىل- پاراساتىڭدى اسىرۋ، كەكتەنە بىلۋمەن قاتار، كەمەلدەنە ءبىلۋ.
بارىمىزگە بەلگىلى، الاش كوسەمدەرى 1916 -جىلعى حالىق كوتەرىلىسىن قولدامادى، حالىقتى تىنىشتىققا، بەيبىتشىلىككە شاقىردى. ءبىراق، ول جارىلعان جانارتاۋدى بەسىككە بولەۋمەن بىردەي ەدى.
اسەكەڭنىڭ كورەگەندىگى، ول ءوزىنىڭ كەيىپكەرىن ايگىلى دانتە شىعارماسىنداعىداي توزاقتىڭ توعىز شەڭبەرىنەن وتكىزەدى، كوپ يلليۋزيادان ارىلتىپ، كوپ نارسەگە كوزىن اشقىزادى. سونىڭ ەڭ باستىسى، قازاق وقىمىستىلارىنىڭ ىشكى قايشىلىققا تولى ءدۇدامال بولمىسىن اشىپ بەرەدى.
بۇل شىنىمەن ءالى كۇنگە دەيىن ماڭىزىن جوعالتپاعان ۇلكەن ماسەلە ەمەس پە؟ كەزىندە ۇلى ابايدىڭ ءوزى «ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر» دەگەن ولەڭىندە وسى ماسەلەنى ەڭ اشىق تۇرىندە قويعان جوق پا؟ اسەكەڭ دە بۇل ماسەلەگە ابايشا ناقتى كەلەدى. ەگەر وقىمىستىلاردىڭ شىعۋ تەگى حالىق بولسا، ولار نەگە كەيىن ءوز حالقىن جاتىرقاپ، مىسە تۇتپاي، مەنمەنسي قاراي باستايدى؟ وقۋ مەن بىلىمنەن شىعارعان ناتيجەسى سول بولعانى ما؟ الدە، بۇل جىگىتتەر وقۋعا تۇسپەي جاتىپ باسقا ماقسات قۋىپ كەتە مە؟ سوندا ولاردىڭ شىققان تەگى، تۋعان توپىراعى الدىندا كىم بولعانى؟
ەڭ جالپى تۇردە، بۇل ساۋالداردى بىلاي تۇيىندەۋگە بولادى: وتارلانعان حالىقتىڭ زيالىسى ءىس جۇزىندە كىمگە قىزمەت ەتەدى، وتارلاۋشىلارعا ما، وتارلانعاندارعا ما؟
مىنە، ءسارۋار مەن اۆتوردىڭ جەتكەن جەرى وسى: قازاق تىرشىلىگىنىڭ جاعدايىندا ءاربىر ادال ينتەلليگەنت - ءولىم ۇكىمىنە كەسىلگەن ءتىرى قۇرباندىق.
ەڭ عاجابى، اسەكەڭ ءۇشىن كىندىك قانى تامعان تۋعان جەردەن ءقادىرى بيىك ەشتەڭە جوق. سوندىقتان ول وتارلاۋشىلاردان جاقسىلىق كۇتەتىن ارىپتەستەرىنەن شوشىنادى. "بەساتاردىڭ" كەيىپكەرى ءسارۋاردىڭ ويىنا ەندى ابايدىڭ ءبىر ولەڭىندە كەلتىرىلەتىن «جەتىم قوزى تاسباۋىر، تۇڭىلەر دە وتىعار» دەگەن ماقال ورالا بەرەدى. ارينە، بۇل جولداردىڭ اباي ولەڭىنە كىرۋى تەگىن ەمەس. جان ازابىندا بۇراتىلعان ءسارۋار دا وسى تىركەستى دۇعاداي قايتالاي بەرەدى. بۇل ونىڭ بۇرىنعى بۇكىل تىرشىلىگىنەن تۇڭىلگەنى، ەشبىر اۋا كىرەر تەسىگى جوق تىعىرىققا تىرەلگەنىن مويىنداعانى ەدى. ەندى ول ءوزىن قۇرباندىققا شالىنار توقتىداي سەزىنەدى. ولگىسى كەلمەيدى، ءبىراق ولۋگە ءتيىس ەكەنىن تۇسىنەدى. جانە وسى قۇرباندىق جولىنان قاشقىسى كەلمەيدى. سەبەبى ءوزىن ءتىرى ولىك سەزىنگەن ادامعا ءولىم جازا ەمەس، ارىلۋ. مىنە، ءسارۋار مەن اۆتوردىڭ جەتكەن جەرى وسى: قازاق تىرشىلىگىنىڭ جاعدايىندا ءاربىر ادال ينتەلليگەنت - ءولىم ۇكىمىنە كەسىلگەن ءتىرى قۇرباندىق. وندا ورتا جوق، تىرەۋ جوق. ول وتارشىلارعا قالاي جات بولسا، سول دەڭگەيدە ءوز حالقىنا دا جات. ءبىراق تەك وسى جالعىزدىق پەن قۇرباندىق جولىنا كونگەن نار مىنەز، بۋرا كوڭىل تۇلعالار سول حالىققا جاڭاشا دەم بىتىرە الادى. ۇلتتىق جاڭارۋدى دا باستايتىن وسىلار، سەبەبى ۇلتتىق جاڭارۋ ءار ادامنىڭ جەكە جاڭارۋىنان باستالادى.
جالپى، اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ شىعارماشىلىعىن ادام رۋحىنداعى جابايىلىققا قارسى جاۋگەرشىلىكتەگى گۋمانيزم دەپ اتاۋعا بولادى.
ال ەگەر اسەكەڭنىڭ دراماتۋرگياسىنا كەلسەك، ول دا برەحت سياقتى ءوز تەاترىن جاساعان ادام. جانە ونىڭ تەاترىن دا ەپيكالىق تەاتر دەپ اتاۋعا بولادى. ويتكەنى، ول ءبىر جاعىنان، كونە گرەك تەاترىنان ءنار السا، ەكىنشى جاعىنان، قازاقتىڭ شىندىقسۇيگىش ەپيكالىق داستۇرىنەن ءنار الادى. سونىمەن ەندى ناقتى تالداۋعا كوشسەك، اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ تريپتيحى: «جەتىنشى پالاتا»، «قىزداي جەسىر - شتات قىسقارتۋ»، «ءتورت تاقتا - جايناماز» دەگەن ءۇش درامادان تۇرادى.
ءبىرىنشىسىنىڭ كەيىپكەرلەرى - الكوگوليزمنەن ەمدەلۋشى ناۋقاستار، ەكىنشىسى - قايتا قۇرۋ زامانىنداعى جالعان كوڭىل قوسۋ تراگەدياسىنا ارنالعان، ءۇشىنشىسى - الەۋمەتتىڭ شەگىنە ىسىرىلعان، نەمەسە، تىرىدەي ومىردەن وشىرىلگەن شالدار تۋرالى قارالى جىر. ال جالپى العاندا، بۇل تريپتيحتىڭ كەيىپكەرلەرى - ءوز ەلىندە بۇراتاناعا اينالعان قازاقتار.
اۆتوردىڭ ويىنشا، مۇنىڭ سۋبەكتيۆتى دە، وبەكتيۆتى دە سەبەپتەرى بار. جانە ونىڭ ەڭ باستىسى، ۇلتتىق سانا- سەزىمىمىزدىڭ بيۋروكراتتار بيلىگى ارقىلى ءوز- وزىنە جاتتانۋى. ويتكەنى ءبىزدىڭ بيلىكتىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە ادالدىعىمىز سونشا، ودان وزگە ءوز تىرلىگى بار، ءتىرى، ومىرشەڭ نارسەنىڭ ءبارىن ساتىپ بولدىق دەيدى اۆتور. بۇل تەك پاراقورلىق پەن جاپپاي جالعاندىقتان تۇراتىن الەمدە ءوز قادىرىن جوعالتقان ۇلتتىڭ رۋحاني ازعىندىعىنا قويىلعان دياگنوزى ەدى.
ءبىز ءوزى ۇراننىڭ، بۇيرىق بوپ جەتكەن ۇراننىڭ ەتنوسى بوپ الدىق؛ "الىپ كەلدىڭ"، "بارىپ كەلدىڭ" ەتنوسى بوپ الدىق...
ەندى اسەكەڭنىڭ «شاشىلعان تىركەستەر» دەگەن افوريزمدەر سيكلىنا كوشەيىك. ءبىزدىڭ كەيبىر جازۋشىلار ءالى كۇنگە شەيىن تەك كولەمدى شىعارمالاردى عانا سىيلايدى. ءبارى گومەر، فيردوۋسي بولعىسى كەلەدى. ال ناعىز شىعارماعا كولەمدى بولۋ مىندەتتى ەمەس. جاپونيادا ءبىر- ەكى حايكۋىمەن تاريحتا قالعان اقىندار بار. سول سياقتى اسەكەڭنىڭ افوريزمدەرى - ونىڭ فيلوسوفيالىق كرەدوسىن اشاتىن ايتۋلى شىعارما. فورماسى جاعىنان ول پاسكال، شوپەنگاۋەر، نيتسشە، ۆاسيلي روزانوۆتىڭ وي ماشىعىندا جازىلعان اربىرەۋى جەكە تۋىندى سياقتى تىركەستەر. اسەكەڭ پاسكال سياقتى ءدىنسىز ءدىندار، شوپەنگاۋەر سياقتى عاجاپ ەستەت، نيتسشە سياقتى اسقان تۇلعا، نەمەسە، سۆەرحچەلوۆەك، جانە روزانوۆ سياقتى جازۋشىلىعى مەن ويشىلدىعى جاراسىم تاپقان ەسسەيست. ال ەگەر قازاق توپىراعىنا كەلسەك، اسەكەڭنىڭ ەسسەيستيكاسى ابايدىڭ قارا سوزدەرىمەن جاڭعىرىققانداي اسەر قالدىرادى. ەكەۋى نە تۋرالى ويلاسا دا، ار جاعىندا قازاقتىڭ قامى تۇرادى، نەمەسە، قازاقتىڭ مۇددەسى. بۇل تۋرالى اسەكەڭ ءبىر تىركەسىندە بىلاي جازعان:
"ەكى عاسىردىڭ ءجۇزى مولىنان ءوتتى - ءبىز ءوزى ۇراننىڭ، بۇيرىق بوپ جەتكەن ۇراننىڭ ەتنوسى بوپ الدىق؛ "الىپ كەلدىڭ"، "بارىپ كەلدىڭ" ەتنوسى بوپ الدىق؛ بولىس بولعان كۇلەمباي سياقتى سونىمىزدى جانە ماقتان تۇتار بوپ الدىق. تۋاسى، ءوزى جۇمساپ ۇيرەنبەگەن ءوزىنىڭ جۇمسالعانىن ونەر دەپ ۇعادى".
وسى تۇرعىدا اسەكەڭنىڭ اسىرەسە قازاق ينتەلليگەنسياسىنا كوڭىلى تولمايدى.
ينتەلليگەنتسيا حالىقتىڭ بەلىنەن شىققان زاداسى بولسا، ول دا، ارينە، بەل- بەسىك، تاس- تۇعىر، جايالىق جايلاۋىنان الدەبىر بولىمسىز «ناق- ناقتاردى» الماي تۇرا المايدى. الاي دا الۋ بار دا، سول شەڭبەردىڭ شىدەرىندە قالىپ قويۋ بار. قاس ينتەلليگەنت ۇزەدى. كوسەۋلىگىن تاستاپ، كوسەمدىككە بارادى.
مىنە، اسەكەڭ وسى قاعيدانى جاستايىنان ءتۇسىنىپ تاپتاۋرىن قازاقىلىقتىڭ شىدەرىن ۇزگەن تۇلعا. ويتكەنى وعان جاڭا قازاقىلىق، شابىتتى قازاقىلىق، اساۋ قازاقىلىق كەرەك بولدى. ويتكەنى:
"تىرلىك كەشكەن ادامنىڭ سول تىرلىكتەن جالعىز عانا ارتتىرىپ الىپ كەتەرى - جات تىزەنى كەۋدەسىنە شىعارماۋ".
"بۇل تۇرعىدا كىمنەن ۇيرەنسەڭ دە ونەرلى بولۋعا ءتيىسسىڭ. ونەر - قارۋ، دۇنيەنى وزگەرتەتىن قارۋ".
اسەكەڭە تاعى ءبىر ءسوز بەرسەك:
«ءومىر - ءتان، ونەر - جان؛ ءتان تۇنشىققاندا - جان شىڭعىرادى».
بۇل اسەكەڭنىڭ ومىرلىك جانە ونەردەگى كرەدوسى، نەمەسە يمانى: ونەر الاۋى ارقىلى وقىرمانداردا قايسارلىق وتىن تۇتاتۋ. بۇل تۇرعىدا اسقار سۇلەيمەنوۆ شىعىستان گورى، باتىستان كوپ ۇيرەنگەن. ول قۇراندى عاجاپ بىلسە دە، يسلامشىل مۇستافا شوقايعا ەمەس، باتىسشىل ءاليحان بوكەيحانوۆقا ۇقسايدى. باتىستا وعان ەڭ ۇنايتىنى، ولاردىڭ ەركىندىكتى كۋلت ەتۋى. ال ەگەر بۇل ۇعىمعا كەلسەك، اسەكەڭنىڭ شىعارماشىلىعى تۇگەلىمەن تەك ەركىندىك پاتشالىعى. بۇل تۋرالى ول ءبىر تىركەسىندە ءوزى دە جازعان:
"تاربيەنىڭ ەركىندىگى، ەركىندىكپەن تاربيەلەۋ، ەركىندىكتى تاربيەلەۋ - بۇلار ترانزيستوردىڭ انتەنناسىنداي بىرىنەن ءبىرى شىعاتىن ۇعىمدار".
ەڭ قىزىعى، اسقار قۇبىلىسىنا ۇلتتىق توپىراعىمىزدان انالوگيا ىزدەسەك، اسەكەڭ ابايدىڭ، ءاليحان، ماعجان سياقتى الاش تيتاندارىنىڭ تابيعي جالعاسى سياقتى. كەڭەس وداعى بولماعانداي، ۇلتتىق رۋح، مادەني مۇرالاستىق ۇزىلمەگەندەي.
مىنە، وسى تۇرعىدا اسەكەڭدى قازاق ەكسپرەسسيونيزمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى دەۋگە بولادى. ال ەگەر ونىڭ انىقتاماسىنا كەلسەك، ول ەڭ ءبىرىنشى، وتارشىلدىققا قارسى، ال ودان دا بۇرىن، رۋحاني قاۋقارسىزدىققا، نامىسسىزدىققا قارسى، تەك تەكتى ەركىندىكتەن وزگەنى مويىندامايتىن، قازاقى ناقىشى بار ەكسپرەسسيونيزم. ال ەگەر فيلوسوفيالىق تۇرعىدان الساق، اسقار سۇلەيمەنوۆ - حايدەگگەر باعىتىنداعى ۇلتىن سۇيگەن ەكزيستەنتسياليست، ءبىزدىڭ توپىراقتاعى وسى اعىمنىڭ نەگىزىن قالاۋشى.
اۋەزحان قودار، فيلوسوف
