اقىلبايدىڭ پوەماسىندا افريكانىڭ زۇلىسى قايدان ءجۇر؟

 قازىرگى ۋاقىتتا زۇلىستاردىڭ جالپى سانى 10 ميلليونداي. انتروپولوگيالىق جاعىنان زاڭگى ناسىلىنە جاتادى، كوپشىلىگى ءداستۇرلى ءدىنىن (انيميزم) ساقتاعان، از سانى عانا حريستياننىڭ كاتوليك ءدىنىن ۇستانادى.

1816 -جىلى زۇلىستاردىڭ كوسەمى بولىپ جاۋجۇرەك چاكا سايلاندى. ول اسكەري- الەۋمەتتىك رەفورما جاسادى، سونىڭ ارقاسىندا زۇلىستار اينالاسىنداعى كىشىگىرىم تايپالاردى بىرىكتىرۋگە كۇش سالادى.

1819 -جىلى ندۆاندە تايپاسىن باسىپ الدى، ءسويتىپ، 1824 -جىلى 20 مىڭ شارشى شاقىرىم جەرگە يە بولدى. حالقى 250 مىڭعا دەيىن جەتتى، اسكەرى 3 مىڭنان 20 مىڭعا دەيىن كوبەيدى.

چاكانىڭ رەفورماسىنا ساي اسكەر قاتارىنان 20 دان 40 جاسقا دەيىنگى ەرلەر الىندى. ايەلدەر جاعى نەگىزىنەن، ءۇي تىرلىگىمەن اينالىستى. جىگىتتەرگە ءوزىنىڭ جاۋجۇرەكتىگىن سوعىستا دالەلدەگەندە عانا ۇيلەنۋگە رۇقسات بەرىلدى. ال نەكەسىز قاتىناسقا تۇسكەندەردى ءولىم جازاسىنا كەستى. وسىلايشا، زۇلىستار افريكاداعى ەڭ كۇشتى تايپا رەتىندە كوزگە تۇسە باستادى. 1828 -جىلى چاكا دۇنيەدەن ءوتىپ، بيلىكتى باۋىرى دينگانە الدى. ول زۇلىس ارمياسىن السىرەتىپ جىبەردى. اعىلشىننىڭ قولتىعىنا كىرگەن بۋر تايپاسىنا قارسى شابۋىل جاسايمىن دەپ، سوڭىندا ءوزى وپات بولدى. ⅩⅩعاسىردىڭ باسىندا افريكانىڭ الماس كەنىشتەرىنە كوز الارتقان اعىلشىندار زۇلىستاردى وتارلاي باستادى. ز ۇلىستار بۇل كەزدە دە ەرلىگىمەن كوزگە ءتۇستى. ءبىر جاعى بۋرلاردان، ەكىنشى جاعىنان اعىلشىنداردان اياماي سوققى العان زۇلىستار 1879 - جىلى بريتاندىقتاردىڭ قۇلدىق قامىتىن كيۋگە ءماجبۇر بولدى. الايدا، ايبىندى چاكا مەن ەرجۇرەك زۇلىستاردى بۇكىل الەم ءبىلدى. ۇزاماي اعىلشىن جازۋشىسى گەنري حاگگاردتىڭ «سۇلەيمەن پاتشانىڭ كە- نىشى» شىتىرمان وقيعالى رومانى دۇنيەگە كەلدى. الەمدىك ادەبيەتتىڭ جاۋھار ۇلگىسى سانالاتىن وسى شىعارما ارقىلى بۇكىل الەم قارا قۇرلىق قاھارماندارىنا قۇرمەتپەن قارايتىن بولدى.

قازاق قالامگەرلەرى اراسىندا دا زۇلىستار تاقىرىبىنا قالام تەربەگەندەر بار. ماسەلەن، ابايدىڭ ۇلى اقىلبايدىڭ زۇلىستار تىرلىگىنەن الىنعان «ز ۇلىس» پوەماسى بار. بۇل پوەما 1921-1922 -جىلدارى حاتقا ءتۇسىرىلىپ، 1924 -جىلى «سانا» جۋرنالىنا جاريالاندى. وكىنىشكە قاراي، بىزگە دەيىن «ز ۇلىستىڭ» تەك كىرىسپەسى عانا جەتتى. اقىلبايدىڭ بۇل پوەماسى قازاق ادەبيەتىنە وزىندىك ەرەكشەلىگىمەن ەندى. وسى جەردە سۇراق تۋىندايدى: اقىلباي الىستاعى افريكادا ەرجۇرەك زۇلىس تايپالارى بارىن قايدان بىلگەن؟ سەبەبى قا- زاق پەن زۇلىستى ەشتەڭە بايلانىستىرمايدى. ءبىز - ازيادامىز، ولار - افريكادا.

1883 -جىلى ە. ا. ميحاەليس باستاعان ساياسي جەر اۋدارىلعانداردىڭ كۇشىمەن وبلىستىق ساناق كوميتەتى ۇيىندە كىتاپحانا اشىلعانىن بىلەمىز. وسى كىتاپحانانىڭ ەڭ العاشقى وقىرماندارىنىڭ ءبىرى - اباي بولدى. اباي الەم ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن وسى جەردە تانىستى. اباي اينالاسىنا اقىن جىگىتتەردى جيىپ، وقىعان- بىلگەندەرىن سولارعا تاراتتى. ونداعى ماقساتى - قازاققا الەمدىك ادەبيەتتىڭ وزىق ۇلگىلەرىن تانىستىرۋ بولاتىن. سونىڭ ارقاسىندا، اۋدارماشىلىق مەكتەپ قالىپتاستىردى. ءتىپتى ابايدىڭ تاپسىرماسىمەن اۋدارما جاساعان شاكىرتتەرى بولدى. ولار قارا سوزبەن ايتىلعان اڭگىمەنى ولەڭگە اينالدىردى. بۇل تۋرالى مۇحتار اۋەزوۆ: «اقىلبايدىڭ اسا قويۋ وقيعالى رومان- پوەما تۇرىندە جازىلعان ۇلكەن كولەمدى شىعارماسى - «ز ۇلىس» پوەماسى» دەپ باعالادى. «اباي نەشە الۋان كۇشتى, قىزىق رومانداردى شاكىرتتەرىنە ايتاتىن بولعان. وسىنداي اباي ايتقان اڭگىمەلەردىڭ ءبىرى - «مەدعات - قاسىم» . بۇل - افريكادا نىل دارياسى بويىنداعى ءبىر قاسىم دەگەن قۇلدىڭ پلانتاتور بايدان كەك الۋىن بايان ەتەتىن اڭگىمە. وسىنى ابايدىڭ ءماسليحاتى بويىنشا قارا سوزدەن اڭگىمەلى ولەڭ ەتىپ شىعارعان ابايدىڭ ءوز بالاسى ماعاۋيا بولادى. زاڭگىلەر جايىندا اباي ايتقان ەكىنشى قىزىق اڭگىمە «ز ۇلىس» بولعاندىقتان، ونى اقىلباي دەگەن بالاسى ولەڭ قىلىپ تاراتادى» دەپ جازعان بولاتىن.

اقىلبايدىڭ بۇل وقيعانى حاگگاردتىڭ «سۇلەيمەن پاتشانىڭ كەنىشى» رومانىنان العانى بەلگىلى. بۇل روماندا جازۋشى كەيىپكەرلەرىن شىتىرماننان شىتىرمانعا باستاپ، ءتۇرلى قيىن حالدەرگە تۇسىرگەن. ءسويتىپ، ولاردى جانكەشتى ەرلىگى، اقىل- پاراساتىنىڭ ارقاسىندا امان الىپ شىعىپ وتىرعان. قانداي شاراسىز كۇيگە تۇسسە دە، ادامدىق قاسيەتتەرىنەن اينىمايدى. راس، تاقىرىبىنا قاراعاندا روماندى قازىنا ىزدەگەن ادامدار جايلى دەپ ويلاپ قالاسىڭ، ال انىعىندا جازۋشى - ەڭ ۇلكەن قازىنا، ناعىز بايلىق ادامنىڭ ءومىرى دەگەن توقتامعا كەلگەن. جازۋشى مۇحتار ماعاۋين دە ابىلبايدىڭ پوەماسى حاگگاردتىڭ رومانىنان الىنعانىن جازدى. «اباي توڭىرەگىندەگى اقىندار جازعان پوەمالاردىڭ ەندى ءبىر پاراسى - جات جۇرتتار تىرشىلىگىنەن الىنعان. شەت جۇرت تاقىرىبىنا قاتىستى ەندى ءبىر شىعارما «زۇلىس» - اعىلشىن جازۋشىسى حاگگاردتىڭ «سۇلەيمەن پاتشانىڭ كەنىشى» رومانىنىڭ ولەڭمەن جاسالعان ەركىن اۋدارماسى بولىپ تابىلادى» دەدى ماعاۋين.

ماعاۋين «ز ۇلىستى» ەركىن اۋدارما دەگەنمەن، ەكى شىعارمانىڭ جازىلۋ ەرەكشەلىگى ءارتۇرلى. اقىلباي «ز ۇلىستى» ءۇشىنشى جاقتان جازعان. ال حاگگارد رومانىن ءبىرىنشى جاقتان، ياعني اللان كۋاتەرمەننىڭ اۋزىمەن باياندايدى. ونىڭ ۇستىنە اقىلبايدىڭ اقىندىق سۋرەتكەرلىگى وسى پوەمادان انىق اڭعارىلىپ تۇر. تابيعاتىڭ اسەم كورىنىستەرى ارقىلى پوەمانىڭ سيۋجەتتىك جەلىسىن جەتىلدىرىپ وتىرعان. اۋدارما ەمەس، كوركەم شىعارما سەكىلدى اسەر بەرەدى. ارينە، اقىلباي اكەسى ءارى ۇستازى ابايدىڭ ءتاسىلىن پايدالانعان. ءتىپتى ولەڭنىڭ تىركەستەرىنە شەيىن اباي ولەڭدەرىنە ۇقساپ كەتىپ جاتادى. بىلايشا ايتقاندا، اقىلبايدىڭ سۋرەتتەۋىنەن ابايدىڭ ليريكاسىن سەزىنسىڭ.

زور ز ۇلىس، زودىر زۇلىس ءتۇسى سۋىق،

باسىنا جان بارماعان مۇنىڭ جۋىق.

الاباس اق بۋراداي بۇرقىراعان،

ۇسكىرىك، قارلى بۇلت باسىن جۋىپ.

قانداي كەرەمەت سۋرەت! وسىلاي سۋرەتتەي كەلە، اقىلباي زۇلىس تاۋىندا ءپىل اتىپ پايدا تاباتىن كۆاتەرمەن دەگەن مەرگەنگە ارنايى توقتالعان. مەرگەننىڭ بەكەر قاراپ جاتپايتىنىن، كۇن سايىن ءپىل اۋلاۋعا شىعاتىنىن، ءپىلدى تەك اقشا تابۋ ءۇشىن ەمەس، ءوزىنىڭ مىقتىلىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن اۋلايتىنىن، وسىلايشا قاتەرلى ءومىر ءسۇرۋدى ادەتكە اينالدىرعانىن جىرعا قوسقان. سول كۆاتەرمەن ءوزى اۋلاعان ءپىلدىڭ تىستەرىن جيناپ، ساتۋ ءۇشىن كەمەشىلەرگە كەلەدى. وسى كەزدە ءبىر كەمەدەگى ەكى ادامعا كەز بولادى. ونىڭ ءبىرى ۇزىن بويلى، قىر مۇرىندى جىگىت بولسا، ەكىنشىسى تولىق كەلگەن، ورتا بويلى ادام ەكەن. كەمە كاپيتانى ولارعا كۆاتەرمەندى تانىستىرادى.

كاپيتان ەكەۋىنە كەلدى جەتىپ،

 كورىپ جۇرگەن بۇرىننان كەلىپ- كەتىپ.

- كەرەك قىلعان كىسىڭىز مىنەكي، دەپ،

اڭشىنىڭ جايىن ايتتى ءمالىم ەتىپ.

ۇزىنى ايتتى: - گەنري مەنىڭ اتىم،

ءتيدى مە جولىقسىن دەپ جازعان حاتىم؟

انىق سەن كۆاتەرمەن اڭشى بولساڭ،

 سىزگە ءبىر جولىعارلىق بار قاجەتىم.

- كۆاتەرمەن اڭشى ءبىز ىزدەپ جۇرگەن،

زۇلىس تاۋدا ءپىل اتىپ ءومىر سۇرگەن.

كەرەك قىلعان حاتىڭىز ءتيىپ ەدى،

 تاسا بولماس وزىڭنەن كورگەن، بىلگەن.

- ايتايىن، - دەدى گەنري، - جايدى باستان،

ميلليونەردىڭ ۇلىمىن داۋلەتى اسقان

جالعىز ءىنىم دجورجدان ءتىرى ايىرىلىپ،

قۇلاعانداي بولىپ تۇر باسىما اسپان.

ىنىممەن قالجىڭ سوزگە كەلدىم شالىس،

كىشىگە ەڭكەيمەكتى كوردىم نامىس.

كورمەستەي بوپ ءبىرجولا وكپە قىلىپ،

كەتەر دەپ ويلامادىم مەنەن الىس.

ءبىر كۇنى جوعىن ءبىلدىم بانككە بارىپ،

بار اقشاسىن قالدىرماي كەتىپتى الىپ.

«جەر ۇستىندە بار بولسا تابارمىن» دەپ،

ءار تاراپتان ىزدەدىم حابار سالىپ.

اقىرىندا، گەنريگە ءىنىسىنىڭ زۇلىس تاۋىندا ءپىل اتىپ جۇرگەن كۆاتەرمەن اتتى مەرگەنگە كەز بولعانى جايلى حابار جەتەدى. كۆاتەرمەندى ىزدەگەندەگى ماسەلەسى - وسى ەكەن. مەرگەن گەنريگە ءىنىسىن كورگەنىن، ونىڭ سۇلەيمەننىڭ قازىناسىن ىزدەمەگەن ادامعا ەرىپ، وڭاي قايتپاس جەرگە كەتكەنىن ايتىپ بەرەدى.

ءبىر كۇنى مەن ز ۇلىسقا شىقتىم اڭعا،

ءپىل كەز كەلەر دەپ ويلاپ اڭدىعانعا

ىستىقتان قاپ- قارا بوپ ءتىلى تۇسكەن،

جىعىلىپ، تۇرعان جولىقتىم ءحالسىز جانعا.

كوتەرىپ الىپ كەلدىم بالاعانعا،

قۋاندىم كوز اشۋعا جاراعانعا

«الماس.. .الماس.. .» دەدى دە جانى شىقتى،

قوينىنان قاعاز تاپتىم قاراعاندا.

سۇلەيمەن پلانى ەكەن قازىناسىنىڭ،

بىلمەدىم قايدا ەكەنىن جولداسىنىڭ،

قاعازدى وقىپ قاراسام، ىزدەگەن جان،

نە بولارى بەلگىسىز ءبىر باسىنىڭ.

ول پلان مەندە قالدى سونىمەنەن،

ءىس قىلىپ ىزدەمەدىك ونىمەنەن.

ءىنىڭ دجورجدى ەكى ادام ىزدەپ كەتتى،

تابامىز دەپ پلاننىڭ جونىمەنەن.. .

 وسى جەرىنەن پوەما اياقتالماي قالعان. گەنري ءىنىسىن تاپتى ما، الماس كەنىشى اشىلدى ما، ول جاعىن اقىلباي جازىپ ۇلگىرمەگەن سەكىلدى. ويتكەنى، اۋەزوۆ اقىلباي بۇل پوەماسىن ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا جازعانىن ايتادى. سوعان قاراعاندا، پوەما اياقتالماعانعا ۇقسايدى.

 گەنري حاگگاردىڭ «سۇلەيمەن پاتشانىڭ كەنىشى» رومانىنىڭ «مەن سەر گەنري كۋرتيسپەن كەزدەسەمىن» دەگەن 1-تاراۋىنىڭ سيۋجەتىن اقىلباي اينا قاتەسىز قايتالايدى. جانە وسى جەردە ۇزىلەدى. ال روماندا ودان ءارى «سۇلەيمەن پاتشانىڭ كەنىشى تۋرالى اڭىز» ، «ومبوپا بىزگە قىزمەتشىلىككە تۇرادى» ، «ءپىل اۋلاۋ» ، «ءبىز شولمەن كەلەمىز» ، «سۋ! سۋ!» ، «سۇلەيمەن پاتشا سالعان جول» ، «ءبىز كۋكۋان ەلىنە كەلدىك» ، «كورول تۆالا» ، «دۋاگەرلەردى اۋلاۋ» ، « ءبىز سيقىر جاسايمىز» ، «ۇرىس الدىندا» ، «شابۋىل» ، «سۇر ساربازداردىڭ سوڭعى سوعىسى» ، «گۋدتىڭ دەرتى» ، «اجال سارايى» ، «سۇلەيمەن پاتشانىڭ قازىناسى» ، «ءۇمىتىمىز ءۇزىلدى» ، «ءبىز يگنوزيمەن قوشتاسامىز» . «تابىلدى!» دەگەن جيىرما شاقتى تاراۋ بار. بۇلار تۋرالى اقىلباي ءوز پوەماسىندا جازدى ما، جازبادى ما، ول جاعى بىزگە بەلگىسىز. سەبەبى ەشتەڭە ساقتالماعان.

P. S. بۇل ماقالانى جازۋعا نە تۇرتكى بولدى؟ 2008 -جىلعى «ۆوستوك - Oriens» جۋرنالىنىڭ №1 سانىندا ا. داۆيدسون مەن ي. فيلاتوۆانىڭ «ز ۇلىستاردان قازاقتارعا دەيىن. رەسەي مەن وڭتۇستىك افريكانىڭ ەجەلگى بايلانىستارى» دەگەن ماقالاسى جاريالاندى. سول ماقالانىڭ «ز ۇلىس - قازاق ەپوسىنىڭ كەيىپكەرى» دەگەن تاراۋىندا قازاق پەن زۇلىستى بايلانىستىرۋدىڭ ارەكەتىن جاساعان. «بالكىم زۇلىستاردىڭ ءبىرى قازاقستانعا بارعان بولار؟ الايدا، ول تۋرالى مالىمەت جوق. كىم بىلەدى، بالكىم زۇلىستار مەن قازاقتاردىڭ ورتاق تاعدىرى ولاردى بايلانىستىرعان شىعار، سەبەبى ەكەۋى دە وتارشىلدىق ەزگىدە بولعان حالىق» ، - دەي كەلە، ساۋاتسىز قازاقتار ساۋاتسىز زۇلىستار تۋرالى قايدان ءبىلۋى مۇمكىن دەپ باس قاتىرىپتى. اقىلبايدىڭ زۇلىستار تۋرالى قالاي، كىمنەن بىلگەنى ايقىن. ولاي بولسا، ايدالاداعى ەكى حالىقتىڭ اراسىنان بايلانىس ىزدەپ شالا سابىلۋدىڭ قاجەتى قانشا؟

سەرىكبول حاسان

«ايقىن»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى