ۇلت دەنساۋلىعى: اكادەميك ت. شارمانوۆ دۇرىس تاماقتانۋ جونىندە ايتىپ بەردى

«قازاقپارات» ءتىلشىسىنىڭ وسى جانە وزگە دە سۇراقتارىنا قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور تورەگەلدى شارمانوۆ جاۋاپ بەرگەن ەدى.

- بۇگىندە ترەناجەر زالىنا بارىپ جاتتىعۋ، دۇرىس تاماقتانۋ قالىپتى ۇردىسكە اينالىپ كەلەدى. وسى ورايدا دەنساۋلىقتى نىعايتۋ ءۇشىن تاعى قانداي شارالاردى جۇزەگە اسىرعان دۇرىس؟

- ۇزاق ءومىر سۇرۋگە جانە دەنساۋلىقتى نىعايتۋعا ءومىر بويى ۇمتىلۋ كەرەك. ومىرگە دەنى ساۋ ۇرپاق اكەلۋ ءۇشىن، ونىڭ دەنساۋلىعىن، اناسىنىڭ قۇرساعىندا جاتقان كەزدەن باستاپ قامقورلىققا الۋ كەرەك. قازىرگى تاڭدا، مايلى تاماقتى از پايدالانىپ، كوكونىس پەن بيدايدىڭ تومەنگى سۇرىپتارىن پايدالانعان ماڭىزدى. ياعني، تالشىقتى ونىمدەر پايدالى دەگەن ءسوز. جوعارعى سۇرىپتى ۇننان جاسالعان ناندى، قانتتى وتە از پايدالانۋ قاجەت.

 ادامدار «مايلى تاماق سەمىزدىككە اكەپ سوعادى»، - دەپ سانايدى. جوق، تەك ولار عانا ەمەس. قانتتىڭ كومىرسۋلارى مەن قۇرامىندا قانتى بار سۇيىقتىقتاردى از پايدالانۋ كەرەك. مىسالى، كوكا- كولا، پەپسي- كولا، فاست- فۋد، حوت- دوگتار وتە قاۋىپتى. قۋىرىلعان تاماقتار جۇرەك- قان تامىرلارى اۋرۋىنا، ءتىپتى قاتەرلى ىسىك دەرتىنە اكەپ سوقتىرادى. قازىر ادامدار حولەستەرينى بار تاماقتاردى جەۋدەن قورقادى. نەگىزى ولاردىڭ وزدەرى قاۋىپتى ەمەس. ولاردى قاۋىپتى ەتەتىن ترانس- مايلى قىشقىلدار. بۇل قىشقىلدار سيىردىڭ سۇتىندە بولادى. سوندىقتان، كۇنىنە كەم دەگەندە 400 گرام كوكونىس پەن جەمىس- جيدەكتەردى پايدالانۋ قاجەت. ال بىزدە بۇل كورسەتكىش ازىرگە جان باسىنا شاققاندا 150-200 گرامنان اسپايدى. بۇل از.

 نەگىزى تاماقتا مايلاردىڭ مولشەرى 25-30 پايىز، اقۋىزدار - 11-13 پايىز، كومىرسۋلار 55 پايىزدى قۇراۋى كەرەك. تاعى ءبىر ماڭىزدى ءجايتتىڭ ءبىرى، ول - قيمىل- قوزعالىس. نەگىزى كوپ ءجۇرىپ- تۇرۋ كەرەك.

- بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالار جونىندە پىكىرىڭىز قانداي؟

 - ۇزاق جىلدار بويى تەحنوگەندىك ۇدەرىستەردىڭ سالدارىنان ازىق- تۇلىكتىڭ قۇرامىندا دارۋمەندەر مەن ميكروەلەمەنتتەر ازايدى. سوندىقتان بۇل بەلسەندى قوسپالار مەن دارۋمەندەردى پايدالانۋ وتە قاجەت. دەگەنمەن، ولاردى قابىلداۋدىڭ الدىندا دارىگەرمەن كەڭەسىپ العان ءجون.

- بازارلاردا گەندىك موديفيكاتسيالانعان جەمىستەر كوبەيىپ جاتىر. بۇل تۋرالى دا پىكىرىڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى.

- بۇل تۋرالى كوپ اڭگىمە ايتىلىپ ءجۇر. مۇنداي ونىمدەردىڭ ومىرىمىزگە مىقتاپ ەنگەندىگىن مويىنداۋ كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا مۇنداي ونىمدەر ادام اعزاسىنا كەرى اسەر ەتە المايدى.

- تورەگەلدى شارمان ۇلى، ءوزىڭىز قالاي تاماقتاناسىز؟

 - مەن بۇل جاعىنان قاتال ەرەجەنى ساقتايمىن. تاڭەرتەڭ مىندەتتى تۇردە دەنە شىنىقتىرۋ جاتتىعۋلارىن جاسايمىن. جۇرەمىن. قىستا ترەناجەرلىك زالدا جاتتىعامىن. كەيىن دۋش قابىلدايمىن. ءبىرىنشى جىلى سۋمەن، كەيىن مۇزداي سۋمەن شايىنامىن. تاڭەرتەڭگىلىك اسقا - ءبىر قىزاناق، ءبىر قيار، ءبىر بولگار بۇرىشى نەمەسە الما جانە كىلەگەي قوسىلعان شاي. ال نان، ماي، شۇجىق دەگەندەردى جەمەيمىن. تۇستە تاۋىق ەتى نەمەسە جىلقى ەتى سالىنىپ ازىرلەنگەن سورپا ىشەمىن. قويدىڭ ەتىن تاتىپ المايمىن. جالپى، قىزىل ەتتى كوپ جەمەيمىن.

دەگەنمەن، جىلقىنىڭ ەتى وتە پايدالى. بيەنىڭ ءسۇتىن زارارسىزداندىرۋعا، ياعني ستەريلدەۋگە جانە قايناتۋعا استە بولمايدى. سەبەبى ساپاسىن جوعالتادى. بۇل وتە نازىك ءسۇت. ونىڭ اقۋىزى انا ءسۇتىنىڭ اقۋىزىمەن بىردەي. ال سيىردىڭ ءسۇتىن قايناتپاساڭ، تازارتپاساڭ تەز بۇزىلادى، ال قايناتساڭ پايدالى قاسيەتتەرىن جوعالتادى. سوندىقتان مەن سيىردىڭ ءسۇتىن ىشپەيمىن، ودان جاسالعان ىرىمشىكتى جەمەيمىن.

- بيىل بيەنىڭ سۇتىنەن جاسالعان جاڭا ءونىمدى جۇرتشىلىققا تانىستىردىڭىز. قازىر وسى باعىتتا قانداي شارالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىرسىز؟

 - ءيا، ءبىز بيەنىڭ ءسۇتى نەگىزىندە جاڭا ءونىم جاساپ شىعاردىق. بۇل - تورتتار، بالمۇزداق، شوكولاد، ءتاتتى توقاشتار جانە يوگۋرت. بۇل ونىمدەردە قانت، ترانس- مايلى قىشقىلدار اتىمەن جوق. قازىر ءبىز بۇل ونىمدەردى كەڭ كولەمدە شىعارۋ ءۇشىن قاجەتتى جابدىقتاردى ساتىپ الىپ جاتىرمىز. ال ازىرگە تولە بي، 127 مەكەن- جايىندا ءبىزدىڭ ءدامحانا بار. سوندا تۇتىنۋشىلارعا اتالعان ونىمدەردى ۇسىنامىز. ولار ءدان ريزا. بولاشاقتا بۇل ونىمدەردى ەكسپورتقا دا شىعارۋدى كوزدەپ وتىرمىز. بۇل جەردە اسىرەسە شوكولادتىڭ باعاسى قىمباتتاۋ. ءبىراق ساپاسى كەرەمەت، ال بالمۇزداقتىڭ ءدامى ەرەكشە.

- تاۋەلسىزدىك كۇنى، جاڭا جىل مەرەكەسى جاقىنداپ كەلەدى. مەرەكەلىك داستارحان قانداي بولۋى كەرەك؟

 - وتە قۇنارلى جانە مايلى تاماقتاردان باس تارتقان ءجون. مەرەكە وتەدى دە كەتەدى. ال مايلى تاماقتى كوپ جەگەننەن دەنساۋلىق سىر بەرۋى مۇمكىن. ۇيقى بەزىنىڭ وسىنشاما تاماقتى قورىتۋعا شاماسى جەتپەيدى. دەگەنمەن، فەرمەنتى بار تابلەتكالار الىپ قويىڭىزدار. سالاتتاردى، بالىقتان جانە قۇس ەتىنەن جاسالعان تاعامداردى كوبىرەك جاساعان ابزال. جانە ارينە باۋىردى ويلاۋ كەرەك، ياعني ىشىمدىكتەن مۇلدەم باس تارتۋ كەرەك.

- وتاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ دامۋى قانداي دارەجەدە؟

 - وتاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ بولاشاعى بار. مەملەكەت بۇل جۇيەگە كوپ قارجى ءبولىپ جاتىر. ءبىراق ازىرگە تيىمدىلىگى اسا جوعارى ەمەس. انا مەن بالا ءولىم- ءجىتىمى جوعارى دەڭگەيدە. جۇرەك- قان تامىرلارى اۋرۋلارى بويىنشا الەمدە الدىڭعى ورىنداردىڭ بىرىندەمىز. دەيتۇرعانمەن، مەديتسينالىق- سانيتارلىق كومەك كورسەتۋ سالاسىنا كوپ كوڭىل بولىنە باستادى. قازىر قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ماڭىزدى رول اتقارادى. سونداي- اق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا كۇش جۇمسالىپ جاتىر. ويتكەنى اۋرۋدى ەمدەگەننەن ونىڭ الدىن الۋ اناعۇرلىم ءتيىمدى ءارى ارزان. بۇل جەردە ق ر دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگى قاجىرلى ەڭبەك ەتىپ جاتىر. قازىرگى مينيستر دارىگەر بولماسا دا بۇل سالانىڭ ماسەلەلەرىن، الەۋمەتتىك دامۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن وتە جاقسى تۇسىنەدى.

- اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اۆتور: جاپپاربەرگەن ايبوتا

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى