زيانى كوپ، پايداسى دا از ەمەس
ءارقاشان، بارلىق مالىمەتتى سول ارقىلى كورىپ ءبىلىپ تە وتىرامىز.
ەڭ قىزىعى ءبىز ونىڭ قانشالىقتى زيان ەكەنىن بىلەمىز. الايدا، سيرەك قولدانۋدى دوعارمايمىز. ول- ۇيالى تەلەفون. ادامداردىڭ كوبى ونىمەن جاقسى تانىس.
ۇيالى تەلەفون- راديوجەلى ارقىلى بايلانىس جاساۋعا ارنالعان قۇرال. جالپى، شىعۋ تاريحىنا ءمان بەرسەك ءجون بولار. 1875 -جىلدىڭ 2 -ماۋسىمىندا بوستون ۋنيۆەرسيتەتنىڭ شەشەندىك ونەر مەكتەبىنىڭ پروفەسسورى گرەحەم بەلل ەڭ العاش رەت بايلانىستىرۋشى سىمداردىڭ كومەگىمەن ءوز كومەكشىسىنىڭ داۋسىن ەستيدى. ونەرتاپقىش شوتلاندىقتىڭ بۇل جاڭالىعى تاريح بەتىندە تەلەفون دەگەن اتپەن قالدى.
ءبىر قىزىعى، ونەرتاپقىشتىڭ ەسىمى اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعاندا، «قوڭىراۋ» دەگەن ماعىنا بەرەدى ەكەن. ارادا ءبىر عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتكەندە ەڭ العاشقى ۇيالى تەلەفوندار پايدا بولادى. ەندى ارينە جالعاسىن ينستيتۋتتاردا زەتتەپ، تاجىريبە جۇزىندە قاراستىرىپ بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزگەن ماماندار بار. راحمەتىمىزدى ايتامىز با، كەرىسىنشە رەنجيمىز با ونى كورەرمىز...
انىعىراق توقتالساق، تەحنولوگيانىڭ كەرەمەت دامىعان وسى كەزەڭىندە ءبىز ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. ءتىپتى، كىشىمىز دە، ۇلكەنىمىز دە، قاريامىز دا وسى ارقىلى حابارلاسىپ وتىرادى. دەنساۋلىققا ۇيالى تەلەفوننىڭ زياندىلىعى تۋرالى دارىگەرلەر ايتپاسا دا بەلگىلى. اسىرەسە، قولدان تاستاماي، مەزگىلسىز قولداناتىندار وسىعان نازار اۋدارۋ كەرەك! بۇل ەڭ باستى زيانى ەكەنى ءمالىم.
پايداسى بار ما؟ بۇل سۇراققا بالكىم كوبى ارينە دەپ جاۋاپ قايتارار. 50/50 بەرەر ەدىم مەن. كەرەگى بار، مىسالى، اتا- انامىز بەن مىندەتتى تۇردە حابارلاسىپ تۇرۋىمىز كەرەك. وزگە دە جاقىن تۋىستارمەن جاعدايدىڭ جاقسى ەكەنىن ءبىلۋ كەرەك. نە بولماسا شەت ەلدە وقيتىن، تۇراتىن تۋىستارىمىز بار، ولارمەن دە حابارلاسۋ مىندەتتى. جانە تاعى بۇدان باسقا پايداسى اسىپ جاتىر.
ەندى ءبىز ونى سول پايدالى جاعىنان عانا قولدانىپ جاتقان جوقپىز. ونى دا ەسكەرگەن ءجون. ايتايىن دەگەنىم، قولدان تاستاماي وتىرۋدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى بار، ول ويىن ويناپ، الەۋمەتتىك جەلىگە كىرىپ الىپ شىقپايتىنىمىز ەكەنى ايتپاساقتا تۇسىنىكتى. مىنە وسى جاعدايدىڭ بىزگە كەرەگى دە بەرەرى دە جوق شىعار. بالكىم كەيبىر ادامدار وزىنە ءتيىمدى مالىمەتتى الىپ جاتقان بولار. ءبىراق، زيانى تۋرالى ويلانسا، سوعان كوڭىل بولىنسە، ارنايى دارىگەرلەرگە جولىعاپ، قىزىعۋشىلىق تانىتسا مىندەتتى تۇردە ونى پايدالانۋعا اسىقپايتىنىنا سەنىمدىمىن. ويتكەنى، ادام بالاسى ءوزىنىڭ دەنىنىڭ ساۋلىعى ءۇشىن ءبىلۋى ابزال. ەندى ونى ءار ازاماتتىڭ ءوز ەركىنە قالدىرايىق. قانشاما جاستارىمىز، ونىڭ ىشىندە بۇلدىرشىندەرىمىز ۇيالى تەلەفونىڭدى بەرشى دەپ جاتادى. ونىڭ نە ەكەنىن ءبىلىپ، سونى سۇراپ، قىزىعىپ جاتقانىنا قۋانايىن با، قورقايىن با... ايتەۋىر جاقسى ءبىر جاقسىسى بولار دەپ قويا بەرەمىز. اتا- انا رەتىندە وسىعان مۇمكىن ءوز ۇلەسىن قوسۋ كەرەك شىعار. جوق، مىندەتتى تۇردە قوسۋ كەرەك!
بۇگىنگى كۇنى زياندى جاقتارىن ەسكەرىپ مۇلدەم ۇيالى تەلەفونسىز ءجۇرۋ كەرەك دەپ تە ويلاۋ قاتەلىك. نەگە دەسەڭىز، پايدالى جاقتارى دا باسىم ەكەن. سالىستىرپ كورسەك، سولاي بولىپ شىقتى. بۇل جاعىندا ءار ادامنىڭ ءوز ەركىنە قالدىرايىق. ءبىراق، ءمان بەرىڭىزدەر دەگىم كەلەدى. ۇيالى تەلەفوندى تەك كەرەك دەگەن كەزدە پايدالانعانىمىز ءجون. ال بوس ۋاقىتىمىز بولىپ قالسا، وداندا سومكەمىزگە ءبىر كىتاپ نەمەسە سۋرەت سالۋدى ۇناتاتىن ادامدار قالام مەن داپتەر الىپ جۇرگەن دۇرىس. مىسالى، ءسىز ءبىر ادامدى كۇتىپ وتىرسىز، مىنە سول كەزدە جاڭاعى كىتاپ قولىڭىزعا ءتۇسىپ، سونى وقۋدى باستاڭىز. ءبىر قىزىعى سول كەزدە باستاساڭىز، اياقتاعانشا توقتاي المايسىز. داپتەر دەۋ سەبەبىم، قالامدى الىپ سۋرەت سالۋعا بولادى. ول كەرەمەت ءبىر پەيزاج، نە بولماسا ناتيۋرمورت بولۋى مىندەتتى ەمەس. ونىڭ ورنىنا ءبىر فيگۋرالاردى نەمەسە ويىڭىزعا نە كەلسە، سونى داپتەرگە تۇسىرگەن قىزىقتى. ول ءتىپتى گرافيكا بولۋى مۇمكىن.
قاسىمبەكوۆا سايدا، ءال-فارابي اتىنداعى قاز ۇ ۋ، جۋرناليستيكا فاكۋلتەتى 4-كۋرس
blogtime.kz
