قۇنارلى قۇرتتىڭ قادىرىن بىلەمىز بە؟
ادام دەنساۋلىعىنا اسا پايدالى ەكەندىگىنىڭ دالەلى، قۇرت - كالتسيدىڭ كوزى. سونداي- اق، اقۋىزعا وتە باي. سوندىقتان، ول قۇنارلى تاعام. ونىڭ قۇرامىندا ا، ب، س دارۋمەندەرى، مىس، مىرىش، كۇمىس، تەمىر، كرەمنيي، ماگنيي، كالتسي، اليۋميني ميكروەلەمەنتتەرى جەتەرلىك.
بالالار ءۇشىن دە قۇرتتىڭ پايداسى ۇشان- تەڭىز. ول - بالانىڭ بويىنىڭ وسۋىنە جانە سۇيەكتەرى، تىستەرى دۇرىس قالىپتاسىپ، جەتىلۋىنە سەپتىگىن تيگىزەر تاعامداردىڭ ءبىرى. اسىرەسە، قاتقان قۇرتتىڭ پايداسى زور. سەبەبى ءتىسى ەندى شىعىپ كەلە جاتقان بالالاردىڭ يەكتەرىنىڭ قاتايۋىنا جاردەمدەسەدى. كەپكەن قۇرتتى مۇجىگەن بالانىڭ ءتىسى ساۋ، سۇيەگى بەرىك بولادى. ال ساۋ ءارى مىقتى سۇيەك- تىرەك قيمىل اپپاراتىنىڭ دۇرىس ءارى بەلسەندى جۇمىس جاساۋىنا سەپ بولادى. جاسى ۇلعايعان كىسىلەردە زات الماسۋ باياۋلاي باستايتىنى بەلگىلى. قۇرتتىڭ قۇرامىندا زات الماسۋدى جانە باۋىردىڭ قىزمەتىن جاقسارتاتىن حولين جانە مەتيونين دەگەن زاتتار بار. سونداي- اق، ب توبىنىڭ دارۋمەندەرى بولعاندىقتان، قارتتاردا ءجيى كەزدەسەتىن اتەروسكلەروز اۋرۋىنىڭ الدىن الادى.
قۇرتتى كوكتەم، جاز ايلارىندا جەگەن وتە پايدالى. سەبەبى كوكتەمدە دارۋمەندەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالادى. جاز ايىندا ىستىق شاي ىشكەن كەزدە، تەرمەن بىرگە تۇزدى دا جوعالتادى. سول جوعالعان تۇزدىڭ ورنىن تولتىرۋعا كومەگى زور. قۇرتتى اركىم ءوز قالاۋىنشا قالاعان تاعامىنا قوسىپ جەي بەرۋگە بولادى.
سۋسىن ءارى قورەك
ەزىلگەن قۇرت تۇيىرشىكتەرىن مالتا دەيدى. ول - وتە كادەلى ءارى جۇمساق اس. ۇزاق ساپارعا جولاۋشىلار كوبىنە مالتا الىپ اتتانعان. ويتكەنى مالتا ءبىر جاعىنان اشىققان ادامنىڭ وزەگىن تالدىرماسا، ەكىنشىدەن شولدەگەن كىسىگە سۋسىن بولعان. ادام اشتىققا ءبىر ايعا دەيىن شىداۋى مۇمكىن، ال شولگە ءبىر جەتىگە دە شىداي المايدى. ەگەر دە ۇزاق جولعا شىعاتىن ادام قالتاسىنا بەس- التى ءتۇيىر مالتا قۇرت سالىپ السا، ەش الاڭداماۋعا بولادى. سەبەبى مالتا قۇرتتىڭ ادامدى شولدەن قۇتقارار ەرەكشە قاسيەتى بار.
سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ ەستەلىكتەرىندەگى مىنا ءبىر حيكايا ەرەكشە نازار اۋدارتادى. سوعىس الدىنداعى قىرعىن شايقاستا، قاتارى سەلدىرەگەن ۆزۆود قورعانىس شەبىن تاستاپ، شەگىنۋگە ءماجبۇر بولادى. كۇشى باسىم جاۋ اسكەرىنىڭ تانكتەرى ەكى قاناتتان وراپ، تۋ سىرتىنان ءوتىپ كەتكەن. ءتىرى قالعان بەس جاۋىنگەر ساي- جىرانى ساعالاپ، جاۋدىڭ تىلىندا قالادى. اشتىق پەن ءشول بىردەي قىسقاندا قاتارداعى جاۋىنگەر جۇك قاپشىعىن اقتارىپ وتىرىپ، بەس- التى قۇرت تاۋىپ العان ەكەن. مايدانعا كەلگەنىنە سەگىز اي بولسا دا، «ەلدىڭ ءدامى عوي»، - دەپ ىرىمداپ، جەمەي جۇرگەن كورىنەدى. جاسىرىنعان جەردە ءتورت كۇن، ءتورت ءتۇن جاتادى. بەسىنشى كۇنى تاڭ اتا قورشاۋدان سىتىلىپ شىعىپ، ءوز بولىمدەرىنە قوسىلىپتى. «جانىمىزدى ساقتاعان بەس- التى قۇرت بولدى» دەگەنگە ءبولىمنىڭ باسقا جاۋىنگەرلەرى تاڭقالىپتى.
1836-1838 -جىلدارداعى بوكەي ورداسىنداعى كوتەرىلىس باسشىلارىنىڭ ءبىرى ءارى وتكىر ءتىلدى، ءور مىنەزدى اقىن ماحامبەت وتەمىس ۇلى «ەرلەردىڭ ءىسى بىتەر مە؟ » اتتى ولەڭىندە:
التى مالتا اس بولماي،
وزىڭنەن تۋعان جاس بالا
ساقالى شىعىپ جات بولماي.. .» - دەپ قۇرتتىڭ تاعامدىق قۇندىلىعىن ولەڭگە قوسقان.
تىپتەن بەتاشاردا دا:
قاپتىڭ اۋزى اشىق دەپ
قۇرت ۇرلاما كەلىنجان، - دەگەن جولدار كەزدەسەدى.
سونداي- اق جاراپازان جىرىندا دا:
اياق- تاباق سىلدىراپ،
قۇرت بەرگەلى جاتىر ما؟
اۋزى- باسى جىلتىراپ،
ماي بەرگەلى جاتىر ما؟ - دەپ كەلەتىن جولدار بار.
ناۋرىز مەرەكەسىنە ارنالعان باتا مەن ءان- شاشۋلاردا دا قۇرتتى قوسپاي كەتكەنى جوق.
جاڭا جىلدا جارىلقاسىن!
سابا ىركىت پەن ساۋمالدان بوساماسىن.
ورە قۇرت پەن ىرىمشەكتەن بوساماسىن، - دەپ اقساقالدار باتا بەرسە، «ناۋرىز» ولەڭىندە
قۇرت پەن مايى،
قايماق، شايى،
شۇبات، قىمىزى،
قازاعىمنىڭ سازدى قوبىزى، - دەپ قۇرت قۇندىلىعىن جىرعا قوسقان.
وسى تارىزدەس جىرلار مەن دەرەكتەردە كەزدەسكەن اقپاردان قۇرتتىڭ قازاق ومىرىندەگى وراسان زور ماڭىزىن بايقايمىز.
تاسپەن ەمەس، اسپەن اتقان
ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ كەزى. شاش ال دەسە باس الاتىن شولاق بەلسەندىلەردىڭ قۇتىرىپ تۇرعان شاعى. جالعان جالامەن سوتتالعان جانداردىڭ ايەلدەرى قازاق جەرىندەگى الجير لاگەرىندە جازاسىن وتەپ جاتقان ەدى. ءبىر توپ تۇتقىن ايەل قىستىڭ قاقاعان بورانىندا جالاڭاش وزەنىنىڭ بويىنان باراك سالۋ جۇمىسىنا جەگىلەدى. ۇكىمەت ءۇشىن بۇلار كەرەكسىز جاندار بولاتىن. سول سەبەپتەن دەنى دۇرىس اس بەرىلمەي، تاڭنىڭ اتىسى، كۇننىڭ باتىسى، ىزعارعا قاراماستان، قاۋمالاعان كۇزەتشىلەردىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ جۇمىس ىستەگەن.
ءبىر كۇنى سول ماڭداعى جاڭاشۋ دەپ اتالاتىن اۋىلدان ءبىر توپ كارى- قۇرتان شال- كەمپىرلەر مەن جاس بالالار تۇتقىندارعا جاقىن كەلىپ، ايەلدەردى تاسپەن اتقىلاي باستايدى. ال كۇزەتشىلەر بولسا بالالار مەن قاريالاردىڭ بۇل ارەكەتتەرىنە ريزا بولىپ، كۇلە قارايدى.
ايەلدەرگە: «كوردىڭدەر مە، سەندەردى ماسكەۋ عانا ەمەس، وسى جاقتاعى اۋىلدىڭ بالالارى دا جەك كورەدى» ، - دەپ ماسايراسا كەرەك. بەلگىلەنگەن جوسپار بويىنشا كۇنىنە 40 باۋ قامىس جيناۋعا ءتيىس ايەلدەر اشتىق پەن اۋىر جۇمىستان، قارا سۋىقتان قالجىراپ جۇرگەندە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ مىنا ءبىر مازاعى جىعىلعانعا جۇدىرىق بولىپ تيەدى. سول كۇننەن باستاپ اۋىل ادامدارى ايەلدەرگە «تاس اتىپ» تۇرۋدى ادەتكە اينالدىرىپ الادى.
الجير- دە جازاسىن وتەگەن تۇتقىن ايەل گەرترۋدا پلاتايس وزىنە قاراي قۇلاش سەرمەي لاقتىرىلعان كەسەكتەن جالتارماقشى بولىپ بۇعىپ قالعاندا، اياعى ءسۇرىنىپ، جەرگە قۇلاپ تۇسەدى. ومىرگە ابدەن نالىپ، كوز جاسى كول بولعان ايەل الگى جەردە ىرىمشىك پەن قۇرتتىڭ ءيىسىن سەزەدى. كەسەكتى ۇستاپ، ءدامىن كورگەن كەزدە ونىڭ تاس ەمەس، جەۋگە كەلەتىن تاماق ءتۇرى ەكەندىگىن باعامدايدى. الگى كەسەكتەردەن بىرنەشەۋىن جيناپ الىپ، كەشكە باراككا الىپ كەلىپ، سول جەردەگى قازاق ايەلدەرىنە كورسەتەدى. ولار مۇنىڭ تۇزدالىپ، كۇن استىندا كەپتىرىلگەن ءسۇت تاعامدارىنىڭ ءبىر ءتۇرى - قۇرت ەكەندىگىن ايتادى.
سويتسە وزدەرى دە ءبىر كەزدەرى اشتىقتى باستارىنان وتكەرگەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار تۇتقىن ايەلدەرگە جاندارى اشىپ، كومەكتەسۋدى ويلاستىرادى. ءبىراق ستاليندىك ساياساتتىڭ قىرىنا ىلىنۋدەن قورقىپ، امال- ايلا ىزدەستىرەدى. سوندىقتان وسى ءبىر امالدى تاپقان ەكەن. جاس بالالار جاۋ ەسەبىندەگى تۇتقىن ايەلدەرگە دەگەن جەك كورۋشىلىك سەزىمىن جەتكىزبەك بولعانداي، ولاردى تاسپەن اتقان بولىپ كۇزەتشىلەردى الداعان. وسىلايشا تۇتقىندارعا تاماق بەرەدى. ولاردىڭ بۇل كومەگى تۇتقىنداعى ايەلدەرگە ۇلكەن دەمەۋ بولىپ، ولىمنەن امان قالۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. ولە- ولگەندەرىنشە قازاقتاردىڭ الدىندا، ولاردىڭ دارقاندىعى مەن تاپقىرلىعى الدىندا باس ءيىپ وتكەن ەكەن.
قۇرتتىڭ تۇرلەرى:
جاس قۇرت. جايعانىنا ءبىر- ەكى كۇن عانا بولعان، ءالى تولىق كەۋىپ ۇلگەرمەگەن قۇرت. جاس قۇرتتى سارى مايمەن جەنتەكتەپ باستىرما رەتىندە شايمەن بىرگە داستارقانعا قويادى. اسىرەسە كەپكەن قۇرتقا، باۋىرساققا ءتىسى وتپەيتىن قارتتار ءۇشىن وتە كەنەۋلى اس سانالادى.
كوبىك. قايناپ جاتقان قۇرتتىڭ قالقىپ العان بەتى. اعاش قاسىقپەن بەتىنەن جايلاپ قالقىپ، ىستىق كۇيىندە جالاپ جەيدى. كوبىك قۇرت مايلى بولادى. ءارى قۇرتتىڭ بار ءنارى وسى كوبىگىنە جيىلعاندىقتان ءدامى ءتىل ۇيىرەدى.
ىستىق قۇرت. قايناپ جاتقان قۇرتتى الىپ، ماي قوسىپ ساپىرىپ ىشەتىن كەنەۋلى اس. وكپە اۋرۋىنا، سۋىق ءتيىپ اۋىرعان سىرقاتتارعا ەم سانالعان.
سىقپا نەمەسە سۇزبە قۇرت. مۇنىڭ قايناتقان قۇرتتان ايىرماشىلىعى ايراندى ۇيىتىپ، قاپقا قۇيىپ سۇزەدى دە، تۇزدالىپ، ءارتۇرلى ۇلگىمەن بولشەكتەلىپ، تاقتايشاعا كەپتىرىلەدى. ەرتەرەكتە مۇنداي قۇرت جايعان ايەل اۋىل بالالارىنا ارناپ دوڭگەلەك جاساپ، جىپكە ءتىزىپ مويىندارىنا ءىلىپ قۋانتقان دەسەدى.
مالتا قۇرت. ەزىلگەن قۇرتتىڭ تۇيىرشىكتەرى، ول ءارى جۇمساق، ءارى سۇيكىمدى اس سانالادى. ۇزاق ساپارلاردا سۋسىن ءارى قورەك بولعان.
ەزگەن قۇرت. سورپاعا، تۇزدىققا، كوجەگە جانە باسقا تاعامدارعا قوسۋ نەمەسە سۇيىق كۇيىندە ءىشۋ ءۇشىن كەپكەن قۇرت ۇنتاعى.
اق مالتا. ەزىلگەن قۇرتتىڭ ەڭ سوڭعى شايىندىسى. ول وتە جۇعىمدى جانە تەز سىڭەتىن تاعام بولىپ سانالادى. ونى سول سۇيىق تۇرىندە ىشەدى.
ۇنتاق قۇرت. ارنايى ءتۇيىپ ۇساتقان نەمەسە قاپ تۇبىنەن جيناپ العان ۇگىندى. ونى ءسۇتتىڭ پىسكەن قايماعىنا بىلعاپ جەيدى.
اق قۇرت. ىركىتتى قازاندا قايناتىپ، سۋىعان سوڭ قاپقا سالىپ، سورعىتادى. سودان سوڭ ءتۇرلى فورماعا كەلتىرىپ، ورەگە جايادى. بۇل قۇرتتىڭ اق بولاتىن سەبەبى تۇزىن اناعۇرلىم كوبىرەك قوسادى.
قارا قۇرت. اشىعان ىركىتكە ازداپ سارى ماي قوسىپ قايناتادى. تۇزىن ازداپ قانا قوسادى.
قۇرت - ماي. سارى مايعا باتىرىپ جاسايتىن كەپكەن قۇرت. ونى اسىعىس كەزدە ءدام تاتتىرۋ ءۇشىن نەمەسە جەڭىل- جەلپى تۇستىك رەتىندە داستارقانعا قويادى. كەيدە قۇرت، ىرىمشىك، ماي تاعامدارىنىڭ قوسىندىلارى دا قۇرت- ماي دەپ اتالادى.
ا. قۋانىشيەۆا
