ن. ەرماعامبەتوۆ: ءار تورەشى ءوزى تورەلىك جاسايتىن سپورت ءتۇرىنىڭ مامانى بولۋى كەرەك - فوتو
ءتىپتى، كەيبىر جارىستاردا قازىلار ءوزى قالاعان سپورتشىنى جەڭىلىپ جاتسا دا، سۇيرەپ جەڭىس تۇعىرىنا الىپ شىعاتىن ساتتەرىن ءجيى بايقاپ قالامىز.
مۇنداي ادىلەتسىزدىكتى سوڭعى كەزدەرى ەندى-ەندى دامىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق سپورتىمىز - قازاق كۇرەسىنەن دە كەزدەستىرەتىن بولدىق.
بۇگىن وسى ءتول كۇرەسىمىزدەن حالىقارالىق دارەجىدەگى تورەشى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاق كۇرەسىنەن ۇلتتىق قۇراما كومانداسىنىڭ باسشىسى نۇرلىبەك تىشتىقپاي ۇلىمەن اڭگىمەلەسىپ، تورەشىلىك جاساۋدىڭ قىر-سىرىمەن وي بولىستىك.
- نۇرلىبەك تىشتىقپاي ۇلى، قازاق كۇرەسىنەن وتەتىن جارىستارعا تورەلىك جاساپ جۇرگەنىڭىزگە قانشا جىل بولدى؟
- جالپى تورەشى بولىپ جۇمىس جاساعانىما 19 جىل بولدى. سونىڭ ىشىندە قازاق كۇرەسىنەن ون جەتى جىل. جالپى سامبو، بەلبەۋ جانە قازاق كۇرەستەرىنەن حالىقارالىق دارەجىدەگى تورەشىمىن، 2008-2012-جىلدار ارالىعىندا قازاق كۇرەسىنە قوسىمشا رەسپۋبليكامىزدا بەلبەۋ كۇرەسىنەن دە جارىستاردى ۇيىمداستىردىم. ازيا قۇرلىعىندا تورەشىلەر القاسىنىڭ ءتوراعاسى بولدىم.
سول جىلدارى بەلبەۋ كۇرەسىنەن الەم كۋبوگى جانە ازيا چەمپيوناتتارىندا باس تورەشى بولىپ جانە تورەشىلەرگە ارنايى سەمينارلار ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن اتقاردىم. كۇرەس - ونەر. ءار ۇلتتىڭ عاسىرلار مادەنيەتىمەن جانە سالت داستۇرىمەن بىرگە دامىعان ونەر، قازاق كۇرەسى باسقا دا كۇرەس تۇرلەرىمەن وتە تىعىز بايلانىستى. بۇل بايلانىستى نەگىزى كۇرەس ادىستەرىمەن جانە ءادىس جاسايتىن تاسىلدەرىنەن بايقاۋعا بولادى. ءار ەلدىڭ كۇرەسىنىڭ ايىرماشىلىعى ەرەجەسىندە عانا.
- وسى جىلدار ارالىعىندا ءسىزدىڭ تورەلىگىڭىزگە قاتىستى داۋلى جاعدايلار تۋىنداعان كەزدەر بولدى ما؟
- ءار بالۋاننىڭ بەلدەسۋىندە دۇرىس ءادىل شەشىم قابىلداۋعا تىرىسىپ كەلەم. قازىرگە دەيىن، قاتەلەسىپ، بىرەۋدىڭ وبال-ساۋابىنا قالعان ەمەسپىن. مەن قازىلىق ەتكەن ءاربىر جارىستا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن بىردە-ءبىر داۋ بولعان جوق. سپورتشىلاردان دا، جانكۇيەرلەردەن دە شاعىم تۇسكەن ەمەس.
- بۇل ءسىزدىڭ ادىلدىگىڭىزدەن بە، الدە كاسىبي بىلىكتىلىگىڭىزدىڭ جەمىسى مە؟
- بۇل جەردە كاسىبي بىلىكتىلىك پەن ادىلدىك قاتار ءجۇرۋى ءتيىس. قانشا جەردەن ءادىل بولساڭ دا، ءوز ءىسىڭنىڭ مامانى بولماساڭ، ءبىر جەردەن قاتەلەسەسىڭ. ال قانشا جەردەن بىلىكتى بولساڭ دا، ءادىل تورەلىك جاساي الماساڭ، ءبارى ءبىر سىنعا ۇشىرايسىڭ. سوندىقتان، جان-جاقتى بولۋ كەرەك.
- تورەشى ءوزى تورەلىك جاساپ تۇرعان سپورت تۇرىمەن بۇرىن اينالىسقان بولۋى مىندەتتى مە؟
- مىندەتتى ەمەس. ءبىراق، ءار تورەشى ءوزى تورەلىك جاسايتىن سپورت ءتۇرىنىڭ مامانى بولۋى مىندەتتى. جاقسى باپكەردەن مىقتى سپورتشى شىعۋى مۇمكىن. الايدا، مىقتى سپورتشىدان مىقتى باپكەر شىقپاۋى دا مۇمكىن. سول سياقتى عوي. تورەشى ءوزى تورەلىك جاسايتىن سپورت ءتۇرىنىڭ بارلىق ايلا-تاسىلدەرى مەن ەرەجەلەرىن تولىق ءبىلۋى ءتيىس. قازىرگى تاڭدا قازاق كۇرەسى العا دامىعان سايىن كورەرمەندەر دە قازاق كۇرەسىنىڭ ەرەجەلەرى مەن ايلا-تاسىلدەرىن جەتىك مەڭگەرىپ كەلەدى. ءبىر قاتەلىك بولسا، بىردەن بايقاپ، ايعايعا باسادى.
- «ۇلتتىق دارەجەدەگى تورەشى، حالىقارالىق دارەجەدەگى تورەشى» ت. ب. دەپ تورەشىلەردى دە لاۋازىمدارعا ءبولىپ جاتامىز. قازاق كۇرەسىندە تورەشىلەرگە اتاق-دارەجە قالاي بەرىلەدى؟ ونى قانداي تالاپتارعا ساي بولعاندا بەرەدى؟
- قازاق كۇرەسى ەرەجەسىندە تورەشىلەرگە اتاق-دارەجە قالاي بەرىلەتىنى انىق جازىلعان. تورەشىلىك ەرەجەسى مەن نورمالارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قازاق كۇرەسىنىڭ رەسپۋبليكالىق فەدەراتسياسىندا بەكىتىلگەن. بەكىتىلگەن ەرەجە «سپورتتىق تورەشىلەردىڭ»، «ۇلتتىق»، «جوعارى ۇلتتىق» جانە «حالىقارالىق دارەجەسىنىڭ» ءتارتىبىن ورناتادى جانە وسى ساناتتارعا بەرىلۋ كانديداتتاردىڭ بىلىكتىك تالاپتارىن، قۇقىعى مەن مىندەتتەرىنە قاراي بەرىلەدى. تورەشى بىلىكتى ساناتىن الۋ ءۇشىن: قازاق كۇرەسىنەن «ءبىرىنشى سپورتتىق» دارەجەسىن بەرىلگەننەن كەيىن ءۇش جىلدان كەم ەمەس رەسپۋبليكالىق جارىستاردا جانە سەمينارلارعا قاتىسىپ اتتەستاتسيا وتكەننەن كەيىن «ۇلتتىق تورەشى» اتاعىن الادى. «ۇلتتىق تورەشى دارەجەسىنەن» كەيىن تاعى دا ءۇش جىلدان كەم ەمەس حالىقارالىق جارىستارعا جانە سەمينارعا قاتىسىپ اتتەستاتسيادان وتكەننەن كەيىن «جوعارى ۇلتتىق تورەشى» اتاعىن الادى. تاعى دا ءۇش جىلدان كەم ەمەس «جوعارى ۇلتتىق تورەشىلەر» قازاقستان رەسپۋبيكاسىنىڭ فەدەراتسياسى بەكىتىلگەن ۇسىنىسپەن دۇنيەجۇزىلىك فەدەراتسياسىنىڭ حالىقارالىق ازيا مەن الەم چەمپيوناتتارىنا قاتىسقان جانە قىزمەتىن جاقسى اتقارعان تورەشىلەرگە «حالىقارالىق تورەشى» اتاعى بەرىلەدى. سونىمەن قاتار تورەشىلىك دارەجەسى اتاعى ءبىر جىلدا ەمەس بىرنەشە جىلدار بىلىكتى تالاپتارمەن رەتتەلەدى.
- قازاق كۇرەسىنىڭ جانكۇيەرلەرى تورەشىلەردىڭ قانشالىقتى ءادىل نە ءادىل ەمەستىگىن جىل سايىن وتەتىن «قازاقستان بارىسى» تۋرنيرىندە ءبىر بايقاپ قالادى. سەبەبى، وندا حالىق كوپ جينالادى. ءار وبلىستان جينالعان جانكۇيەرلەرى ءوز وڭىرىنەن كەلگەن بالۋاندارعا قولداۋ جاسايدى. وسى تۋرنيردە كىلەمدەگى تورەشى بالۋاندارعا ۇپاي بەرۋ ءۇشىن نە بولماسا بۇزىلعان ەرەجەلەرگە سايكەس ۇپاي سانىن قىسقارتۋ ءۇشىن ءوزى شەشىم جاساۋعا باتىلدىق ەتە الماي، قاپتالداعى تورەشىلەرگە كوپ جالتاقتاپ جاتادى. بۇل تورەشىنىڭ السىزدىگى ەمەس پە؟
- «ەۋرازيا بارىسى» تۋرنيرىندە 2014-2015-جىلدارى باس تورەشى بولدىم. تورەشىنىڭ بەلدەسۋ كەزىندە دۇرىس كورمەي قالعان كەز بولسا، بولماسا قاتەلەسەتىندەي جاعدايعا تاپ بولسا قاپتالداعى جانە كىلەم جەتەكشىسىنە قاراپ باعا بەرۋگە قۇقىعى بار. ءوز تاجىريبەمدە باس تورەشى بولعان كەزدە مىندەتتى تۇردە تورەشىلەرگە جارىس الدىندا جينالىس وتكىزىپ ءوز ويلارىن، پىكىرلەرىن، كورگەن ادىستەرىن ءادىل جانە دۇرىس باتىل قاداممەن باعالاي بىلۋگە شاقىرام. تورەشىنىڭ قاتەلىكتەرىنە اسەر ەتەتىن جاعداي بار. 
ەگەر دە تورەشى شارشاعان بولسا، بولماسا دەنساۋلىعى شۇعىل كۇرت ءتۇسىپ كەتسە (ويتكەنى كەيدە جارىس 7-8 ساعاتقا دەيىن بولۋى مۋمكىن، بولماسا الىس جولدان باسقا قالادان كەلىپ ەرتەڭىندە تورەشىلىككە شىعۋى دا مۋمكىن)، سوندىقتاندا قاتەلىكتەر بولماس ءۇشىن باس تورەشى تورەشىلەردىڭ القاسىن ءۇش-ءتورت بەلدەسۋدەن كەيىن الماستىرىپ تۇرادى.
- جىل سايىن وتەتىن «قازاقستان بارىسى» تۋرنيرىن سوڭعى جىلدارى «بوەتس» تەلەارناسى ارقىلى الەم ەلدەرىنە تىكەلەي ەفيردە كورسەتىپ كەلەدى. قاتەلەسپەسەم ءسىز وسى ارنادا جارىس كەزىندە ءبىر-ەكى رەت بالۋاندارىمىزدى تانىستىرىپ، قازاق كۇرەسىنىڭ ەرەجەلەرى، ءادىس-تاسىلدەرى تۋرالى كەڭىرەك سۇحبات بەردىڭىز. بۇل قازاق كۇرەسىن الەمگە ءپاش ەتۋدە قانشالىقتى ءرول اتقارادى؟
- ءيا، ونىڭ ماڭىزى وتە جوعارى. 2012-2013-جىلدارى بوەتس تەلەارناسىندا جارىستىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن تىكەلەي ەفيردە سۇحبات بەردىم. 2014-جىلى دا «قازاقستان بارىسىندا» ءوز ەركىممەن تورەشىلىكتەن باس تارتىپ، 120 مەملەكەتكە تىكەلەي ەفير ارقىلى تارايتىن «بوەتس» تەلەارناسىنان الەمگە «قازاقستان بارىسى» تۋرنيرى تۋرالى سۇحبات بەردىم. ەلىمىزدەگى عانا ەمەس، الىس-جاقىن شەتەلدەردەگى سپورت سۇيەر قاۋىمعا قازاق كۇرەسىنىڭ تولىق ەرەجەسىمەن جانە 33 بالۋانىمىزدى تانىستىرۋدى وتە ماڭىزدى دەپ ەسەپتەدىم. مىنە، سول ەڭبەكتەردىڭ جەمىسى بولار، قازىر قازاق كۇرەسىنە الەم ەلدەرىنىڭ بالۋاندارى دا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر.
- سوسىن «قازاقستان بارىسىندا دا، ەۋرازيا بارىسىندا دا» كوپ كەزدەسەتىن تاعى ءبىر جاعدايدى ايتقىم كەلىپ وتىر. بۇل جاعداي ءبىرىنشى رەت تارازدا وتكەن «ەۆرازيا بارىسىندا» شەكتەن تىس كوزگە ۇرىپ تۇردى. مىسالعا سول باسەكەدەگى مونعوليا بالۋاندارى مەن قازاق بالۋاندارى اراسىنداعى كەزدەسۋگە تورەلىك ەتكەن قىرعىز تورەشىسىن الايىق. ەكى بالۋان بەلدەسىپ، ءبىرى ەكىنشىسىن قاپسىرا قۇشاقتاپ لاقتىرا بەرگەندە، نەمەسە، ايلاسىن اسىرىپ، استىنا بۇكتەي بەرگەندە ول «توقتا» دەپ، ەش سەبەپسىز بەلدەسۋدى توقتاتىپ جاتتى. بۇل تورەشىنىڭ ساۋاتسىزدىعى ما، الدە ءوزى قالاعان بالۋانعا بولماسا كومانداعا بۇيرەگى بۇرىلۋ ما؟
- ءسىزدىن سۇراعىڭىز 80 كەلى اقتىق بەلدەسۋ دەپ ويلايمىن، سول بەلدەسۋدە ەرسىن مۇحامەدجانوۆ ونەر كورسەتكەن بولاتىن. باس تورەشى بيتكوزوۆ ديحانباي اعا بولدى. سول جىلى مەنىڭ ماسكەۋ قالاسىنداعى وستانكينو تەلەستۋدياسىندا تىكەلەي ەفيردەن كورىپ سۇحبات بەرۋىمە تۋرا كەلدى. عالامتوردا بەلدەسۋدىڭ بەينەسى بار، ونى دا بىرنەشە رەت كوردىم، ەندى سول كۇنى ستۋديادا كورگەنىممەن ايىرماشىلىعى ايعاق. ايىرماشىلىعى بەينەنىڭ جىلدامدىعىندا. داۋ تۋدىرعان ءادىستى يۋتۋب بەينەسىندە مونعول بالۋانعا بەرۋگە بولادى، ال ءبىزدىڭ ستۋديادا كورگەن بەينەدە قازاق بالۋانعا بەرۋگە بولادى. سول بەلدەسۋدە بەس مينۋت ۋاقىتتا ەسەپ سانى تەڭ بولعان سوڭ «قويان قولتىق بەلدەسۋدە» مۇحامەدجانوۆ جەڭىسكە جەتكەن بولاتىن. ەندى نۇرحان وسماناليەۆ قىرعىزستاننىڭ تورەشىسى تۋرالى ايتاتىن بولساق، تاجىريەبەسى مول حالىقارالىق دارەجەدەگى تورەشى. ول قىرعىزستانداعى قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسىنىڭ وكىلى. بيىلعى جىلدىڭ «ەۋرازيا بارىسىندا» وتكىزگەن حالىقارالىق سەمينارعا قاتىسقان.
تۋرنيردە ءدال سونداي قاتەلىكتى قايتالاعان رەسەي مەن قازاقستان كۇرامالارىندا (ايدوس عالىموۆ) 74 كەلى سالماقتا، رەسەي بالۋانى ءادىس باستاعان كەزدە «توقتا» دەپ ايتقان كەزدە مەن ءوز باس تورەشى قۇقىعىمدى پايدالانىپ ءادىس بولدى دەپ ەسەپتەپ «تازا جەڭىستى» رەسەي بالۋانىنا بەرگىزگەن بولاتىنمىن. تۋرنيردە ەندى جاقسى بىلەسىز، تورەشىلىك جاسايتىن شەتەلدەن كەلگەن ماماندار، ارينە ولار ءبىزدىڭ تورەشىلەر سياقتى ءجيى جارىس وتكىزبەيدى. سوندىقتان سونداي قاتەلىكتەر بولىپ تۇرادى. وسىنداي قاتەلىكتەردى بولدىرمايتىن بىرنەشە جولدارى بار، سول قاتەلىكتەردى جويۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق فەدەراتسيا كوپتەگەن جۇمىس اتقارىپ جاتىر.
- بۇنداي ادەتتەردەن قالاي قۇتىلۋعا بولادى؟
- ەندى بۇگىنگى تاڭدا ۇلتتىق كۇرەسىمىزدە تورەشىلىكتى جەتىلدىرۋ ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى، مەن ويلايمىن «حالىقارالىق تورەشىلەر ليگاسىن» قۇرۋ قاجەت. جالپى 10-15 شەتەل ماماندارىن بىرىكتىرىپ جىلدا وقۋ-جاتتىعۋ سەمينارىن ۇيىمداستىرىپ حالىقارالىق جارىستارعا شاقىرتۋ قاجەت. ەكىنشى، ءار وبلىستان مىقتى 1-2 تورەشىلەردى ىرىكتەپ الىپ ولاردى قازاقستان رەسپۋبليكاسى قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسىنىڭ كۇنتىزبەسىنە جوسپارلانعان بارلىق جارىستارعا تورەشىلىك ەتۋگە شاقىرىپ جانە مىندەتتى تۇردە كەلۋىن قولعا الۋ كەرەك.
بۇعان قوسا وسى جارىستاردا ءار تورەشىنىڭ دەڭگەيىن باقىلاپ، جارىس سوڭىندا جۇمىسىن تالقىلاپ باعالاۋ قاجەت. سونىمەن قاتار ءاربىر جىلدىڭ اياعىندا كۇرەس بەينەسىن كورسەتىپ، قاتەلىك بولىپ جاتسا دەمەك قاتەلىك نەدەن بولعانىن انىقتاپ تالقىلاۋ قاجەت.
- قازىرگى ءتول كۇرەسىمىزدىڭ ەرەجەلەرى مەن تورەلىك جاساۋ تالاپتارى قازاق كۇرەسىن وليمپيادالىق ويىنداردىڭ قاتارىنا ەنگىزۋگە قانشالىقتى قاۋقارلى؟ ءسىزدىڭ ويىڭىزشا قاي تۇستارىن جەتىلدىرۋ كەرەك؟ قاي تۇستارىن مۇلدەم الىپ تاستاۋ كەرەك؟
- ەندى-ەندى دامىپ كەلە جاتقان سپورت تۇرلەرىن وليمپيادا ويىندارىنىڭ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ول كوپ ۋاقىتتى، كوپ ەڭبەكتى تالاپ ەتەدى. تالاپتارى دا وتە كوپ. قازاق كۇرەسىنەن الدە قايدا ەرتە دامىعان سامبو كۇرەسى بىلتىر عانا ازيا ويىندارىنىڭ باعدارلاماسىنا كىردى. ءبىزدىڭ قازىرگى باستى ماقساتىمىز - ءبىرىنشى قازاق كۇرەسىن ازيا ويىندارىنىڭ باعدارلاماسىنا كىرگىزۋ. سوسىن بارىپ، ارى قاراي وليمپيادا باعدارلاماسىنا جول اشۋ وڭاي. سوندىقتان تىنباي ەڭبەكتەنىپ جاتقان جايىمىز بار. «جۇمىلىپ كوتەرگەن جۇك جەڭىل». كۇرەستىڭ بولاشاعى بىرلىكتە، ۇكىمەتتىڭ قولداۋىندا. جالپى ەل بولىپ قولداساق، بولاشاقتا بارلىعى بولادى دەگەن سەنىمدەمىز.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان كۇنسۇلتان وتارباي
