قاراشاداعى حات
ەل تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا، قازاقستان پارلامەنتاريزمىنىڭ قالىپتاسۋىنا ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن حالىق قالاۋلىسى.
شىن مانىندە ومىرگە ءبىر-اق رەت كەلەتىن، قايتالانبايتىن ناعىز ەر-ازامات ەشكىمدى دە بولە-جارا قارامايتىن، توت باسپايتىن التىن پەيىلى ارقاسىندا، دۇنيەدەن وتسە دە، قانشاما جاننىڭ كوڭىل تورىنەن ولمەس ورىن الدى.
بۇل كىسىمەن بىرگە قىزمەتتەس بولعان، سىرلاسقان كۇندەرىمدى ءومىرىمنىڭ باقىتتى ساتتەرىنىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىن. ورال بايعونىس ۇلىنا ارناپ جازىلعان، پايعامبار جاسىنا تولعاندا قولىنا تاپسىرىلعان مىنا ءبىر حاتتى مۇراعاتىمنان تاۋىپ، تاعى ءبىر وقىپ، كەيبىر ۇزىندىلەرىن عانا وقىرماندار نازارىنا ۇسىنعاندى ءجون كوردىم.
«...ومىردىڭ كوركى ونىڭ تىرشىلىك يەسى اتانعان جۇمىر باستى پەندەلەرىنە بايلانىستى. زامانا تىنىسىنا ءۇن قوساتىن، وزىندىك ىسىمەن، تىرلىگىمەن، وي-ساناسىمەن تانىلاتىن ادامدار الەمى دە ءارتۇرلى. سوندىقتان دا بولار، اركىمنىڭ قوعامنان الار ورنى دا، باعاسى دا ءارقيلى. وسى ورايداعى ويدى مۇقاعاليدىڭ مىنا ءبىر شۋماعى جەتكىزگەندەي:
ساناۋلى كۇن،
ساناۋلى اي،
ساناۋلى جىل.
ساناي ءجۇرىپ سامايلار
اعاردى كىل.
ۋاقىتتى نە پايدا ساناعاننان،
الاتۇعىن ومىردە باعاڭدى ءبىل...
باتىر باۋىرجان «ارلى ادام - ارداقتى، ار - ارداقتىڭ اناسى»، دەگەن ەكەن. اتامىز جارىقتىق «ويسىز كوزبەن قاراساڭ، ءومىر سۇرەڭسىز. ناداننىڭ كوزىمەن قاراساڭ، ءتىپتى قىزىق ەمەس. ال ومىرگە ىڭكار كوزبەن قاراساڭ، ىزدەگەنىڭدى تابارسىڭ» دەگەندى ءجيى ايتۋشى ەدى.
ءيا، ءومىرىڭدى ادامدىقتىڭ جولىنا ارناعانعا نە جەتسىن؟! شىنىندا ارلى ادام قانداي ورتادا دا قاشاندا قۇرمەتتى. سونداي جاننىڭ ءبىرى مەن ءۇشىن ءوزىڭىزسىز ورەكە!
ادامدىعىڭىز بەن پاراساتتىلىعىڭىزدىڭ ارقاسىندا ءوز بيىگىڭىزگە جەتە ءبىلدىڭىز. مۇنىڭ ءبارى قاشاندا ءوز ەڭبەگىڭىزدىڭ، وزگەنى سىيلاي بىلەتىن، ادامدارعا ادام دەپ قارايتىن قاسيەتىڭىزدىڭ اسەرى دەپ بىلەمىن.
«ادام تابيعاتىنان قابىلەتسىز بولمايدى، ءاربىر ادام وزىنشە بولەك الەم» دەپ پسيحولوگيا عىلىمىندا ادام بالاسىنىڭ كەز كەلگەن ءبىر قىرىنان دارىندى بولاتىندىعى جايلى ايتىلعان. ءيا، راسىندا دا بىرەۋىمىز وقۋعا قۇشتارمىز، بىرەۋىمىز جازۋعا، ال كەيبىرەۋلەر ءان ايتۋعا نەمەسە ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنا بەيىم كەلەدى. ال، ءبىراق ءبىر ادامنىڭ بويىنا بىرنەشە قابىلەتتى دارىتۋدى اللا تەك ءوزىنىڭ سۇيىكتى قۇلدارىنا عانا راۋا كورسە كەرەك. ونداي جاندار قاي كەزدە دە ءجۇزدىڭ اراسىنان جارقىراپ، مىڭنىڭ اراسىنان ادامدىق مارتەبەسىمەن سۋىرىلىپ شىعارى انىق. ءيا وسىنداي كەرەمەت قاسيەت ءسىزدىڭ ءبىر باسىڭىزدان تابىلۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس دەپ ويلايمىن.
«پايدا ويلاما، ار ويلا، تالاپ قىل ارتىق بىلۋگە»، دەگەن دانا ابايدىڭ سوزىنە تەرەڭ ءمان بەرىپ ءوستىڭىز. «توپىراعىنا قاراپ ءدان وسەدى، تەگىنە قاراپ جان وسەدى» دەگەن حالىق دانالىعى دا بەكەر ايتىلماسا كەرەك.
***
بۇگىن قالامدى قولعا الىپ، ءوزىڭىز تۋرالى تولعانىپ وتىرمىن، ورەكە! بۇل ساياسي دا، قىزمەتتىك دە دۇنيەگە جاتپايتىن، تەك ءىنىنىڭ اعاعا دەگەن شىنايى سىرى، ىزگىلىكتى حاتى دەپ ءبىلىڭىز. جايدارى مىنەز، باۋىرمال كەيپىڭىزدى ەش ۋاقىتتا ۇمىتا المايمىن. 1999-جىلى دەپۋتاتتىق وكىلەتتىگىمنىڭ مەرزىمى اياقتالعاندا ەلباسى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە مەملەكەتتىك ينسپەكتور قىزمەتىنە شاقىردى. سوندا عوي، كورەگەندىگىڭىزدى تانىتىپ، تۋرا تۋىستاي قارسى الىپ ەدىڭىز. سول زاماتتان بەرى جاقىنىمداي، ارداقتى اعامداي بولىپ كەتتىڭىز. ءسىز دە سوندا مەملەكەتتىك ينسپەكتور ەدىڭىز. دەگەنمەن، ءومىر جولىن كورگەن، تالاي قىزمەتتى اتقارعان ءسىز مەملەكەتتىك ينسپەكتورلاردىڭ پرەزيدەنتى بولاتىنسىز. بولىمدەگىلەردىڭ ءبارى سىزبەن اقىلداساتىن، پىكىرىن بولىسەتىن. باسشىلارعا ايتا المايتىن ويلارىن سىزگە ايتاتىن. كەيىن ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى، ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالعاندا دا ادامدىق اسىل قاسيەتىڭىز ارتپاسا ءبىر كەمىگەن ەمەس.
ءسىزدىڭ بويىڭىزداعى قادىر-قاسيەتتىڭ، ومىرگە قۇشتارلىقتىڭ نۇرىن، گۇلىن كورگەن سايىن قىزىعامىن. جاقسى ادامنىڭ قاسىندا جۇرسەڭ جاقسىلىعىن سەزەسىڭ. ال، جامان ادامنىڭ كەساپاتى تيمەي قويمايدى. ال مەن سىزدەن تەك جاقسىلىقتى، ىزگىلىكتى كورىپ كەلەمىن. مەن عانا ەمەس، وسىناۋ ۇلكەن جۇرەگىڭىزدىڭ، ىستىق ىقىلاسىڭىزدىڭ نۇرىنا بولەنىپ جۇرگەن جاندار قانشاما دەسەڭىزشى؟!
جاقىندا رىسباي اعامنىڭ كىتابىنان:
تەكتىدەن تەكتى تۋادى،
تەكتىلىك تۇقىم قۋادى
تەگى بەكزات بولعاندار،
ءومىردىڭ ءمانىن ۇعادى.
تۇعىرىندا ءومىردىڭ،
ءارقاشان بيىك تۇرادى، - دەگەن ولەڭ جولدارىن وقىدىم.
شىنىندا، ادامنىڭ جاقسى بولۋى كوبىنە تەگىنە بايلانىستى. العان جاقسى تاربيەڭىزدىڭ اسەرىنەن بولار قايدا جۇرسەڭىز دە، قانداي ورتادا بولساڭىز دا، قانداي جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارساڭىز دا ءوزىڭىزدى دالەلدەي ءبىلدىڭىز. اتالاردىڭ ونەگەلىك ۇلاعاتىن ومىرگە ۇران ەتىپ، اينالاعا شۋاعىن شاشىپ ءجۇرۋ كەز كەلگەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەس. جاقسىنى دا، جاماندى دا، قىزىقتى دا، شىجىقتى دا كوردىڭىز. جوقپىن دەپ ساسپادىڭىز، بارمىن دەپ تاسپادىڭىز. قيىندىقتان قاشپادىڭىز، بار ءىستى ىزگىلىكتەن، جاقسىلىقتان باستادىڭىز. وسى ورايدا ۇلى ويشىل ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدەن «باقىت دەگەن نە؟» دەپ سۇراعاندا، ءبىر عانا سوزبەن «قاناعات» دەپ جاۋاپ بەرگەنى ەسكە تۇسەدى. وسى ءبىر اۋىز سوزدە تەرەڭ ماعىنا بار. ەشكىمدى الالامايتىن، وزگەنىڭ الا ءجىبىن اتتامايتىن قاسيەتىڭىزگە ريزامىن. مەنىڭشە، مۇنىڭ ءبارى اتا مەن اكە ونەگەسىنەن دەپ بىلەمىن.
***
بايعونىس اكەي سوعىستان كەلگەننەن كەيىن ۇيلەنىپتى. اناڭىز بيكەن قيعاش قاستى، جۇزىنەن جىلىلىق ەسىپ، كوزدەرى مەيىرىم شاپاعاتىن شاشىپ تۇراتىن سۇلۋ كىسى ەكەن. «سونداي جيناقى، كوركەم جان ەدى»، دەيدى كوز كورگەندەر.
ءسىز قوستاناي قالاسىندا دۇنيەگە كەلدىڭىز. سىزدەن بۇرىن ءبىر بالا تۋىپ، جاسقا جەتپەي شەتىنەپ كەتىپتى. سودان كەيىن ءسىز تۋعاندا «شەتىنەگەن بالامىز قايتا ورالدى» دەپ ىرىمداپ ورالبەك دەپ ەسىمىڭىزدى ازان شاقىرىپ قويعان ەكەن.
ول كەزدە ءسىزدىڭ ءۇي قوستاناي قالاسىنداعى قازىرگى بايماعانبەتوۆ پەن ءال-فارابي داڭعىلى قيىلىسقان جەردە بولاتىن. قازىر ول ءۇيدىڭ ورنى دا جوق. ونىڭ ورنىنا ءزاۋلىم عيماراتتار بوي كوتەرگەن.
تاعدىردىڭ جازۋى سولاي شىعار، ءسىز اناڭىزدان ەرتە ايىرىلدىڭىز. بۇل 1955-جىلدىڭ اقپان ايى ەدى. قىس قاتتى، قار قالىڭ. اناڭىز تولعاق قىسىپ، قاتتى قينالادى. اقىرى اۋىر بوسانعاننان ومىردەن ءوتىپتى.
بالاعا انادان ارتىق ادام بار ما؟ انانىڭ جىلى ءسوزى مەن ىستىق مەيىرىمىن ەشتەڭەمەن ايىرباستاۋ مۇمكىن ەمەس. شىرىلداپ دۇنيەگە كەلگەننەن ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت بولگەن، قۇشىرلانا ماڭدايىڭنان يىسكەيتىن اياۋلى جاننىڭ ورنىن ايتىپ تا، جازىپ تا جەتكىزە المايسىڭ.
اناڭىز جارىقتىق قوستانايدىڭ تۇبىندە، قازىرگى «سوسنوۆىي بور» اتتى شيپاجايدىڭ ماڭىندا دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. بالالارىنىڭ قىزىعىن كورە الماي، دۇنيەدەن ەرتە كەتتى. ءسىز ول كەزدە بار-جوعى التى جاستا بولىپسىز.
«اتادان - التاۋ، انادان - تورتەۋ» دەپ اباي ايتپاقشى، انادان ءتورت اعايىندىسىز. ەكىنشى شەشەڭىز بياجاننان دا ونشاقتى ءىنى-قارىنداستارىڭىز بار.
بايعونىس اكە ادامدى كوركەيتەتىن ەڭبەك ەكەنىن ۇعىندىرا ءبىلدى.
ستۋدەنتتىك جىلدارى مىندەتتى تۇردە جازعى دەمالىستا اۋىلدا بولاتىنسىز. ەكى اي كانيكۋلدىڭ ءبىر ايىن جۇمىسپەن وتكىزەسىز. اكەي بولىمشە مەڭگەرۋشىسى بولاتىن. سول شارۋاشىلىق جۇمىسىنا شىعىپ، ەڭبەك ەتەتىنسىز. مالعا ءشوپ جينايسىز. ءشوپ نەگىزى تابىلادى عوي. ەڭ باستىسى، اكەنىڭ سىزدەردى ەڭبەككە باۋلۋعا باعىتتاۋى ەدى.
بۇل تەك ستۋدەنتتىك شاقتان ەمەس، سوناۋ بالا كەزدەن وسىلاي قالىپتاستى. جاز شىقسا بولدى ءىنىڭىز وراز ەكەۋىڭىز ءشوپ جيناۋ ناۋقانىنا كىرىسەتىنسىزدەر. ءسىز بەسىنشى سىنىپتان، ال ءىنىڭىز ءۇشىنشى سىنىپتان وسىلاي شارۋاشىلىقتا ەڭبەك ەتۋ ارقىلى وزدەرىڭىزدى شىنىقتىرا بىلدىڭىزدەر.
وسىلاي ءوز كيىم-كەشەكتەرىڭىزدى ماڭداي تەرمەن تاپقان اقشالارىڭىزعا الۋدى ۇيرەندىڭىزدەر.
ادامدىق - اسىل قاسيەت
ءبىر ويشىلدىڭ «...دۇنيەدە ادامنان قىزىق ەشتەڭە جوق» دەگەنى ويعا ورالادى. سەبەبى، ولار ومىرلىك جولىن، كوزقاراسىن وزدەرى تاڭداپ، وزدەرى قالىپتاستىرادى. تاعدىردىڭ ىزعارلى داۋىلىنان ءباز بىرەۋلەرى سولقىلداق شىبىقتاي ءبىر جاعىنا قيسايىپ جاتسا، ەندى بىرەۋلەرى ادامدىعىن جوعارى ۇستاپ، ءوز بيىگىنەن تومەندەمەيدى. اسىل ادام قاي كەزدە دە اينىمايدى. ادامدىعىن تۋ ەتكەن جاندار عانا تاعدىر قانداي سىي جاساسا دا، استامشىلىق تانىتپاي، اسپاي-ساسپاي قارسى الادى.
اباي ايتپاقشى، «بولىس بولدىم، مىنەكەي» دەپ اتويلاماي، وزىنە جۇكتەلگەن شارۋانى جاۋاپتى اتقارىپ، ءوز ورتاسىندا ابىرويعا بولەنىپ جۇرگەن ادامدارعا ءتانتى بولاسىڭ. ولاردىڭ بويىنان ۇلكەنگە قۇرمەتتىڭ، كىشىگە ىزەتتىڭ لەبى ءاردايىم ەسىپ تۇرادى. مەن بىلەتىن سونداي ىزگى جاننىڭ ءبىرى - ءوزىڭىزسىز، ورەكە!
بۇل ءسىزدى ماقتاۋ ءۇشىن ايتىلا سالعان قۇرعاق ءسوز ەمەس. بۇل ادامي تازالىعىڭىزدان، ءوزىڭىزدى كوپ جىلدان بەرى بىلەتىندىگىمنەن تۋىپ وتىرعان ءسوز.
وسى ورايدا ءبىر ءجۋرناليستىڭ:
- اعا، ءسىز ۇلكەن لاۋازىمدا وتىرسىز. ساناڭىزدى ۋلاتپاي قالاي ساقتاپ كەلەسىز؟ مانساپتىڭ بۋى جامان دەسەدى عوي... - دەگەن سۇراعىنا ءسىز:
- مەن قانداي قىزمەتتە جۇرسەم دە، زاڭ بۇزۋشىلىققا بارعان ەمەسپىن. قازاقتىڭ «مالىم - جانىمنىڭ ساداعاسى، جانىم - ارىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن مىقتى قاعيداسى بار. ءومىر بويى ۇستانىپ كەلە جاتقان قاعيدام وسى، - دەپ جاۋاپ بەرگەنىڭىز دە ەسىمدە. بۇل شىن مانىندە جاي جاتتاندى ەمەس، جۇرەكتەن شىققان شىنايى ءسوز بولاتىن.
قانداي جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارساڭىز دا شاراپاتىڭىز بەن جاقسىلىعىڭىزدى حالىقتان ايامادىڭىز. جوعارى لاۋازىمدى ادامنىڭ باعاسىن بەرەتىن دە، وعان تورەلىك ەتەتىن دە - حالىق. بۇعان ەلباسى سەنىمىمەن، حالىقتىڭ ىستىق ىلتيپاتىمەن ءماجىلىس ءتوراعاسى بولىپ قاتارىنان ەكى رەت سايلانعانىڭىز دالەل. مۇنداي وقيعا تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا العاش رەت بولىپ وتىر. وسىنىڭ بارلىعى ادال ەڭبەك، ماڭداي تەرىڭىزدىڭ جەمىسى، ساياساتتا سىزگە بەرىلگەن جوعارى باعانىڭ كورىنىسى.
«مەن بىتكەن ويپاڭ جەرگە الاسا اعاش،
ەمەسپىن جەمىسى كوپ تاماشا اعاش.
جارتى جاڭقام قالعانشا مەن سەندىكپىن،
پايدالان قاجەتىڭە جاراسا، الاش»، دەگەن ءسوزدى ءسىز وتە قادىر تۇتاسىز، ءجيى قايتالايسىز. ەلى ءۇشىن ايانباعان الاشتىڭ ارىسى ءمىرجاقىپتىڭ وسى شۋماعىن ومىرلىك كرەدو تۇتۋىڭىزدا وزىندىك ءبىر زاڭدىلىق بار سەكىلدى. تۇلعالار بويىنان ۇلتىمىزدىڭ قانىندا بار ازاماتتىق، بابالار اماناتىنا ادالدىق، ۇلت بولاشاعىنا دەگەن الاڭداۋشىلىقتى ىزدەيتىنىمىز جاسىرىن ەمەس. مىنە، وسى جەردە ءبىز ىزدەگەن اسىل قاسيەتتەردى ءسىزدىڭ بويىڭىزدان بايقاساق، ونىڭ اتالار تاعىلىمىنان، قانىمەن كەلگەنىن ۇعا تۇسەمىز.
ادەتتە، «ءومىر-وزەن» دەيمىز عوي. سونىڭ اعىنىمەن تاعى دا ءبىر جىل ارتتا قالدى. مىنە، قاراشامەن قايتا تابىستىق. اينالا تەرەڭ ويعا شومىپ، بۇرىنعىدان دا سالماقتانا تۇسكەندەي. تابيعات انا دا توماعا-تۇيىق قالپىنان قاشىپ، ءتۇيۋلى قاباعىن اشاتىن سەرپىلىستى كۇتىپ تۇر. سالدەن سوڭ جادىراپ شىعار كۇننىڭ شاپاعى «مەنىڭ توككەن ساۋلەمنەن قۋات الىڭدار» دەپ بارشا ادامزات بالاسىنا تىلەۋلەستىك تانىتىپ، جاڭا كۇنمەن تاعى ءبىر يگى باستامالارعا مۇرىندىق بولارىمىزدى جەتكىزىپ تۇرعانداي.
ءبىر اۋىز ءسوز
- ادام بويىنداعى قانداي قاسيەتتەردى باعالايسىز؟
- ادام بويىنداعى ادامگەرشىلىكتى، تازا ءارى ادال قاسيەتتەردى قۇرمەتتەيمىن. تۇراقتى، قانداي جاعدايلار بولسا دا وزگەرە بەرمەيتىن، ءبىرقالىپتى، ادامدىققا دا، قىزمەتكە دە، دوستىققا دا ادال بولا بىلەتىن جانداردى باعالايمىن.
ورال مۇحامەدجانوۆ،
«جۇلدىزدار وتباسى» جۋرنالى، 3№، 2009-جىل.
كوز الدىما تاعى دا ءسىزدىڭ قاشاندا سابىرلى، پاراساتتى، شۋاقتىققا تولى جىلى- شىرايلى بەينەڭىز كەلەدى. ورىس جازۋشىسى م. گوركي «اسىل قاسيەت - ادامدىق، اسىل مىندەت - ادالدىق» دەگەن ەكەن. ادامدىق پەن ادالدىقتى تۋ ەتكەن ءومىر جولىڭىز جاس ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولارىنا ءوز باسىم كامىل سەنىمدىمىن.
ورەكە! قاشاندا قالعىمايتىن سەزىمتال دا سەرگەك كوڭىلىڭىزگە قايران قالامىن. الدىڭىزعا كەلگەن ءاربىر قۇجاتقا، ماتىنگە، ونداعى سويلەمگە، ءتىپتى، قويىلعان ۇتىرگە دەيىن ىجداعاتتىلىقپەن زەر سالاسىز.
سويلەمدەر مەن ءسوز قولدانۋداعى تىركەستەردىڭ ماعىناسىنا تەرەڭ ءمان بەرەسىز. كەيدە قولىڭىزعا قالام الىپ، وزگەرتۋلەر ەنگىزەسىز. سول ساتتەردە سولعىن تارتقان سويلەمدەر ىلەزدە شىرايلانىپ، جاڭا ءبىر تۇسكە ەنىپ، قۇلپىرىپ كەتەتىنى بار.
ال، شابىتتانعان ساتىڭىزدە رەتىنە وراي سۋىرىپ سالما قاسيەتىڭىزبەن شۋماقتاردى ۇيقاستىرىپ جىبەرەسىز. كەيدە كوڭىل تۇكپىرىندەگى ويلارىڭىزدى شاشاۋ شىعارماي دەر كەزىندە-اق پاراق الەمىنە قوندىرا سالاسىز. قانشاما جۇمىس باستى بولىپ جۇرسەڭىز دە اقىندار جىرلارىن، ياعني كوركەم ادەبيەتتى دە وقۋعا ۋاقىت تاباسىز.
ءبىر اۋىز ءسوز
- حوببيىم - مۋزىكا تىڭداۋ، ءان ايتۋ جانە كىتاپ وقۋ. جاتىن بولمەمدەگى قول سوزىم جەردەگى تۋمبوچكادا مىندەتتى تۇردە جەتى-سەگىز كىتاپ جاتادى. ولار كوبىنە ساياسي، تاريحي جانە پوەزيالىق، پروزالىق كوركەم شىعارمالار.
...مەنىڭ سول تۋمبوچكامدا ۇنەمى مۇقاعاليدىڭ كىتابى تۇرادى. سونداي-اق، ف. وڭعارسىنوۆانىڭ ولەڭدەرىن، د. يسابەكوۆتىڭ، ت. ابدىكوۆتىڭ اڭگىمەلەرىن ءسۇيىپ وقيمىن.
ورال مۇحامەدجانوۆ،
«جۇلدىزدار وتباسى» جۋرنالى، 3№، 2009-جىل.
بەينە ءبىر جانىڭىزدا ۇنەمى جۇرگەندەي، جادىڭىزدا ساقتاپ قالعان اباي، قاسىم، مۇقاعالي، تولەگەن، جۇمەكەن، تۇمانبايلاردىڭ ولەڭ جولدارىن، حالقىمىزدىڭ شەشەندەرىنىڭ سوزدەرىن جاتقا ايتاسىز. كەز كەلگەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ، جوعارى دەڭگەيدەگى باسشىنىڭ بويىنان مۇنداي قاسيەتتى كەزدەستىرە الۋ مۇمكىن بە؟ رۋحاني بايلىقتى كۇندەلىكتى ومىردە ءوز قاجەتىنە جاراتىپ، ودان ءنار الا ءبىلۋ دە زور قابىلەتتىلىكتى قاجەت ەتەدى.
ءسىز وزىڭىزبەن اڭگىمەلەسۋشى ادامعا رۋحاني دەم بەرە بىلەسىز.
مەنىڭ تاڭعالاتىنىم، قاي تاقىرىپتى قوزعاساڭىز دا سول توڭىرەكتەن ويلى ءسوز، ماعىنالى، ءماندى لەبىزدى ادەمى جەتكىزەسىز. مىنە، سىزدەگى ەرەكشەلىك، ورەكە! ال ادەبيەت پەن ونەرگە قاتىستى ماسەلەلەرگە كەلگەندە الدىڭىزعا جان سالمايتىنىڭىز حاق. كەيدە ءوزىن سول سالانىڭ بىلگىرىمىن دەگەن جاننىڭ ءوزى ءسىزدىڭ الدىڭىزدا تىڭداۋشىعا اينالعانىن سەزبەي قالۋى مۇمكىن.
بىردە سىزبەن اراداعى اڭگىمە ورىس تىلىندە ولەڭ جازاتىن قازاق اقىندارىنا اۋىستى. ولجاس سۇلەيمەنوۆ، باقىتجان قاناپيانوۆ،.. ت. ب. سىندى تۇلعالار ايتىلدى. ءسىزدىڭ:
باقىت كەنجەيەۆ دەگەن اقىن جەرلەسىڭ بار، بىلەسىڭ بە، دەگەنىڭىزدە ءۇنسىز قالدىم.
شىنىندا مۇنداي ەسىمدى ەستىمەپپىن. سويتسەم، 1982-جىلدان بەرى كانادادا تۇراتىن، ولەڭدەرى قازاق، اعىلشىن، فرانسۋز، نەمىس، شۆەد تىلدەرىنە اۋدارىلعان اقىن بىرنەشە جيناقتارىمەن تانىمال ەكەن. ارتىنشا ونىڭ شىعارماشىلىعى جونىندە ءوز ويلارىڭىزدى ورتاعا سالدىڭىز.
سونداي-اق، ورىس ادەبيەتىنىڭ مايتالماندارى اندرەي ۆوزنەسەنسكيدىڭ، ەۆگەني ەۆتۋشەنكونىڭ شىعارمالارىن جوعارى باعالايسىز.
كەيدە جۇمىس بابىنداعى قاجەتتى دەرەكتەردى ەشتەڭەگە قاراماي، سول ساتتە ءدال تاۋىپ ايتاسىز. ارتىنشا كابينەتكە كەلگەن سوڭ، سونى كىتاپتان اشىپ قاراعاندا تۋرا سولاي ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ، تاڭعالارلىق ەستە ساقتاۋ قابىلەتىڭىزگە تاڭداي قاعامىن. بۇل دا ءبىر ادامي قىرىڭىزدىڭ ءبىرى. رۋحاني دۇنيەمىزدىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتە بىلگەن سىزگە ىشتەگى ريزاشىلىق سەزىمى ارتا تۇسەدى.
ساياسات پەن ونەر
ءبىر سۇحباتىڭىزدا اقيىق اقىن مۇقاعاليدىڭ:
«...قامدانىڭدار.
بولاشاق دەگەن ەلگە،
قانداي ءبىز سىي-سياپات اپارامىز؟» دەگەن ولەڭ جولدارىنان ءۇزىندى كەلتىرگەن بولاتىنسىز. ال بۇگىن ءسىز سول بولاشاقتىڭ سىيىن قامداپ، ساياساتتىڭ پىراعىنا ءمىنىپ، جاڭا الەمدەگى - جاڭا تاۋەلسىز قازاقستاندى كوركەيتۋ جولىندا ايانباي تەر توگىپ كەلەسىز.
ماڭىزى بولەك مەملەكەت جۇمىسىنان قولىڭىز بوساي بەرمەيتىنى انىق. اتقارعان، جوسپارلاعان ىستەرىڭىز دە از ەمەس. دەگەنمەن، ءبىر بۇيرەگىڭىز قاشاندا ونەرگە بۇرىپ تۇراتىنى جاسىرىن ەمەس.
تىلسىمىندا بيلىك كۇن
بيلىك دەرتتىڭ - ورمانى.
ساياسات پەن ونەردىڭ
قيىسپايدى جولدارى، - دەپ فاريزا اپامىز جىرلاعانداي، ءبىر-بىرىمەن قيىسپايتىن قوس دارىننىڭ ءسىزدىڭ بويىڭىزدا توعىسۋى دا اتالار ونەگەسىنەن ەكەنى ايدان انىق.
ءبىر اۋىز ءسوز
بويىڭىزداعى تابيعي دارىنىڭىز جونىندە جازۋشى تولەن ابدىك بىلاي ەسكە الادى: «ۇمىتپاسام، ورالدىڭ العاشقى ايتقان ءانى «قارعاش» بولۋ كەرەك. ودان كەيىن دە بىرنەشە ءان ايتتى. شىنىندا دا، مىنا اندەردى اۋەسقوي ءانشى ايتىپ وتىر دەۋ قيىن ەدى. بىرىنشىدەن، داۋىسى باريتون مەن تەنوردىڭ اراسىنداعى قۇلاققا جاعىمدى داۋىس. ەكىنشىدەن، داۋىسىنىڭ قويىلۋى، ءانشىنىڭ جوعارى كوتەرىلەر تۇسى مەن دەم الىسىنىڭ ۇيلەسىمى، ىرعاقتى بىركەلكى ۇستاي الۋى، جالپى، ءان ايتۋ تەحنيكاسى شىن مانىندە كاسىپقوي ءانشىنىڭ عانا قولىنان كەلەتىن نارسە سەكىلدى».
جاستاۋ كەزىڭىزدە ولەڭدى دە كوبىرەك جازعان سەكىلدىسىز. قازىر سول ولەڭدەرىڭىز ءبىر-ەكى داپتەر بولىپ جيناقتالىپ تۇرسا دا، باسپاعا بەرمەي ءجۇرسىز. مەنىڭ ويىمشا، ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن، ءسىزدىڭ قاراپايىمدىعىڭىز، ەكىنشىدەن، ناقتى سول سالاعا اتباسىن بۇرماعاندىقتان، وزگەنىڭ جولىنا توسقاۋىل بولماعاندى قالادىڭىز. وسى جونىندە جۋرناليست قاۋىمىنىڭ قويعان سۇراعىنا. «ءبارىبىر اقىن بولمايمىن، بىرەۋلەردىڭ جولىن كەسپەيىن. ودان دا مەنىڭ ورنىما ناعىز اقىنداردىڭ ولەڭى جارىق كورسىن دەپ ويلادىم»، دەپ جاۋاپ بەرىپسىز. بۇل دا ابزالدىق قاسيەتىڭىزدىڭ ءبىر قىرى.
حالقىمىز، «جىگىتكە جەتى ونەر دە از» دەيدى عوي. سونى ءسىز تاعى دا ءبىر دالەلدەگەندەيسىز. بويىڭىزداعى انشىلىك ونەر دە توت باسپايتىن التىنداي اراعا قانشاما جىلدار وتسە دە ءوز ءۇنىن، بوياۋىن جوعالتپاي كەلەدى... «ءومىر - وتكەن كۇندەر ەمەس، ەستە قالعان كۇندەر» دەپ بەكەر ايتىلماسا كەرەك. بۇگىنگى كەزەڭ وزدىگىنەن قالىپتاسا سالعان جوق. ءوز تۋعان جەرىڭىزدەن باستالعان سوقپاق جول ءومىردىڭ قايناعان ورتاسىنا الىپ باردى. ءبارى دە سول ومىرگە دەگەن قۇشتارلىقتى، بولاشاققا دەگەن سەنىمدى جوعالتپاعان جاستىق جىگەردىڭ ارقاسى.
ءبىر اۋىز ءسوز
«ورالدىڭ ءانىن تىڭداعاندا پروفەسسيونالدارىڭ دالادا قالادى»، دەگەن ەكەن 1992-جىلى سول كەزدەگى مادەنيەت ءمينيسترى ەركەعالي راحماديەۆ.
...نوۆوسىبىردە كووپەراتيۆتىك ينستيتۋتتىڭ ەكىنشى كۋرسىن بىتىرەر شاعىڭىز. وقۋدىڭ ەكى جىلى ارتتا قالسا دا، اڭسارىڭىز ۇنەمى انگە اۋا بەردى. اينالاڭىزداعى ادامداردىڭ بارلىعى ءسۇيىپ تىڭدايتىن داۋىسىڭىز، تەگىڭىزدەن كەلە جاتقان انشىلىگىڭىز، بارلىعى ءسىزدى ءان الەمىنە قاراي تارتا بەردى.
ءبىر كۇنى سول ونەرگە دەگەن تارتىلىستىڭ اسەرىنەن كونسەرۆاتورياعا باردىڭىز. ويىڭىز دا، ارمانىڭىز دا كاسىبي ءانشى بولۋ. ول جەردەگى ماماندار داۋىسىڭىزدى تىڭداپ، جوعارى باعا بەردى. ءوزارا كەڭەسە كەلە، وقۋعا قابىلدايتىندارىن ايتتى. تەك «بارلىعىن باسىنان باستايسىڭ» دەدى.
كونسەرۆاتوريادان شىققاندا، ارمانىڭىزعا ءبىر قادام جاقىنداعانىڭىزعا شىن جۇرەگىڭىزدەن جاس بالاداي ءماز بولىپ ەدىڭىز.
قۋانىشىڭىز قوينىڭىزعا سىيماي شاتتىققا بولەنگەنىڭىزبەن، ويلانا كەلىپ، دايىندىق كۋرسىنا ەكى جىل، ودان سوڭ نەگىزگى وقۋ كۋرسىنا بەس جىل، ياعني جالپى جەتى جىل وقۋ كەرەكتىگىن ەسەپتەپ، اكەيگە حات جولدادىڭىز.
اكەڭىز ءسىزدىڭ ءانشى بولامىن دەگەنىڭىزگە بۇل جولى دا قارسى بولمادى. «بالام، ءوزىڭ ءبىل. ءبىراق جامان انشىدەن، جاقسى ەكونوميست ارتىق ەكەنىن ۇمىتپا» دەپ جاۋاپ جازدى.
ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالعانداي قاتتى تولعانىپ، نە ىستەرىڭىزدى بىلمەدىڭىز. ناقتى شەشىم قابىلداماي، كوپ ويلاندىڭىز. ەندى قايسىسىن تاڭداۋ كەرەك دەگەن سۇراق ءسىزدى كۇندىز-ءتۇنى مازالايتىن. ساناڭىزدا كونسەرۆاتوريا بىتىرگەننىڭ ءبارى ەرمەك سەركەبايەۆ، بيبىگۇل تولەگەنوۆا بولىپ جاتقان جوق قوي دەگەن وي.
كەيبىرەۋلەر داۋىسى دۇرىس قويىلماعاندىقتان، تابيعات بەرگەن التىن داۋىستارىنان ايىرىلىپ تا قالادى. ال كەيبىرەۋلەرىنىڭ داۋىسى وزگەرىپ، كوپتىڭ ءبىرى - قاتارداعى جاي ءانشى بولىپ جۇرگەنىن دە ەستىگەنسىز. انشىلەردىڭ جول ساندىقتارىن ارقالاپ، «كولحوز-سوۆحوزداردى» ارالاپ، كلۋبقا ادام جيناي الماي، اۋرە بولعاندارىن دا تالاي رەت كورگەنسىز. سوڭىندا، ابدەن ويلانا كەلە، «باستاعان وقۋىمدى ورتا جولدان تاستامايىن» دەپ وقۋىڭىزدى ءارى قاراي جالعاستىرۋعا شەشىم قابىلدادىڭىز.
ءبىراق، قاشاندا انمەن تىڭدارمانىن باۋراپ ۇيرەنگەن جاس جۇرەگىڭىز ءان سالۋىن ۇزبەدى.
ءبىر اۋىز ءسوز
«ەل بيلىگىنىڭ جوعارى زاڭ شىعارۋشى تارماعى - پارلامەنتكە ورال سياقتى اقىلدى، اۋىزى دۋالى، ارى داقسىز، قولى تازا ازاماتتىڭ سايلانعانى عانيبەت قوي. ال ءبىزدىڭ ورال بايعونىس ۇلى مۇحامەدجانوۆ تىنىمسىز ەڭبەگى، ىسكەرلىگى، ادالدىعى ارقىلى بيلىك باسپالداقتارىمەن تيىسىنشە جوعارى كوتەرىلىپ، ەلىنە تانىلعان ازامات».
ساپابەك ءاسىپ ۇلى.
«انا ءتىلى» 19 قاراشا، 2008-جىل
ءسىزدىڭ بويىڭىزدا قازىرگى جاستارعا ۇلگى بولارلىق ۇلكەن ونەگە تۇنعان. ول، بىرىنشىدەن، ءسىزدىڭ ءومىر جولىڭىز، پايىم-پاراساتىڭىز بولسا، ەكىنشىدەن، مەكتەپتە دە، ينستيتۋتتا دا ورىسشا وقىعانىڭىزبەن قازاق تىلىندە شەبەر سويلەي بىلەتىندىگىڭىز. سەبەبى، ۇلتتىق ءتىل مەن ءدىلىڭىزدى، دالامىزدىڭ مادەنيەتىن بويىنا سىڭىرگەن ءسىز ەكى جاقتى دا تەڭ ۇستاي بىلگەن تۇلعاسىز.
راسىندا، ءوز ءتىلىڭ مەن رۋحىڭدى جاقسى ءبىلۋ، ونى ءسۇيۋ ءۇشىن ۇلكەن ىقىلاس قاجەت. عابيت مۇسىرەپوۆ «...حالىق ءتىلىنىڭ بايلىعىن يگەرۋ - زور تالعام، پاراساتتى تىلەيتىن جۇمىس»، دەگەن ەكەن. ارينە، بۇل تەك قانا ونەرلى دە ورەلى، تەكتى دە ابزال ازاماتتىڭ بويىندا بولاتىن قابىلەت.
***
ادام ءوز ءومىر جولىنىڭ ارتتا قالعان بولشەگىن ەمەس، كەلەر كۇندەرىن كوپ ويلاۋى ءتيىس. «وتكەن كۇننەن الىس جوق، كەلەر كۇننەن جاقىن جوق» دەمەكشى، وتكەنىمىزگە ءبىر ءسات كوز سالساق، بولاشاققا قانشاما جوسپار قۇرىپ ۇلگەرەمىز. سەبەبى، نازارىمىزدان تىس قالعان تالاي نارسەنى بايقايمىز، سونى قالاي كوزگە ىلمەگەنبىز دەپ تاڭ قالامىز. «ەشتەن - كەش جاقسى» دەپ، العا قاراي ۇمتىلا ءتۇسۋ ءاربىر ادامنىڭ ومىرلىك باعىتى بولۋى كەرەك دەپ وي تۇيەمىز.
حالىق قاشاندا ناعىز ەرلەردەن، كەسىمدى ءسوز ايتىپ، ءوز ءىسىن سوڭىنا جەتكىزە بىلەتىن نار تۇلعالاردان سۇيەنىش ىزدەيدى. سونداي جان رەتىندە ءوزىڭىزدىڭ بەينەڭىزدى كوپتىڭ كوڭىل ايناسىنان تابامىز. سوندىقتان بولار، ءسىزدى ارنايى ىزدەپ كەلەتىندەر دە، ءاردايىم جولىڭىزعا تىلەكشى بولىپ وتىراتىن جاندار دا از ەمەس...
ءسىز ءماجىلىس ءتوراعاسى رەتىندە كوپتەگەن زاڭداردىڭ، ەلىمىزدە بولىپ جاتقان ءتۇرلى وقيعالاردىڭ ساراپشىسى بولىپ، حالىققا ءتيىمدى ۇسىنىستاردى قابىلداۋ ءۇشىن قاجىرلى ەڭبەك ەتىپ كەلەسىز. پىكىرلەرى مەن كوزقاراستارى ءتۇرلى-ءتۇرلى دەپۋتاتتارمەن جۇمىس جاساپ، ولاردىڭ ءارقايسىسىنىڭ وي-ۇسىنىستارىنىڭ حالىققا ءتيىمدى، پايدالى دەگەن جاعىنا باسا نازار اۋدارۋعا ۇنەمى اتسالىساسىز. بۇدان ەشقاشان شارشاعان ەمەسسىز. بۇل سىزگە ارتىلعان زامانا جۇگى. ونى ادامدىق، ازاماتتىق يىقپەن بيىك كوتەرىپ كەلەسىز.
***
ورەكە! سىزبەن سۇحباتتاسقان جان ءماندى، ماعىنالى ءسوز ەستىپ، رۋحاني كۇش جيناپ شىعاتىنىن ايتتىم. «قۇندى ءسوز قۇنارلى ويدان تۋادى» دەمەكشى، ايتىلعان سوزىڭىزدەگى ساليحالى ويلارىڭىز مەنى دە تولعانىسقا تۇسىرەتىندىكتەن، ۇنەمى كۇندەلىگىمە ءتۇرتىپ قويىپ وتىرامىن.
***
ءبىلىمدى ادام كوپ سويلەي
بەرمەيدى.
رەتىمەن، جونىمەن سويلەيدى.
***
شالا ءبىلىمدى ءوزىن كورسەتكىسى
كەلىپ تۇرادى.
ال ءبىلىمدى جان وعان
مۇقتاج ەمەس.
***
كۇرمەۋلى تۇستاردا كورەگەندىلىك جاساي الۋ دا - پايىمدىلىق پەن پاراساتتىلىقتان تۋىندايدى.
***
پاراساتتىلىق تا تەكتىلىكتەن كەلەدى.
***
ومىردە كوپ وقىپ، كوپ توقىعانىن قانىنا سىڭگەن قاسيەتپەن بىرىكتىرە بىلگەن جان دەگدارلىق مىنەزگە يە بولادى.
***
ازاماتقا ءتان جۇكتى كوتەرۋ ءۇشىن ونىڭ بويىندا ءوز ايتار ويى مەن لايىقتى مىنەزى بولۋى قاجەت.
***
ادال جارىڭىز شولپان جەڭگەي ءۇي بەرەكەسى. «اتا!» دەپ ۇمتىلعان جانراحات، دانيار اتتى نەمەرەلەرىڭىز كوڭىل-كوكتەمىڭىزگە نۇر شاشىپ، كورىك بەرەدى.
جاقىندا ءسىز ۇلكەن قۋانىشقا كەنەلدىڭىز. وتكەن جىلى شاڭىراق كوتەرگەن ۇلىڭىز ەركىن نارەستەلى بولدى. بۇل ۇلدان سۇيگەن تۇڭعىش نەمەرەڭىز ەدى. ءسابيدى اجەسىندەي بولسىن دەپ، اناڭىزدىڭ اتىمەن بيكەن دەپ اتاپتى.
***
ءبىز اسىعا كۇتەتىن قۇرمەتپەن قارايتىن 11- قاراشا دا كەلىپ جەتتى. بۇگىن ءسىزدىڭ تۋعان كۇنىڭىز! ۇستىمىزدەگى جىل ءتىپتى ەرەكشە سەكىلدى. قاراڭىزشى، ءۇش بىردەي ساننىڭ وندىعىن ارقالاعان 11 جىلدىڭ 11-ايىنىڭ 11- قاراشاسى. شىنىندا بۇل عاسىردا ءبىر رەت بولاتىن جاعداي.
***
ريم فيلوسوفى سەنەكا «جاقسىلىققا ۇلگى كورسەتىپ جەتپەسە، ۋاعىز ايتۋمەن جەتۋ قيىن» دەگەن ەكەن. وزىندىك ونەگەڭىزبەن جاقسىلىققا باستاعان ادامدىق قاسيەتتەرىڭىزدىڭ ءبىر تامشى قىرى وسىنداي..».
ىزگى نيەتپەن، ءىنىڭىز
اكىم ىسقاق،
11- قاراشا، 2011-جىل.
egemen.kz
