تەڭگە تاريحى: قازاقستاننىڭ ءتول ۆاليۋتاسى قالاي شىقتى؟

بانكنوتالار انگليانىڭ «De La Rue» فابريكاسىندا باسىلعان بولاتىن. قازاق ۆاليۋتاسىن ومىرگە كەلتىرگەن سۋرەتشىلەر تيمۋر سۇلەيمەنوۆ، مەڭدىباي الين، اعىمسالى دۇزەلحانوۆ، قايروللا ابجالەلوۆتەر انگليادا ءجۇرىپ، بانكنوتالاردى جاساۋعا ءبىرشاما تەر توكتى.

1993-جىلعى 15- قاراشادا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى - تەڭگە اينالىسقا ەنگىزىلدى.

تەڭگە ەلىمىزدەگى العاشقى اقشا ەمەس. ەجەلگى قازاقستان اۋماعىندا اقشا بۇدان كوپتەگەن عاسىرلار بۇرىن پايدالانىلعان. سىرداريادا، وتىرار القابىندا تۇركى بيلەۋشىلەرى، ال جەتىسۋدا تۇرگەشتەر 7-8- عاسىرلاردا ءوز اقشالارىن شىعارعان. وتىرار مەن يسفيدجابتا مونەت سارايلارى جۇمىس ىستەگەن. ونىنشى عاسىرلاردىڭ ورتاسى مەن سەگىزىنشى عاسىرلاردا قالالار تەز ءوسىپ، تاۋار ءوندىرىسى مەن ساۋدا كولەمى ۇلعايا ءتۇستى.

ۇساق بولشەك ساۋدادا كوبىنە مىس فەلستەر قولدانىلدى. التىن مونەتالار دا اينالىمعا ءتۇستى، ءبىراق ول ساۋدادا دارا تۇرىندە عانا ەمەس، سالماعىنا قاراي پايدالانىلدى: مونەتانى قاجەتىنە قاراي كەسەكتەپ سىندىراتىن بولعان. ون ءتورتىنشى عاسىردىڭ سوڭىنان باستاپ قازاقستاندا ءامىر تەمىر مونەتالارى اينالىمعا ەندى. بۇلاردان باسقا قازاقستان قالالارىندا ساۋدادا سامارقاند، بۇحارا، تاشكەنت مونەتالارى، نەگىزىنەن، مىس دينارلار پايدالانىلدى. قازاقستان اقشاسىنىڭ بۇرىنعى تاريحى مىنە، وسىنداي. كۇردەلى جيىرماسىنشى عاسىردا قازاقستان ءبىرتۇتاس رۋبل ايماعىنا كىردى. بۇل 1993-جىلدىڭ قاراشا ايىنا دەيىن، قازاقستان تاۋەلسىز ەل اتانعانعا دەيىن جالعاستى.

1992-جىلى 26- شىلدە كۇنى رەسەي ءوزىنىڭ ءتول ۆاليۋتاسىن ەنگىزگەننەن باستاپ، وزگە ەلدەردىڭ، سونىڭ ىشىندە «رۋبل ايماعىنداعى» قازاقستان، وزبەكستان، تاجىكستان سياقتى ەلدەردىڭ قارجىلىق جۇيەلەرىن ءبولىپ جىبەرگەندىگىن حابارلادى. سونداي-اق، رەسەي ورتالىق بانكى قازاقستانعا قازاق نىشاندارى بار رۋبلدى شىعارىپ بەرۋدى ۇسىنعان.

سوعان قوسا، ولاردىڭ مىناداي تالاپتارى بولدى: بىرىنشىدەن، رۋبلدى پايدالانۋ ءۇشىن قازاقستان رەسەيدىڭ قۇرامىنا، رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ سۋبەكتىسى رەتىندە ەنۋى كەرەك؛ ەكىنشىدەن، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا جيناعان نەبارى 700 ميلليوننان استام ا ق ش دوللارىنداعى التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆىن رەسەيدىڭ ورتالىق بانكىنە تاپسىرۋى كەرەك. قورىتا ايتقاندا، ولار ءوز رۋبلىن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىمەن الماستىرۋدى ۇسىندى.

سول ۋاقىتتان باستاپ، قازاقستاندا ك س ر و- نىڭ رۋبلدەرى عانا اينالىستا قالدى جانە وزگە رۋبلدەن بولىنگەن ايماقتاردان ولاردىڭ كەلۋىنە شەك قويىلمادى. اقىرى، وعان دەيىن قۇنسىزدانعان رۋبل ءارى قاراي قۇنسىزدانىپ، ينفلياتسيا قارقىنى 2900 پايىزدان استى.

مىنە وسىنداي كەلەڭسىز وقيعالاردىڭ ورىن الۋى قازاقستاننىڭ، ءتول ۆاليۋتاسىن شىعارۋعا ەرىكسىز جول سىلتەدى. ءسويتىپ، 1993-جىلدىڭ 12- قاراشاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ەنگىزىلۋى تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ، 15-18- قاراشادا ك س ر و- نىڭ 1961 -1991-جىلداردا شىعارىلعان رۋبلدەرىن ۇلتتىق ۆاليۋتامىز تەڭگەگە ايىرباستاۋ شارالارى جۇزەگە استى.

وسى ساتتەن باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكى ەميسسيالىق بانك بولىپ تابىلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكتىڭ ەميسسيالىق قىزمەتى ونىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرى: الماتى قالاسىندا ورنالاسقان قازاقستان رەسپۋبليكاسى بانكنوت فابريكاسىنىڭ بانكنوتتارى مەن وسكەمەن قالاسىندا مونەتا سارايىندا دايىندالعان مونەتالار كومەگىمەن ىسكە اسادى.

ءتول تەڭگەمىزدىڭ ەڭ العاشقى بانكنوتالارى ەلىمىزدىڭ تاريحىن مەيلىنشە تەرەڭ تانىتا بىلگەن بانكنوتالار بولدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. تەڭگەنىڭ قاسيەتتەرىنە ەلىمىزدىڭ مادەني، ساياسي ومىرىندە وشپەس ءىز قالدىرعان تاريحي تۇلعالاردىڭ بەينەسى باسىلسا، سىرت تۇسىنا كەڭ بايتاق جەرىمىزدىڭ سۇلۋ تابيعاتى مەن تاريحي ساۋلەت نىساندارى ەندى. بانكنوتالاردىڭ ديزاينىن جاساۋ بارىسىندا تاريحي تۇلعالار تاڭدالىپ بولعاننان سوڭ، سۋرەتشىلەر ەكىنشى پروبلەماعا تاپ بولدى. ەندى ول تۇلعالاردىڭ شىنايى ءتۇر-بەينەسىن تابۋ كەرەك. قيىندىعى سول، تاريحي تۇلعالاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ سۋرەتتەرى بولمادى. مىسالى، ءال-ءفارابيدىڭ بەينەسى قانداي بولعانىن ەشكىم بىلمەيدى. ءوز ۋاقىتىندا بۇل سۋرەت ك س ر و عىلىم اكادەمياسىنىڭ ستاندارتى بولىپ بەكىتىلگەن. الايدا ونىڭ ءوزىن عالىمداردىڭ شىعارمالارىنان، مۇراعاتتان ىزدەپ تابۋ قيىنعا سوقتى. ءابىلحايىر حاننىڭ سۋرەتى اعىلشىن ساياحاتشىسى اتكينسوننىڭ جۇمىستارىنان تابىلدى. ال ابىلايحاننىڭ بەينەسى ورىس كوزدەرىنەن الىندى. ءسۇيىنباي تۇلعاسى قازاق سۋرەت ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءابىلحان قاستەيەۆتەن كەلدى.

اۆتور: جاسۇلان جولدىبايەۆ

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى