مەككەدەگى مىجىلۋ ساياسي مۇجۋگە اينالىپ بارادى

 بيىلعى قاجىلىق قايعىلى وقيعامەن باستالعانى بەلگىلى. قاسيەتتى قاعبا ورنالاسقان ءال- حارام مەشىتىن كەڭەيتىپ جاتقان قۇرىلىس كرانىنىڭ قۇلاۋىنان 107 ادام وپات بولدى. ارتىنشا مالعۇنعا تاس اتۋ كەزىندە مىڭعا جۋىق ادام اياق استىندا تاپتالىپ ءولدى. تەگەران قاجىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتە الماعانى ءۇشىن ءار- ريادتى اياۋسىز ايىپتادى.

 وسىدان كەيىن يسلام الەمىنىڭ قوس قاراشىعىنىڭ (مەككە مەن ءمادينانىڭ) قورعاۋشىسى دەگەن تيتۋلى بار ساۋد ارابياسىنىڭ كورولى سالمان قاجىلىقتى وتەۋدىڭ جوسپارىن وزگەرتەتىنىن ءمالىم ەتتى. ول جوسپاردىڭ ەگجەي- تەگجەيى ءالى جاريا ەتىلگەن جوق. ساۋد ارابياسى ارنايى كوميسسيا شىعارىپ، جاماراتقا تاس اتۋ كەزىندەگى قايعىلى وقيعاعا كەستەدەگى ۋاقىتقا باعىنباعان قاجىلاردىڭ وزدەرى كىنالى جانە بۇعان كۇننىڭ شامادان تىس ىستىق بولعانى دا اسەر ەتتى دەگەندى العا تارتتى. ءبىراق ميناداعى تراگەديانى تەرگەپ- تەكسەرۋ جايى قاجىلارىن كوپ جوعالتقان ەلدەر تاراپىنان قاتتى سىنعا ۇشىراۋدا. اسىرەسە، رەسمي ەسەپ بويىنشا، 226 ادامى ءولىپ، تاعى 344 ادامى ءىز- ءتۇسسىز جوعالىپ كەتكەن يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ داۋىسى قاتتى ەستىلدى. يران پرەزيدەنتى حاسان روۋحاني ب ۇ ۇ- نىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە قاجىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى حالىقارالىق مىندەتىن وتەي الماعانى ءۇشىن ساۋد ارابياسىن وتكىر سىن ساداعىنا الدى جانە ب ۇ ۇ- نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋنمەن كەزدەسۋىندە حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ەر- ريادقا قىسىم كورسەتۋىن جانە تاۋەلسىز تەرگەۋ ىسىنە يرانىڭ دا قاتىسۋى كەرەكتىگىن تاباندى تۇردە تالاپ ەتتى. يراننىڭ رۋحاني كوسەمى اياتوللا ءالي حامەنەي دە تراگەديانىڭ تىكەلەي قۇنىكەرى ساۋد بيلىگى ەكەنىن جانە يسلام الەمىنىڭ ولارعا قويار كوپتەگەن سۇراقتارى بار ەكەنىن قاداپ ايتتى.

تراگەديادان سوڭ ىلە- شالا جارالىلارعا كومەك قولىن سوزۋعا، انىقتالماعان مايىتتەردى تەرگەۋگە، مايىتتەردى ولاردىڭ ۇيلەرىنە تابىستاۋعا كومەك قولىن ۇسىنباق بولعان جانە ءىز- ءتۇسسىز جوعالىپ كەتكەن قاجىلارىنىڭ تاعدىرىن بىلمەك بولعان يراننىڭ تالپىنىسىنا ساۋد ارابياسىنىڭ ۇنسىزدىگى تەگەراننىڭ قىتىعىنا ابدەن تيسە كەرەك. يران جاعىنىڭ ايتۋىنشا، ساۋد بيلىگى شەيىت بولعانداردىڭ ناقتى سانىن جاسىرىپ وتىر، ال وزدەرىنىڭ جوبالاۋىنشا قۇربان بولعانداردىڭ سانى بەس مىڭنان اسپاسا، كەم ەمەس. جانە بۇعان ساۋد بيلىگىنىڭ ءوز مىندەتتەرىنە سالاق قاراعاندىعى باستى سەبەپ. يران جاعىنىڭ ايىپتاۋىنشا، 200 گۆارديا اسكەرى مەن 150 پوليتسەيدىڭ القالاۋىمەن ساۋد كورولىنىڭ مۇراگەرى، قورعانىس ءمينيسترى مۇحاممەد يبن سالمان مينا جازىعىنا قاجىلاردىڭ شايتانعا تاس اتۋ ءراسىمى ۋاقىتىمەن تۇسپا- تۇس كەلگەن دە، قاجىلاردىڭ ءراسىمدى ويداعىداي اتقارۋىنا قيىندىق كەلتىرگەن. ياعني كورول كورتەجىنىڭ ءوتۋى ءۇشىن جازىقتاعى ەكى باستى جولدىڭ جابىلۋى قايعىلى وقيعانىڭ باستى قوزدىرۋشىسى بولعان. تەگەران، ءتىپتى ب ۇ ۇ- نىڭ گااگاداعى حالىقارالىق سوتىنا جۇگىنبەك تە نيەتى بارىن اڭعارتتى.

 ءبىراق ءار- رياد بۇل ايىپتاۋلاردىڭ ەشقايسىسىمەن كەلىسپەيدى. ساۋد بيلىگى قاجىلىق كەزىندە جولدىڭ جابىلماعاندىعىن ايتىپ، يراننان قايعىلى وقيعانى ساياسي ماقساتقا پايدالانباۋدى تالاپ ەتتى.

 يران بيلىگى بارىنەن بۇرىن ساۋد كورولىنىڭ يسلامنىڭ قوس قاراشىعىنىڭ قورعاۋشىسى اتانۋىنا قۇقى جوق دەپ سانايدى. يسلامنىڭ قوس قاراشىعى دەپ وتىرعانىمىز -  مەككە مەن ءمادينا قالالارى. بىرىندە قاسيەتتى قاعبا ورنالاسقان، ال بىرىندە ارداقتى پايعامباردىڭ (س. ع. س. ) دەنەسى جاتىر. تاريحقا كوز جىبەرسەك، ءال- ساۋد وتباسىنىڭ مەككە مەن ءماديناعا ەش قاتىسى جوعى اڭعارىلادى. ساۋد كورولدىگى -  اراب تۇبەگىندەگى سانسىز سوعىستاردان سوڭ 1923 -جىلى عانا انگليانىڭ كومەگىمەن قۇرىلعان مەملەكەت. 1902 -جىلى ساۋد وتباسىنىڭ ءبىر مۇشەسى، 22 جاستاعى ءابد- ءال- ءازيز ءار- ريادتى، ودان كەيىن 1912 -جىلى بۇكىل نەدجد ايماعىن، ال 1925 -جىلى مەككەنى باسىپ الادى. 1926 -جىلى ءابد- ءال- ءازيز حيجاز ايماعىنىڭ كورولى بولىپ جاريالانادى. 1927 -جىلى  ۇلىبريتانيا جاڭا كورولدىكتىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىندايدى. بىرنەشە جىلدان كەيىن ءابد- ءال- ءازيز بريتان يمپەرياسىنىڭ تىكەلەي اتسالىسۋىمەن اراب جارتى ارالىن ءىس جۇزىندە تۇگەل باعىندىرادى. 1932 -جىلى 23 - قىركۇيەكتە نەدجد پەن حيجاز ساۋد ارابياسى دەگەن ءبىر مەملەكەتكە بىرىگەدى. لوۋرەنس اراۆييسكي دەگەن لاقاپ ات العان اعىلشىن پولكوۆنيگى جانە ارانداتۋشىسىنىڭ كومەگىمەن قوس قاسيەتتى قالانىڭ بيلىگى ءال- ساۋد وتباسىنىڭ قولىنا ءوتتى دەلىنەدى.

بۇعان دەيىن مەككەنى وزدەرىنىڭ اتاتەگىن تىكەلەي مۇحاممەد پايعامباردان (س. ع. س. ) تاراتاتىن - حاشيميت ديناستياسىنان شىققان شەريفتەر بيلەپ كەلگەن. 1519 - 1916 -جىلدار اراسىندا، ياعني ءتورت عاسىر بويى مەككە مەن ءمادينا ورنالاسقان حيجاز ايماعى وسمان يمپەرياسىنىڭ قۇرامىندا بولادى. XIV- XV عاسىرلاردا وسمان تۇرىكتەرى بۇكىل اناتوليا مەن بالقاندى عانا ەمەس، يراكتان الجيرگە دەيىنگى اراب مەملەكەتتەرىن جاۋلاپ العانىن تاريحتان بىلەمىز. سيريا، ليۆان، پالەستينا، يراك، حيجاز، يەمەن، ەگيپەت، تريپول، تۋنيس، الجير سەكىلدى اراب ەلدەرى وسمان يمپەرياسىنا سول XVI عاسىردا- اق قوسىلىپ، ءتورت عاسىر بودان بولعان دەۋگە بولادى. ياعني يسلامنىڭ قوس قاراشىعىنىڭ قورعاۋشىسى تۇرىك سۇلتاندارى بولدى جانە ولاردىڭ قوسىمشا مۇسىلمان الەمىندەگى ەڭ جوعارى اتاق - حاليف دەگەن تيتۋلدارى بولدى. حاليف اتانۋ ءۇشىن ول ادام مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س. ع. س. ) تىكەلەي ۇرپاعى بولۋى كەرەك- ءدۇر. پايعامباردان جەتكەن وسيەت سولاي. وسىعان قاراعاندا سەلجۇكتەردەن باستاۋ الاتىن تۇرىك سۇلتاندارىنىڭ بارلىعى دا پايعامبار تۇقىمدارى بولعان دەسەك بولادى. وسمان سۇلتاندارى قاسيەتتى رامازان ايىندا قاجىلىقتىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن كەلۋشىلەرگە جايلى بولۋىن ۇيىمداستىرۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ، بارلىق شىعىندارىن ءوز مويىندارىنا الادى. ماسەلەن، اتاقتى تۇرىك سۇلتانى سۇلەيمەن I كانۋن مەدينەنى كرەستشىلدەردەن قورعاۋ ءۇشىن بيىكتىگى 25 مەتر، اينالاسى سۋعا تولى ورمەن قورشالعان الىپ قورعان تۇرعىزادى. تۇرىك سۇلتانى پايعامبار مەشىتىن 16 رەت جوندەپ، قالانى سۋمەن جابدىقتاۋدى جاقسارتادى.

 1916-  1925 -جىلدار اراسىندا حيجاز ايماعى ك س ر و مەن  ۇلىبريتانيا باستاعان كوپتەگەن مەملەكەتتەر مويىنداعان ءوز الدىنا تاۋەلسىز كورولدىك بولعان. وسىعان قاراعاندا ساۋد وتباسى يسلامنىڭ قوس قاراشىعىنىڭ قورعاۋشىلىعىنا زاڭدى جولمەن ەمەس، سوعىستىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىپ وتىر دەگەن كوبىنەسە يران تاراپىنان ايتىلاتىن ايىپتاۋلاردىڭ ار جاعى نەگىزسىز دە ەمەس. ساۋد وتباسى پايعامبار تۇقىمدارىنا جاتپايدى. ەگەر ەجەلگى وسيەتكە جۇگىنسەك، تۇركيا، يوردانيا، ءتىپتى حۋسيتتەردىڭ يسلامنىڭ قوس قاراشىعىنىڭ قورعاۋشىسى اتانۋىنا قۇقى جوعارى ەكەنىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى.

 وسى ورايدا ونداعان جىلداردان بەرى يسلامنىڭ كوپتەگەن جارقىن وكىلدەرى مەككە مەن ءمادينانى ساۋد كورولىنىڭ بيلىگىنەن بولەكتەپ، بارلىق مۇسىلمانداردىڭ باسقارۋىنا بەرۋ تۋرالى باستاما كوتەرىپ كەلە جاتقانىن دا ايتا كەتەيىك. ياعني ولاردىڭ ايتۋىنشا، مەككە مەن ءمادينانىڭ جوعارعى باسقارۋ ورگانى يسلام سەرىكتەستىگى ۇيىمىنىڭ ارنايى كوميتەتى بولۋى ءتيىس. قوس قاسيەتتى قالانى باسقارۋعا تۇرعىندار سانىنا قاراماستان بارلىق يسلام مەملەكەتتەرى قاتىسۋى كەرەك.

 بيىل بەس مىڭعا جۋىق ادامى قاجىلىققا بارىپ قايتقان قازاقستان ازاماتتارىنىڭ، قۇدايعا شۇكىر، جاپپاي اياق استىندا قالىپ تاپتالىپ ولۋگە قاتىسى جوق. ءبىراق فەيسبۋك بەتىندە وسى تاقىرىپ قازاق ازاماتتارى اراسىندا قىزۋ تالقىعا تۇسكەنىن دە قوسا كەتەيىك. قاجىلىق كەزىندە جان تاپسىرعانداردىڭ جان شوشىرلىق فوتوسۋرەتتەرى استىنا قاجىلىقتى مانسۇقتاپ، اسىل دىنىمىزگە كىر كەلتىرەتىن نەبىر سۇمدىق سوزدەر جازعاندار دا، وعان اراشا ءتۇسىپ، توقتاۋ سالعاندار دا از بولعان جوق. ول ەندى، ازاماتتاردىڭ ءدىني بىلىمىنەن بولەك سانا- سەزىمىنە دە بايلانىستى.

سونىمەن، ميناداعى تراگەديا - قاجىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى پروبلەماسى عانا ەمەس، قىپ- قىزىل ساياسي ماڭىزى بار ماسەلەگە اينالىپ تۇر. اسىرەسە، يسلام الەمىندەگى ەكى ىقپالدى مەملەكەت - يران مەن ساۋد ارابياسىنىڭ ءبىر- بىرىنە بۇرىننان ءتىسىن باسىپ جۇرگەن قارسىلىعىن كۇرت ارتتىرىپ جىبەردى.

بولاشاق تاياۋ شىعىستىڭ تىزگىنى ءۇشىن ءدال قازىر يراك پەن سيريادا، ليۆان مەن يەمەندە قىزۋ تۇردە ءجۇرىپ جاتقان اسكەري- ساياسي تارتىستاردىڭ بەل ورتاسىندا شيىتتىك رەسپۋبليكا مەن كونسەرۆاتيۆتى ۋاحابيتتىك مونارحيانىڭ مۇددەلەرىنىڭ تىكەلەي قاقتىعىسۋى جاتىر. بۇل ورايدا ساۋد ارابياسى باتىس مۇددەسىن، مۇسىلمان الەمىندەگى ا ق ش ساياساتىن جۇرگىزۋشىنىڭ كوبىرەك رولىندە. ءوزىن پايعامبار ۇرپاعى سانايتىن اياتوللا حامەنەي رۋحاني باسشىلىق ەتەتىن يران بولسا جاقىنداعى 20  جىلدا ساۋد بيلىگىن مەككە مەن ءماديناداعى جىل سايىن بولاتىن قاجىلىقتى ۇيىمداستىرۋدان قالاي دا شەتتەتۋدى كوزدەيدى. الەمنىڭ تىنىشىن كەتىرىپ وتىرعان مۇسىلمان الەمىندەگى دۇربەلەڭدە تالاي ازۋلى يمپەريالاردىڭ مۇددەلەرى توقايلاسقانىن ەسكەرسەك، تاياۋ شىعىستاعى تالاس- تارتىستىڭ قانشاعا سوزىلارى جانە نەمەن بىتەرى مارتەبەلى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە.

قايىرجان تورەجان

«ايقىن» 

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى