ءۇشىنشى عارىشكەرىن ۇشىرۋ ارقىلى قازاقستان عارىش سالاسىنداعى قادامىن نىقتاي ءتۇستى
ءسويتىپ، عارىشقا ۇشۋعا بايلانىستى الاشتىڭ ءۇشىنشى ۇلىنىڭ ءۇمىتى اقتالدى. نەگىزى ءاۋ باستا جوسپار باسقا بولاتىن. حالىقارالىق عارىش ستانساسىنا ساياحات جاساماق بولعان ءانشى سارا برايتمان كەيىن ويىنان اينىپ، ونىڭ ورنىن قازاق عارىشكەرى ايدىن ايىمبەتوۆ الماستىرۋىنا تۋرا كەلدى.
البەتتە، بوساعان ورىنعا وتىرا سالىپ، كوك اسپانعا بەت الا كەتەتىن عارىش ساپارى انشەيىن دۇنيە ەمەس. بۇعان تىڭعىلىقتى، تياناقتى ۇزاق جىلدار بويىنا جالعاساتىن ازىرلىكپەن قوسا قىرۋار قاراجات تا قاجەت ەتىلەدى. سوسىن عارىشقا بارعان ادام ەلگە دە الەمگە دە پايدالى بەلگىلى ءبىر باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بارادى.
دەسە دە، بۇل جولى باسقا ەمەس قازاق بالاسىنىڭ باعى جاندى. بۇل دا بولسا ءبىر جاعىنان ەلىمىزدىڭ عارىش سالاسىنداعى تابىستى قادامىن ايعاقتاپ، ەكىنشى جاعىنان بايقوڭىر سەكىلدى ادام بالاسىنىڭ ەڭ العاش اسپانعا اتتانعان ايلاعىنىڭ ۇلى دالانىڭ كىندىگىندە ورنالاسۋى بۇعان ءوز سەپتىگىن تيگىزسە كەرەك.
وسىلايشا، 2 -قىركۇيەك كۇنى استانا ۋاقىتى بويىنشا ساعات 10.38 دە «سويۋز- ف گ» زىمىران ۇشىرعىشى بايقوڭىر عارىش ايلاعىنان عارىشقا ۇشىپ شىقتى. ونىڭ ەكيپاجىندا قازاقستاندىق عارىشكەر ايدىن ايىمبەتوۆ، رەسەيلىك سەرگەي ۆولكوۆ جانە ەۋروپا عارىش اگەنتتىگىنىڭ استروناۆى اندرەاس موگەنسەن بولدى. «سويۋز ت م ا-18م» كەمەسى 4 -قىركۇيەكتە حالىقارالىق عارىش ستانساسىمەن ءتۇيىستى. عارىشتاعى ساپارى ءساتتى بولعان جەرلەسىمىز ايدىن ايىمبەتوۆ وزىنە جۇكتەلگەن ميسسيانى ابىرويمەن اتقارىپ شىقتى. ول «قازعارىشتىڭ» عىلىمي باعدارلاماسى بويىنشا ارال جانە كاسپيي تەڭىزدەرىنە مونيتورينگ جۇرگىزدى. ميكروگراۆيتاتسيا بارىسىندا ميكروبولشەكتەردىڭ فيزيكالىق ەرەكشەلىكتەرىنە زەرتتەۋلەر جاسادى. اتالعان شارالار وتاندىق عالىمداردىڭ تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكا، مەديتسينا، نانوتەحنولوگيا جانە تاماق ونەركاسىبى سالالارىنداعى زەرتتەۋلەرىندە كادەگە جارايتىن بولادى.
ءسويتىپ، قازاقستاندىق عارىشكەر ايدىن ايىمبەتوۆ، رەسەي عارىشكەرى گەننادي پادالكا جانە ەۋروپالىق عارىش اگەنتتىگىنىڭ استروناۆى دانيالىق اندرەاس موگەنسەن بار عارىش كورابلىنەن ءبولىنىپ شىققان كاپسۋلا قاراعاندى وبلىسىنداعى جەزقازعان قالاسىنىڭ وڭتۇستىك شىعىسىنداعى 146 شاقىرىمدىق قاشىقتىقتا استانا ۋاقىتى بويىنشا 12 -قىركۇيەك كۇنگى تاڭعى 6 ساعات 51 مينۋتتا قونعان ەدى.
بۇل تاريحي وقيعا كۇللى الاش جۇرتشىلىعىنىڭ قۋانىشىنا ءھام ماقتانىشىنا اينالعان- دى. ال بۇگىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قازاقتىڭ قاس باتىرىنا، الاشتىڭ ارمانىن اسقاقتاتقان ايبىندى ۇلانىنا، ەلىمىزدىڭ ءۇشىنشى عارىشكەر- ۇشقىشى ايدىن ايىمبەتوۆكە «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرىپ، ونى «وتان» وردەنى جانە التىن جۇلدىز مەدالىمەن ماراپاتتادى. وسىلايشا، ۇشقىش- عارىشكەرلەرىمىزدىڭ قاتارى ۇلتىمىزدىڭ ءۇش ۇلانىمەن تولىقتى: العاشقى قازاق عارىشكەرى، كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى توقتار اۋباكىروۆ، تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى، «حالىق قاھارمانى» ، رەسەي باتىرى، ءۇش مارتە عارىشقا ۇشقان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىنىڭ ءتوراعاسى تالعات مۇسابايەۆ بولسا، اعالارىنىڭ جولىن جالعاستىرعان ايدىن ايىمبەتوۆتىڭ ەڭبەگى دە ەرلىگى دە ەلەندى.
ايتا كەتەرلىگى، بۇگىنگى الەمدە عارىش سالاسى ادام قىزمەتىنىڭ نەعۇرلىم باسىم جانە عىلىمدى قاجەتسىنەتىن اسا ماڭىزدى سالالارىنىڭ بىرى بولىپ تابىلادى. ال عارىش قىزمەتىنە قاتىسۋ مەملەكەتتىڭ الەمدىك بەدەلىن عانا ەمەس، ونىڭ ەكونوميكالىق، عىلىمي- تەحنيكالىق جانە قورعانىس قۋاتىن بىرشاما ايقىندايدى. سوندىقتان دا، سوڭعى ۋاقىتتا عارىش قىزمەتىن دامىتۋعا الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرى ايتارلىقتاي كۇش سالىپ وتىرعانى بايقالادى.
جالپىلاما الساق، عارىش سالاسى اقپاراتتىق عاسىر داۋىرىندە اسا ماڭىزدى سالاعا اينالىپ وتىر. عارىش قىزمەتىن دامىتۋ تەحنولوگيالىق ريەۆوليۋتسيانىڭ جاڭا تولقىنىنىڭ تۋىنداۋىنا عانا ەمەس، ەكونوميكانىڭ كوپتەگەن سالالارىنا ارالاسا الادى. ماسەلەن، عارىش قىزمەتى بايلانىس، اقپاراتتاندىرۋ، گەولوگيا، اۋىل شارۋاشىلىعى، قورشاعان ورتانى قورعاۋ، قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك سياقتى ءتۇرلى سالالاردا قاجەت بولاتىن جانە مەملەكەتتىك ماڭىزى بار مىندەتتەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل عانا ەمەس، جاھاندىق اۋقىمداعى ماسەلەلەردى شەشۋدە دە عارىشتىق قۇرالداردى پايدالانۋدىڭ وزەكتىلىگىنە ءمان بەرىلە باستادى. باسەكەگە قابىلەتتىلىك ءۇشىن دە عارىش تەحنولوگيالارىن ونەركاسىپتىك وندىرىسكە ەنگىزۋ ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. الەمدەگى عارىش دەرجاۆالارىنىڭ قاتارىنا رەسەي، اقش، فرانتسيا، ۋكراينا، قىتاي، ءۇندىستان، جاپونيا، جانە يزرايل سياقتى ەلدەر كىرەدى. سونىمەن بىرگە، الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرى جاھاندىق داعدارىسقا قاراماستان، عارىشتىق باعدارلامالاردى ودان ءارى دامىتۋعا قىرۋار قاراجات بولە باستادى. وسىنىڭ ءوزى ءبىر جاعىنان عارىش سالاسىنا جۇمسالاتىن قاراجاتتىڭ قايتارىمى بىرنەشە ەسە ارتىق بولاتىنىن دالەلدەسە كەرەك.
قازاقستان ءۇشىن دە ەلدىڭ ىلگەرى دامۋى تۇرعىسىنان عارىش سالاسىنىڭ ستراتەگيالىق ءمانى اسا جوعارى. سوندىقتان دا، عارىش سالاسىنا قاتىستى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ءتورت ءىرى جوبانى ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن. ولار: «KazSat» بايلانىس جانە اقپارات تاراتۋ جۇيەسىن قۇرۋ؛ جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋدىڭ عارىشتىق جۇيەسىن قۇرۋ؛ «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىندا «بايتەرەك» عارىش- زىمىران كەشەنىن قۇرۋ؛ عارىش اپپاراتتارىن قۇراستىرۋ- سىناۋ كەشەنىن قۇرۋ. بۇگىنگى تاڭدا وسى اۋقىمدى ءارى ماڭىزدى جوبالار جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى.
ماسەلەن، قازىرگى كۇنى قازاقستاندا «KazSat-2» جانە «KazSat-3» عارىش اپپاراتتارىنىڭ توپتاماسى قۇرىلىپ، ەلىمىز «KazSat» سپۋتنيكتىك بايلانىس پەن حابار تاراتۋدىڭ عارىشتىق جۇيەسىنىڭ تولىققاندى يەسى اتاندى. ونىڭ قۇرامىنا عارىش اپپاراتتارىن جەردەن باسقارۋ كەشەنى مەن بايلانىستى باقىلاۋ جۇيەسى - «اقكول» عارىش بايلانىسىنىڭ ورتالىعى جانە الماتى قالاسى ماڭىنداعى قوسىمشا جەردەن باسقارۋ كەشەنى - «كوكتەرەك» عارىش بايلانىسىنىڭ ورتالىعى كىرەدى.
مەملەكەت باسشىسى ن. نازاربايەۆ تا عارىش سالاسىنىڭ ەل كەلەشەگى ءۇشىن ۇلكەن ءرول اتقاراتىنىنا بۇعان دەيىن دە تالاي نازار اۋدارتقان.
«قازاقستان عارىشقا عارىشكەرلەر ۇشىرىپ وتىرعان الەمدەگى ساناۋلى ەلدەردىڭ ءبىرى. الەمدە 200 مەملەكەت بولسا، تەك سولاردىڭ اراسىندا وسىنداي مۇمكىندىككە قول جەتكىزگەن ەل ساۋساقپەن سانارلىق. جەرىمىزدە ورنالاسقان «بايقوڭىر» عارىش كەشەنى بىزگە وسىنداي مۇمكىندىكتەر بەرەدى. رەسەي فەدەراتسياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ، ءبىز بۇل مۇمكىندىكتەردى پايدالانىپ كەلەمىز. ءبىز عارىشقا ءۇش عارىشكەر ۇشىردىق. توقتار، تالعات، ەندى، مىنە ايدىن ۇشىپ، امان- ەسەن ورتامىزعا ورالدى. بۇل - ۇلكەن وقيعا» ، - دەپ اتاپ وتكەن ەدى ەلباسى عارىشكەردى قارسى الۋ شاراسىندا. سونىمەن قاتار، مەملەكەت باسشىسى ايدىن ايىمبەتوۆتىڭ عارىشقا ساپارىندا جاي عانا ۇشىپ قويماعانىن، بەرىلگەن عىلىمي تاپسىرمانى ورىنداعانىن ايتىپ، ونىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە اسا قاجەت ەكەنىنە ماڭىز بەردى. ءوز كەزەگىندە ايدىن ايىمبەتوۆ: «قازاقستاندىق زەرتتەۋلەردىڭ عىلىمي باعدارلاماسى ورىندالدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى، ءسىزدىڭ باسشىلىعىڭىزبەن ءبىزدىڭ ەلىمىز العا جىلجىپ كەلەدى. عارىشتىق قىزمەت سالاسى دا دامۋدىڭ ۇستىندە»، - دەپ مالىمدەگەن بولاتىن.
ال بۇگىنگى اقورداداعى شاراعا كەلسەك، ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى عارىشكەرى ايدىن ايىمبەتوۆكە «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرىپ، «وتان» وردەنىمەن ماراپاتتادى. «ءبىز بۇگىن حالقىمىزدىڭ باتىر ۇلى، قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى عارىشكەرى ايدىن ايىمبەتوۆتى ماراپاتتاۋعا جينالدىق. وتكەن ايدا ول قازاقستاننىڭ عارىشتىق باعدارلاماسى اياسىندا حالىقارالىق عارىش ستانساسىندا 10 كۇندىك ساپارعا بارىپ قايتتى. وسى كۇندەردەگى 17 ميلليون قازاقستان حالقىنىڭ بارلىعى بۇل شاراعا قاراپ، ايدىنعا تىلەكتەس بولىپ وتىردى. ەل تىلەگى قابىل بولىپ، ول الىس ساپاردان ابىرويمەن ورالدى. بۇل ساپار ەلىمىزدىڭ بيىك مارتەبەسى مەن ەڭ اسقاق بەلەستەردىڭ ءوزىن باعىندىرا الاتىن ماقساتكەرلىگىن كورسەتتى. بۇگىن مەن ايدىن ايىمبەتوۆكە «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋ جانە «وتان» وردەنى مەن ءتيىستى التىن جۇلدىز مەدالىمەن ماراپاتتاۋدى ۇيعاردىم. ول جارلىققا قول قويىلدى»، - دەدى ەلباسى.
وسىلايشا، پرەزيدەنت ايدىن ايىمبەتوۆتى «حالىق قاھارمانى» اتاعىمەن، ال بارشا قازاقستاندىقتاردى جاڭا باتىرىمەن قۇتتىقتادى. «مەن «قازاقستان جولى» كىتابىمدا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحى قازاقستاننىڭ عارىشكەرلىك تاريحىنان باستالدى دەپ ايتقان بولاتىنمىن. ءبىز 1991 -جىلى تامىزدا بايقوڭىر عارىش ايلاعىن قازاقستاننىڭ مەنشىگىنە الدىق. قازان ايىندا العاشقى قازاق عارىشقا اتتاندى. نەبارى 2 ايدان سوڭ جەلتوقساندا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. حالىق بۇل وقيعانى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ عارىش كەڭىستىگىندەي شەكسىز، ماڭگىلىك بولۋى دەپ باعالادى. راسىندا دا ەلىمىز از عانا جىلدا گۇلدەنگەن، قۋاتتى عارىشتىق مەملەكەتكە اينالدى»، - دەدى ەلباسى. ايتا كەتەرلىگى، الەمدە ءوز ۇلتىنىڭ 3 نەمەسە ودان دا كوپ پەرزەنتى عارىشقا كوتەرىلگەن 9 عانا مەملەكەت بار ەكەن. مىنە، سونىڭ قاتارىنا قازاقستان دا قوسىلىپ وتىر. «ءبىزدىڭ باتىر عارىشكەرلەرىمىزدىڭ ءىزباسارلارى ءالى تالاي كوك جۇزىنە اتتاناتىن بولادى. ءبىزدىڭ ماڭگىلىك ەلىمىز عارىشتىڭ شەكسىز ماڭگىلىك كەڭىستىگىندەگى ەڭ جارىق جۇلدىزى. ول جىل وتكەن سايىن جارقىراپ، جايناي بەرەدى دەپ سەنەمىز»، - دەدى ن. نازاربايەۆ.
ءوز كەزەگىندە قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى عارىشكەرى ايدىن ايىمبەتوۆ ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆقا عارىشتا بولىپ كەلگەن مەملەكەتتىك تۋدى تابىستادى. «اسا مارتەبەلى ەلباسى! مەن ءسىزدىڭ تاپسىرماڭىزبەن عارىشقا ساپار شەگىپ، ورالدىم. ماعان جانە ەلىمىزدىڭ عارىش سالاسىنا جاساعان زور قامقورلىعىڭىز ءۇشىن شەكسىز العىسىمدى بىلدىرەمىن. ەلىمە ادال قىزمەت ەتەمىن. ءبىزدىڭ ۇشۋلارىمىز كەزىندە حالىقارالىق عارىش ستانساسىنىڭ بورتىندا قازاقستان رەسپۋبيلكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تۋى دا بولدى. ول ءبىزدىڭ جەر شارىمىزدى 150 دەن استام رەت اينالىپ ۇشتى. بۇگىن وسى تۋدى مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءارى كوشباسشىسى سىزگە تابىس ەتۋگە رۇقسات ەتىڭىز»، - دەدى ماراپاتتاۋ راسىمىندە ا. ايىمبەتوۆ.
ايتا كەتەرلىگى، بۇعان دەيىن عارىشقا ساپارىندا تالعات مۇسابايەۆ تا مەملەكەتتىك تۋدى وزىمەن بىرگە الىپ ۇشقان بولاتىن. ول دا وسىنداي رەتپەن قازاقستان پرەزيدەنتىنە تۋدى ءۇش رەت تاپسىرىپ ەدى. ال كوك تۋدى ايدىن ايىمبەتوۆ عارىشقا ءتورتىنشى رەت اپارىپ كەلدى.
عارىشكەردىڭ قولىنان ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تۋىن العان ەلباسى: «بارلىق تابىستارىڭ قۇتتى بولسىن! ءبىزدىڭ عارىشكەرلەرىمىز ەندى ۇشەۋ بولدى. ءالى دە كوبەيە بەرەدى دەپ سەنەمىز. بولاشاعىمىز ءار ۋاقىتتا دا عارىشتىڭ بيىگىندەي بولسىن! ءبىزدىڭ كوك بايراعىمىز سوناۋ عارىشقا بارىپ، جەردى اينالىپ كەلگەنى ءبىزدى جەلەپ- جەبەپ، قولداپ ءجۇرسىن! بۇكىل عالامنىڭ كۇشى، عالامنىڭ قاسيەتى قازاقستاندا بولسىن! قۇتتىقتايمىن!»، - دەگەن تىلەگىن ءبىلدىردى.
اۆتور: قانات مامەتقازى ۇلى
