س. الەكسيەۆيچ ادەبيەت سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىن الۋعا لايىق پا؟
بۇل تۋرالى بارلىق جەردە جازىلدى دا، ايتىلدى دا. وسى وقيعاعا بايلانىستى ءوز ويىمەن بولىسكەن ادەبيەت مايتالماندارى مەن جۋرناليستيكا جۇيرىكتەرى دە جوق ەمەس. ماسەلەن، بەلگىلى سىنشى امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى:
«بۇل جازۋشىنىڭ ءبىراز دۇنيەلەرىمەن تانىس بولعاندىقتان، ونىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىنا، پرينتسيپشىلدىگىنە ۇلكەن قۇرمەتپەن قارايمىن.. . دەي تۇرساق تا، سۆەتلانا الەكسيەۆيچكە نوبەل سىيلىعىن بەرۋدى ۇيعارعان شۆەد اكادەمياسىنىڭ ونى وسىدان ون جىل بۇرىن بەلارۋس جازۋشىسى ۆاسيل بىكوۆقا نە سەبەپتەن بەرمەي قويعانى ماعان مۇلدە تۇسىنىكسىز. شىندىققا جۇگىنەتىن بولساق، ۆاسيل بىكوۆ سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگى جاعىنان دا، جازۋشىلىق تالانتى جاعىنان دا، شىعارماشىلىعىنىڭ تەرەڭدىگى جاعىنان دا سۆەتلانا الەكسييەۆيچتەن اناعۇرلىم بيىك تۇرعان قالامگەر»، - دەيدى.
ال تانىمال جۋرناليست- عالىم قۋاندىق شاماحاي ۇلى: «ادەبيەت سالاسى بويىنشا 2015 -جىلعى نوبەل سىيلىعىنىڭ بەلارۋس جۋرناليسى سۆەتلانا الەكسيەۆيچكە بەرىلۋى ەكىۇداي ويعا جەتەلەيدى. جازۋشىلار تاراپىنان وعان كوڭىل تولماۋشىلىق تۋىنداۋى كادىك. وعان تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا بولادى. كوركەم ادەبيەتتىڭ شوقتىعى قاشان دا بيىك ءارى ول قۇدىرەتتى دارىن- قابىلەتتىلىكتىڭ جەمىسى. اقىن- جازۋشى دەپ اتالاتىن ماماندىق جوق، ول كاسىپ تە ەمەس، جۇرەكتىڭ قالاۋى. قۇداي جاراتقان دارىندى ەشبىر وقۋ ورنى بويىڭا سىڭىرە المايدى.
ال، ءوز كەزەگىندە جۋرناليست دە دارىننان كەندە ەمەس. ءبىر ويشىلدىڭ: «جۋرناليست دەگەنىمىز رومان جازۋعا ۋاقىتى جوق، ءبىراق قابىلەتى زور جازۋشى» دەگەنى بار. ونىمەن دە ساناسۋ كەرەك سياقتى. قالاي دەسەك تە، اتالمىش سىيلىقتىڭ جۋرناليسكە بەرىلۋى الەمدە ادەبيەتتىڭ ورنىن پۋبليتسيستيكا باسىپ وزىپ كەلە جاتقانداي كورىنىس بەرەدى. شىنىمەن دە، وقىرمان قاۋىم كوركەمدىك شىندىقتان گورى شىنايى دەرەككە كوبىرەك دەن قويىپ، جۋرناليستيكا داۋىرلەپ بارا جاتقان جوق پا ەكەن؟»، - دەگەن ويعا جەتەلەيدى.
نە دەسەك تە، سۆەتلانا الەكسيەۆيچتى وسى ءبىر جەتىستىككە جەتكىزگەن دەرەكتى پروزا ەكەنى انىق. ەندى سول «دەرەكتى پروزا دەگەن نە؟ » دەگەن سۇراققا ءسال كىدىرە كەتەيىك. نەگىزى دەرەكتى پروزا نەمەسە دەرەكتى ادەبيەت - سيۋجەت جەلىسى تەك قانا بولعان وقيعالاردان قۇرىلاتىن، اراسىندا ازداعان ادەبي وڭدەۋ بولاتىن ادەبيەتتىڭ ەرەكشە جانرى.
ول كۋاگەرلەردىڭ ەستەلىكتەرى مەن قۇجاتتار نەگىزىندە جازىلادى. سونىمەن قاتار اۆتوردىڭ دا ەستەلىكتەرى قولدانىلۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە اۆتوردىڭ جەكە كوزقاراسى ماتەريالدى ىرىكتەۋدە جانە قۇرىلىمداۋدا انىق كورىنىپ، وقيعانى باعالاۋعا تىكەلەي ارالاسادى. وقىرماننىڭ پاتشا كوڭىلىنە قانداي دا ءبىر وقيعا بۇرىن ايتىلىپ جۇرگەن قىرىنان مۇلدە باسقا ماعىنادا نەمەسە سونى تولىقتىرا باياندالادى. دەرەكتى پروزادا پۋبليتسيستيكالىق ستيل كەڭىنەن قولدانىلادى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىنى، دەرەكتى پروزانىڭ جۋرناليستيكادان، ونىڭ ىشىندە رەپورتاج بەن وچەركتەن ايىرماشىلىعى - باياندالاتىن وقيعانىڭ وتە ۇلكەن ۋاقىت ارالىعىن جانە كەڭ اۋقىمدى قامتۋى. سونىمەن قاتار، دەرەكتى پروزانى عىلىمي- تاريحي زەرتتەۋلەردەن ايىرىپ الاتىن تاعى ءبىر قىرى - وقيعانىڭ جارقىن دا جاندى بەت- بەينەسىن جاساپ، ادامداردىڭ پسيحولوگيالىق كەلبەتىن سومداپ بەرۋىندە دەپ ايتۋعا بولادى. دەرەكتى پروزا اتاقتى ادامداردىڭ ءومىربايانىن جازۋدا، قانداي دا ءبىر وقيعانىڭ تاريحىن بايانداۋدا، ەلتانۋ سۋرەتتەمەلەرىندە نەمەسە اتىشۋلى قىلمىستاردىڭ ىزىنە ءتۇسۋ كەزىندە قولدانىلادى.
سونىمەن، سۆەتلانا الەكسيەۆيچتىڭ تۋرا وسى جانردا وندىرە جازىپ، بىرنەشە كىتاپتارىن جارىققا شىعارۋىنىڭ ارقاسىندا باق جۇلدىزى جاندى دەپ ايتۋعا بولادى. جازۋشى ايەلدىڭ ءوز پىكىرىنشە، ول سىيلىققا ناقتى ءبىر ەڭبەگى ءۇشىن ەمەس، جالپى شىعارماشىلىعىنداعى «كراسنىي چەلوۆەك. گولوسا ۋتوپيي» سيكلىنا ەنگەن «ۋ ۆوينى نە جەنسكوە ليتسو» ، «پوسلەدنيە سۆيدەتەلي»، «تسينكوۆىە مالچيكي»، «چەرنوبىلسكايا موليتۆا» جانە «ۆرەميا سەكوند حەند» كىتاپتارى ءۇشىن لايىق دەپ تانىلدى.
جالپى، س. الەكسيەۆيچتىڭ وي- ورىسىنە، ويلاۋ جۇيەسىنە، ەركىندىك سۇيگىش تابيعاتىنا ۆاسيل بىكوۆ، الەس اداموۆيچ، ۆيكتور كوۆالەنكو، ەديا وگنەتسۆەت سىندى ۇستازدارىنىڭ ءوزى تاڭ قالعان. ەڭ ءبىرىنشى، ياعني «ۋ ۆوينى نە جەنسكوە ليتسو» اتتى كىتابىن جازايىن دەسە، جولساپار تۇگىلى، دەنى دۇرىس ديكتوفون ساتىپ الۋعا اقشاسى جوق جۇرگەن جاس جۋرناليسكە وسى كىسىلەر اقشا جيناپ، اق باتالارىن بەرىپ، العاشقى ساپارىنا اتتاندىرعان ەكەن.
سول ساپارى ءساتتى بولىپ، اتالعان كىتابى جارىققا شىققان كەزدە، ۆ. بىكوۆ: «ونىڭ بۇل كىتابى سوعىس تۋرالى سول سوعىسقا قاتىسقان ادامداردىڭ وزدەرى جاقسى ءارى ءوندىرىپ جازعان بەلارۋس ادەبيەتىنىڭ وزىنە تىڭ لەپ اكەلىپ، شىنايى اسەر ەتتى»، - دەپ مويىنداعان. سوسىن اۆتوردىڭ اۋعان سوعىسىنىڭ بەت- بەينەسىن اشىپ بەرگەن «سينكوۆىە مالچيكي» اتتى كىتابى شىققان كەزدە، جان- جاقتان جۇلمالاعان «سىنشىلار» مەن شولاق بەلسەندىلەردەن دە وسى كىسىلەر اراشالاپ قالعان.
س. الەكسيەۆيچتىڭ تەرەڭىنە سۇڭگي زەرتتەگەن تاقىرىبى - سوتسياليزم يدەولوگياسى، كەڭەس ءداۋىرى، كەڭەس ادامى. «مەن كەڭەس وركەنيەتىن 40 جىلدان بەرى زەرتتەپ كەلەمىن. سوتسياليزم مەن فاشيزم - 20 - عاسىردىڭ ەكى يدەياسى. ولار وتە جىمىسقى ءارى ەلىكتىرگىش. مەنى، ماسەلەن، قازىرگى رەسەيدەگى سياقتى قوعامنىڭ كورسوقىرلىعى قالاي پايدا بولادى دەگەن ماسەلە ۇنەمى تولعاندىراتىن. بارلىق كەڭەستىك كوممۋنيستەردى قۋىپ شىعىپ، ولاردىڭ پورترەتتەرىن جۇلىپ تاستاۋ - ءبىر باسقا، ال ولاردى ادامنىڭ جان- جۇرەگىنەن سىلىپ تاستاۋ الدەقايدا قيىن. جۋىردا مەنىڭ اكەم قايتىس بولدى جانە كوز جۇماردىڭ الدىندا وزىمەن بىرگە پارتيا بيلەتىن قوسىپ جەرلەۋدى وسيەت ەتتى. ول كوممۋنيزمگە ءشۇباسىز سەندى. مەن بۇرىنعى ك س ر و قۇرامىنداعى 15 رەسپۋبليكانى قامتىعان ۇلان- عايىر كەڭىستىكتە مۇنداي جاعداي قالاي قالىپتاسقانىن ءتۇسىنىپ، زەرتتەگىم كەلەدى»، - دەيدى ول.
ول زەرتتەدى دە. زەرتتەگەندە سالاقۇلاش قىلىشىن سۇيرەتكەن سەنزۋرادان تايساقتاپ، مايموڭكەلەمەي، تۋراسىن ايتتى. اشى شىندىقتى شىرىلداتىتىپ تۇرىپ، شىڭعىرتىپ تۇرىپ جازدى.
«قولعا تۇتقىن تۇسىرسەك، وتريادقا الىپ كەلەتىنبىز.. . ولاردى اتپايتىنبىز، بۇل ولار ءۇشىن تىم جەڭىل ءولىم، ءبىز ولاردى شوشقالار سياقتى مىلتىقتىڭ سۇڭگىلەرىمەن پىسكىلەپ، تۋرالايتىنبىز. مەن سولاردى ءوز كوزىممەن كورۋگە باراتىنمىن.. . كۇتەتىنمىن! جان توزگىسىز اۋرۋدان ولاردىڭ كوزدەرى شاراسىنان اعىپ تۇسكەنىن كورۋ ءۇشىن قانشا ۋاقىت وتسە دە كۇتەتىنمىن.. .» ، - دەپ كەلتىرەدى ول 2- دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان ايەلدەردىڭ ەستەلىكتەرىن «ۋ ۆوينى نە جەنسكوە ليتسو» اتتى كىتابىندا.
ال «چەرنوبىلسكايا موليتۆا» كىتابىندا اپات سالدارىنان قازا بولعان ادامدى قالاي جەرلەگەنىن ايتىپ تۇرعان ايەلدىڭ سوزدەرىن «... ۇستىنە مەرەكەلىك فورما كيگىزىپ، كەۋدەسىنە فۋراجكاسىن قويىپتى. اياعى قاتتى ءىسىپ كەتكەندىكتەن، اياقكيىمىن كيگىزە الماپتى. ەكى اياعى بومبا بوپ جارىلعالى تۇر. مەرەكەلىك فورمانى دا دەنەسىندە ساۋ- تامتىق بولماعاسىن، كەسىپ كيگىزگەن. تۇلا بويى تۇگەل قاندى جارا.. . قولىن كوتەرىپ ەدىم، سۇيەگى بوس، بىلقىلداپ تۇر، دەنەدەن اجىراپ قالعان. وكپە، باۋىرى بولشەك- بولشەك بولىپ اۋزىنان شىعىپ جاتىر.. . ابدەن ءىرىپ كەتكەن ىشكى- قۇرىلىسىنا قاقالعانى بايقالادى... قولىما داكەنى وراپ الىپ، اۋزىنا سالدىم دا، تازالاعان بولدىم.. . سۇيىكتىم مەنىڭ. مۇنى ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس! مۇنى جازىپ بەرۋ دە مۇمكىن ەمەس! مۇنى باستان وتكىزۋ دە ەشكىمنىڭ قولىنان كەلمەيدى.. . ەشقانداي اياقكيىم اياعىنا سىيمادى. سولاي.. . جالاڭ اياق جەرلەندى»، - دەپ بەرەدى.
ەندى مىنانى وقىپ كورىڭىز. «سوعىس باستالعالى جەتى جىل وتكەندە حالىق نە دەپ جاتىر؟ بۇل تۋرالى گازەتتەردە نە جازۋدا؟ ساۋدا تاپشىلىعى، گەوساياسي ماسەلەلەر، يمپەريالىق مۇددەلەر جانە وڭتۇستىكتەگى شەكارا تۋرالى. قالالارداعى قۇجىرا تامدار مەن اۋىلدارداعى شارۋالاردىڭ ۇيلەرىنە جىبەرىلگەن حاتتار تۋرالى سىبىرلاپ ايتىلعان اڭگىمەلەردى ەستىگەنبىز. كەيىننەن 1960- جىلدارى سالىنعان «حرۋشيەۆكا» ۇيلەرگە سىيمايتىن ۇلكەن تابىتتاردىڭ وزدەرى دە جەتكەن. تاستاي سۋىق تەمىر تابىتتى قۇشاقتاپ زار ەڭىرەگەن انالار جينالىپ، ۇجىمدارىنا، ءتىپتى مەكتەپتەرگە بارىپ «وزدەرىڭنىڭ وتان الدىنداعى مىندەتتەرىڭدى ورىنداڭدار» دەپ بالالاردى ۇگىتتەۋگە ءماجبۇر بولعان. ءبىزدىڭ جاقتان بولعان شىعىندار تۋرالى جازۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنعان» . بۇل «سينكوۆىە مالچيكي» كىتابىنان الىنعان ءۇزىندى.
قاراپ وتىرساڭىز، وسى ءبىر ۇزىك- ۇزىك ۇزىندىلەردە قارا تاستان دا اۋىر قاسىرەت، اركىمنىڭ اۋزىنان شىعا بەرمەيتىن اقيقات ءۇنى جاتىر. ولار وسى ءبىر قاسىرەتتى وقيعالاردى ءوز كوزدەرىمەن كورىپ، جۇرەكتەرىمەن سەزىپ، جان- تاندەرىمەن قابىلداۋعا ءماجبۇر بولعان ادامداردىڭ جان- ايقايى. ولاردى اۆتور سول كۇيىندە، قاز- قالپىندا، كەيىپكەردىڭ كوڭىل كۇيزەلىسى مەن جان ازابىنا تيتتەي دە سىزات تۇسىرمەي جەتكىزە بىلەدى. مىنە، وسى ءبىر جان- دۇنيەڭدى تاباعا سالىپ، قۋىرىپ اكەتەتىن اشى اقيقات پەن شىرىلداعان شىندىق الەكسيەۆيچ كىتاپتارىنىڭ ءون بويىندا ءورىم- ءورىم بولىپ ورىلگەن. ولاردى كەۋدەڭنىڭ ءبىر قۋىسىنداعى جاپىراق- جۇرەگىڭ دىرىلدەمەي، قايعىدان قان جىلاماي وتىرىپ وقۋىڭ مۇمكىن ەمەس.
نە دەگەنمەن، باياعىدان ەۋروپانى مويىنداتقان بەلارۋس جازۋشىسى ەكى- ءۇش جىلدان بەرى سوڭىنان قۋىپ، جەتكىزبەي جۇرگەن كەزەكتى ءبىر بەلەسىن باعىندىردى. باعىندىرىپ قانا قويماي، نوبەل سىيلىعى تۋرالى تەرىس پىكىردە جۇرگەن كوپتەگەن ادامدارعا بۇل ومىردە بارلىعى مۇمكىن ەكەنىن دالەلدەپ بەردى. ماسەلەن، بىرەۋلەر نوبەلدى يسلام ءدىنىن قارالاعاندارعا عانا بەرەدى دەپ جۇرسە، الەكسيەۆيچ كەڭەس داۋىرىندەگى كەلەڭسىز وقيعالار، سونىڭ ىشىندە ادامزاتتىڭ ورتاق قاسىرەتى - سوعىس تۋرالى قالام تەربەي ءجۇرىپ- اق الدى سول سىيلىقتى.
نەمەسە تاعى ءبىر توپ ەۋروپالىق جازۋشىلار عانا الاتىن نوبەل دەپ جۇرگەندە، اراعا 28 جىل سالىپ، ورىس ءتىلدى جازۋشىلاردىڭ اراسىنان سۋىرىلىپ العا شىقتى. ەندى بىرەۋلەر الەكسيەۆيچ وپپوزيسياشىل جازۋشى بولعاندىقتان نوبەل الدى دەيتىن بولسا، وعان دا ايتارىمىز دايىن. جازۋشىنىڭ ءوزى ايتقانداي، ول ەشقانداي دا ساياساتكەر ەمەس، ونىڭ جازاتىنى قاراپايىم ادامداردىڭ ءومىرى، قاراپايىم ادامداردىڭ تاعدىرى عانا.
بالكىم وسىدان كەيىن قولدارىن ءبىر سىلتەپ، «قويشى سونى» دەپ جۇرگەن ءبىزدىڭ جازۋشىلار دا ويلانىپ، تىڭ تاقىرىپتار مەن ءتۇرلى جانرلارعا تۇرەن سالىپ، سونى كوزقاراستار مەن جاڭا كوكجيەكتەرگە جول اشار دەگەن ۇمىتتەمىز.
ءابۋ- اسقار مەكەش ۇلى
