قوجا ءسوزى اتاتەك پە، اتاق پا؟

اسىل پايعامبارىمىز (س. ع. س. ) مۇحاممەدتىڭ قايىناتاسى حاليف ءابۋ باكير سىددىقتىڭ جانە تۇتاس تۇركى جۇرتىن يسلام دىنىنە كىرگىزۋشى اۋليە بابا تۇكتى شاشتى ءازيز ۇرپاقتارىنىڭ «قوجا» اتالعانىن، ونىڭ مىڭ جىلدان اسا تاريحى بار تۇتاس اۋلەتكە اينالعانىن مەن تاپتىشتەپ ايتپاسام دا، كۇللى قازاق بىلەدى.

 ەگەر «قوجا» ءسوزى احۋن، اۋليە، ءپىر دەگەن سەكىلدى اتاق- دارەجەنى بىلدىرەر بولسا، وندا ءدىن مۇسىلماننان شىققان نەبىر ءىلىمدارلارعا «قوجا» اتاعى نەگە بەرىلمەي قالعان. ايتالىق، 362 اۋليەنىڭ باسى سانالاتىن بەكەت اتاعا دا «ءپىر» اتاعى بەرىلگەن، ءبىراق ونىڭ ەسىمىنە «قوجا» ءسوزىن قوساقتاپ تۇرعان ەشكىم جوق قوي.

اتاق بولسا، بۇل حالىق وقشى قوجا، ەسابىز قوجا، قالجان قوجا دەپ ءدىن الەمىندە وزىندىك قولتاڭبا قالدىرعان احۋن، اۋليەلەردى دە اتاماس پا ەدى؟ دەمەك، «قوجا» اتاۋى اتاق ەمەس، اتاتەك. سوندىقتان قوجا احمەت ياسساۋي، ءمۇسىرالى قوجا، قوسىم قوجا دەپ بۇل اۋليە، پىرلەردىڭ ەسىمىنە ءوز تەگى قوسىلا ايتىلىپ تۇر.

قاتە جازىلسا دا كۇللى ەلدىڭ قاپەرىنە ەنىپ، ساناسىنا سىڭىسە باستاعان تاعى ءبىر شەجىرە بايانىنا بارايىق.

 «...ءمۇسىرالىنىڭ شىعۋ تەگى كىشى ءجۇزدىڭ «جەتىرۋ» تايپاسىنىڭ «كەرەيت» رۋىنان شىعادى. ەرتەدە كەرەيت ەلىندە قابىلبەك دەگەن باتىردىڭ ەكىنشى ايەلى رابيعادان ءبىر بالاسى بولىپتى. قابىلبەك باتىر ءبىر جاۋگەرشىلىكتە بالاسىمەن ەكەۋى بىردەي قايتىس بولىپ، 23 جاستاعى رابيعا جالعىزباستى بولىپ قالادى. بىردە رابيعانىڭ تۇسىنە اۋليەلەر ەنەدى. ولار مەككە- مەدينەگە بارۋعا جول سىلتەيدى. بارعان سوڭ قاعباعا كىرىپ، زيارات ەتپەك بولادى، ءبىراق بۇعان جەسىر بولعاندىقتان رۇقسات ەتىلمەيدى. سوندىقتان ول سول جەردەگى يمامنىڭ كومەكشىسىنە نەكە سالدىرادى. ءسويتىپ، مۇسىلمانشىلىق ساپاردان ورالعان سوڭ كەرەيت ەلىنىڭ بەگى ارعىماق باھادۇرمەن باس قوسادى. ولاردان كۇرزىحان تۋادى. كۇرزىحاننان بوزانشەر، ودان ەسپەنبەت (ويىق)، ودان دوسمانبەت (تىلىك)، دوسمامبەتتەن سانداۋىل، ودان كونە بي، مۇنان دۋلات، دۋلاتتان تاز، تازدان جادىك، جادىكتەن ءمۇسىرالى تۋادى...»

قازىرگى كەرەيت اعايىنداردىڭ باسشىلىققا الىپ جۇرگەن ءبىر دەرەگى وسى. سوندا قالاي؟ مۇسىلماندا جەسىرىن قيانعا جالعىز جىبەرىپ، ارتىنان قاراپ قالا بەرەتىن ءداستۇردى كورگەن كىم بار؟

بۇل شەجىرە جازبانىڭ جالعاسىندا مىناداي ءبىر وقيعا كەزدەسەدى. سول ۇزاق جولدا رابيعا قۇدىقتىڭ قاسىندا شولدەپ جاتقان ءيتتى كورىپ، ءماسىسىن شەلەك قىلىپ، كويلەگىن جىرتىپ قاۋعاءجىپ قىلىپ، قۇدىقتان سۋ الىپ، ونى ەكى اياعىن قوسىپ، سول جەرگە قۇيىپ، يتكە سۋ بەرەدى. ارينە، قايىرىم، مەيىرىم قاسيەتتەرىنە نەگىزدەلىپ ايتىلعان اڭگىمە. الايدا قيسىنعا كەلمەيدى. بىرىنشىدەن، بەت- اۋزىن يتكە جالاتاتىن ەۋروپالىقتار ەمەس، مۇسىلمان ءيت ءتىلى تيگەن جەردى ارام دەپ جەتى رەت جۋادى. بۇل قازاقتا دا بەرىك قالىپتاسقان ادەت. ەندەشە، رابيعانىڭ يتكە اياعىن جالاتىپ وتىرۋى قالاي؟ ەكىنشىدەن، كويلەگىن جىرتىپ، ونان ءارى بايعۇس كەلىنشەك قاي كۇيدە قالدى؟ ۇشىنشىدەن، تاعىسىن، تاعى...

دەمەك، بۇل ويدان قۇراستىرىلعان اڭىز. ءۇش ءجۇزدىڭ ءپىرى سايلانعان ءمۇسىرالىنىڭ ارعى اناسى وسىنداي بولعان دەگەن شەجىرەگە ونى شىعارۋشى ادام بۇگىنگى ۇرپاقتارىنىڭ جۇرەك نارازىلىعىمەن قارايتىنىن، ءتىپتى كۇپىرلىككە سانايتىنىن بىلمەگەن.

 اڭگىمە- ءافسانىڭ اقيقاتى رابيعا ەشقاشان كۇيەۋگە تيمەگەن، Ⅸ عاسىردا ءومىر سۇرگەن، 23 جاسىندا دۇنيەدەن پاك بولىپ وتكەن حاننىڭ قىزى. سۇيەگى بۇقارادا جاتىر. مۇنى بۇقاراعا ءوز اياعىمىزبەن بارىپ كەلگەن ءبىز سونداعى بارلىق قۇلىپتاستار- دىڭ قۇپيا سىرلارىن بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن عالىمداردان سۇراپ بىلدىك.

ءبىز ايتىپ وتىرعان وقيعالاردى ءوزىنىڭ «كەرەيت شەجىرەسى» دەپ اتالاتىن كىتابىندا تەرىس كەلتىرگەن جالاعاشتىق مايدان تۇيىمبەت سوندا الگى دەرەكتەردى قاي جەردەن العان؟ ءبىز العان جەرىمىزدى ايتتىق.

ءمۇسىرالى بابامىزدىڭ 1639 -جىلى دۇنيەگە كەلىپ، باليعات جاسىنان يسلامنىڭ ءىنجۋ- مارجانى توگىلگەن ءىلىمىن بويعا توقىعان، ءومىرىن وسى اسىل ءدىنىمىزدى ۋاعىزداۋعا، ونىڭ كەڭ تارالۋىنا سارپ ەتكەن سارا دا دارا تۇلعا ەكەنىن ەشقانداي قيسىنسىزدىققا كونبەيتىن ادىلەتتى تاريحتىڭ ءوزى ايتسىن.

بابامىز اۋەلى شاريپ، كوكىلتاش مەدرەسەلەرىندە 12 جىل، سوسىن ميراراب مەدرەسەسىندە 8 -جىل وقىپ، شام شاھارىندا تاعى 5 جىل ءدىن ءدارىسىن العان. 38 جاسىندا بۇحار شاريپكە قايتىپ كەلىپ، ميراراب مەدرەسەسىندەگى ۇستازىنىڭ تاپسىرماسىمەن حالىقتى ءدىن جولىنا تارتۋ جانە شاكىرت تاربيەلەۋ ماقساتىندا تۇركىستانداعى قازىرەت سۇلتانعا كەلەدى. ءسويتىپ، تۇركىستانداعى ءتۇبى ءبىر تۇركى مۇسىلمانعا 1677-1679 -جىلدارى يسلام فيلوسوفياسى مەن تاريحىنان، قۇران كارىم، حاديس، فيح ىلىمدەرىنەن ءدارىس وقىعان.

ەندىگى ءسوزدى بابانىڭ اساتاياعىنا قاتىستى ايتىپ وتەيىك. ءمۇسىرالى بابا قولىنا ءۇش مۇسىلمان پەرىسىنىڭ اتى جازىلعان اساتاياق ۇستاعان. بابادان بالاعا امانات بولىپ كەلە جاتقان وسى كيەلى اساتاياقتى قوسىم قوجا بالاسى ءسادىر قوجاعا بەرگەن. مۇنان ءارى ول ءسادىر قوجا ۇرپاعى شاباق اجەيدىڭ قولىنا تيگەن. جاسى سەكسەنگە كەلىپ وتىرعان وسى كەيۋانادان مۇراجايعا قويامىز دەپ الداپ العان ءبىز ايتىپ وتىرعان «شەجىرەشى» مايدان تۇيىمبەت باستاعان كىسىلەر كيەلى جادىگەردى ءالى كۇنگە ءوز قولدارىندا قالدىرىپ وتىر. بۇل ىسىنە نە جورىق.

ەندى قىزمەت جاعىنا كەلسەك، 1680 -جىلى التى الاشتىڭ يگى جاقسىلارى جيىلىپ، كۇلتوبەدە تاۋكەنى حان كوتەرگەنىن دە تاريحتان بىلەمىز. مىنە، وسىدان سوڭ ابىز اقساقالدار اقىلداسىپ، حاندىقتى ءدىني باسقارۋدى ويلاستىرىپ، ءىلىمى دە، بەدەلى دە بيىك ءمۇسىرالىنى ءۇش جۇزگە ءپىر ەتىپ سايلاعان، ياعني بابامىز قىرىق جىلداي حاندىقتىڭ باس حازىرەتى بولعان. وعان «سوپى ءازيز» اتاعى وسى تۇستا بەرىلگەن. وسى اتتىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي، بابامىز سوپىلىق ءىلىمدى تەرەڭ مەڭگەرگەن.

مىنا ءبىر جايدىڭ ءوزى وسى تەرەڭدىگىن دالەلدەيدى. ءۇش جۇزگە ءپىر سايلاردا ءۇش ءجۇزدىڭ داناگويلەرىن سىننان وتكىزىپتى. سوندا بابامىز ماقتانى ۇرلەپ جاندىرىپ، جالىنداعان وتتان ءوزى كۇيمەي شىعادى.

قازاق حاندىعىنىڭ كوپ جىل قالماق ەلىمەن جاۋگەرشىلىكتە ءومىر سۇرگەنىن دە جاقسى بىلەمىز. وسى مەزگىلدەردە ءبىراز بىلگىر تاۋكەگە قالماقپەن اشىق ايقاسقا شىعۋ كەرەك دەگەن اقىل قوسادى. ال حان بۇل جايىندا مۇسىرالىدەن سۇراعاندا: «جيىرما جىلداي اشىق ايقاسقا شىعۋعا بولمايدى. ول حالقىمىزعا ءقاۋىپ. ونىڭ ورنىنا ەلشى جىبەرىپ، كەلىسىمگە كەلۋ ورىندى» دەپ باسۋ ايتادى. حان وسىعان توقتاپ، قالماققا ون- ون بەس كىسىنى ەلشىلىككە جىبەرەدى. وسى كەزدە ءمۇسىرالى ەلشىلەردىڭ بىرىنە ءتۇيۋلى شۇبەرەك ۇستاتىپ: «ەگەر بەيبىت كەلىسىم جاسالماعانداي بولسا، مۇنى قالماقتىڭ حانىنا بەر» دەيدى. شىنىندا قالماق كەلىسىمگە كەلمەي، شابىساتىنىن ايتادى. سوندا قازاق ەلشىسى ءمۇسىرالىنىڭ سالەمىن بەرەدى. قالماق حانى ءتۇيۋلى شۇبەرەكتى اشىپ قاراسا، ىشىندە ءبىر ۋىس ماقتا، ءبىر ۋىس مۇز، ءبىر ۋىس شوق بار ەكەن. حان تاڭعالىپ، بيلەر مەن ۋازىرلەرىنەن شەشىمىن سۇرايدى. ونى ەشكىم ايتا المايدى. سوندا حاننىڭ بويجەتكەن قىزى: «اكە، مەن ايتايىن. قازاق ەلى ءۇش جۇزدەن تۇرادى. كەلىسىمگە كەلسەڭ، دوستىعىمىز اق ماقتاداي، كەلمەسەڭ مۇزداي قارىپ، شوقتاي جاندىرامىز دەگەنى» .

حان قىزىنىڭ سوزىنە قاتتى ويلانىپ، ءارى ءبىر وراۋلى شۇبەرەككە شوقتىڭ ماقتانى كۇيدىرمەي، مۇزدىڭ شوقتى وشىرمەي قاتار كەلۋىنە تاڭىرقاپ، تاعى دا قىزىنا قارايدى. قىزى: «بۇل سالەمدەمەنى جىبەرگەن تەگىن ادام ەمەس. بۇل تەك پايعامبار (س. ع. س. ) اۋلەتىنىڭ قولىنان كەلەتىن ءىس. مەنى سول ادامعا قوسىڭىز» دەيدى. حان وسى ءسوزدى قابىلداپ، قالماق قىزى مۇسىلماندىققا كىرىپ، مۇسىرالىگە جار بولعان.

وسى قىزدىڭ ءوزى دە تەگىن ەمەس- ءتى. ءبىزدىڭ بولجاۋىمىزشا، كەيىن قوسىم قوجا سەكىلدى اسا ءىرى ءىلىم يەسىنىڭ اناسى بولعان كىسىگە اللانىڭ ايانى كەلگەن. ونىڭ ماقتا، مۇز، شوقتىڭ سىرىن ۇعىپ، ءوزى كورمەگەن ادامنىڭ پايعامبار (س. ع. س. ) اۋلەتىنەن ەكەنىن انىق ءبىلۋى وسىنداي ويعا باستايدى.

 سونىمەن، ءمۇسىرالى بابا جايىندا تاعى دا تاريحي ناقتىلىقتى ايتىپ وتەيىك. ءمۇسىرالى سوپى ءازيز بۇگىنگىلەر جاڭساق تانىپ جۇرگەندەي، جەتىرۋ كەرەيت تە ەمەس، باقسايىس تا ەمەس.

ءمۇسىرالى بابامىزدىڭ ارعى اتا- بابالارى ارابتىڭ قۇرايش تايپاسىنان ەدى. مۇسىلمان الەمىنىڭ ايناسى مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ (س. ع. س) قايىناتاسى، پايعامبارىمىزدىڭ (س. ع. س. ) سەنىمدى ساحابالارىنىڭ بىرەگەيى، پايعامبارىمىزدان (س. ع. س. ) كەيىنگى ەل باسقارۋ تىزگىنىن قولىنا العان العاشقى حاليفا ءابۋ باكير سىددىق بولعان. بۇل كىسى كەيىنگى تابىلعان شەجىرە نۇسقالارىندا دا ءمۇسىرالى ءپىردىڭ ءتۇپ اتاسى دەپ سانالادى. بۇل شەجىرە بىلاي تارقاتىلادى.

 ءابۋ باكير سىددىقتىڭ ءتورت ۇلى بولعان. سول ءتورت ۇلدىڭ ءۇشىنشىسىنىڭ ەسىمى مۇحاممەد ەدى. ول شام قالاسىندا پاتشا تاعىنا وتىرعان. ونىڭ ۇلى سۇلتان ءقاعبى دە شام قالاسىنا پاتشا بولعان. ونىڭ ۇلى حاميد تە، ونىڭ ۇلى سۇلتان حاليد تە، ونىڭ ۇلى حايدار دا، ونىڭ ۇلى سۇلتان ماۋلۋد تا سارسار پاتشالارى بولعان. ونىڭ ۇلى ءابۋ فانا انتاكيادا پاتشالىعىن بيلەگەن. ونىڭ ۇلى سۇلتان ءسالىم دە، ونىڭ ۇلى سۇلتان سادىق تا انتاكيادا پاتشاسى بولعان. ونىڭ ۇلى سۇلتان وسمان مەدينەدە پاتشا بولعان. ونىڭ ۇلى جالالاددين كونستانتينوپولدە پاتشا بولعان. ونىڭ ەكى ۇلى بولىپتى.

ءبىرىنىڭ اتى -  ادحان، ەكىنشىسىنىڭ اتى -  بابا تۋكلاس (بابا تۇكتى شاشتى ءازيز). بابا تۇكتى شاشتى ءازيزدىڭ ءۇش ۇلى بار ەدى. ولار: ابباس، ابدىراحمان جانە تىرما. ابباس پەن ءابدىراحمان قوجانىڭ دەنەسى قاعبادا جاتىر. ال تىرما -  ەدىل- جايىقتا قازا بولعان. تىرمانىڭ بەسىنشى ۇرپاعى ايگىلى ەدىگە باتىر ەدى. بابا تۇكتى شاشتى ءازيزدىڭ ءابدىراحمانىنان ءابدۋراحيم تۋىلعان. ابدۋراحيمنەن ەكى ۇل بولعان. ولار: زەينەل جانە ابدۋللا. ابدۋللادان -  ابدۋل ءازيز، ابدۋل ازيزدەن -  ءازيز كاراماد. ابدۋل ءازيز كەرەيت تايپاسىن يسلام دىنىنە كىرگىزگەن، كەرەيتتىڭ قوجاسى اتانعان كىسى. ءازيز كارمادتان -  جادىك، ودان ءۇش ءجۇزدىڭ ءپىرى ءمۇسىرالى سوپى ءازيز تۋادى.

 بۇل شەجىرەنى دارمەنقۇل يشاننىڭ ۇلى ورىمبەت يشان 1855 -جىلى بۇقار شاريفتە «قوجالار شەجىرەسى» اتتى كىتاپتان ءوز قولىمەن جازىپ العان. شەجىرە شاعاتاي، پارسى تىلىندە جازىلعان. شەجىرەنى شاعاتاي، پارسى تىلدەرىنەن اۋدارمالاعان يشاننىڭ ۇرپاعى، يمام ءىنياتتۋللا ۇلى ابدۋللا. بۇل شەجىرە دەرەكتەرىنىڭ بابا تۇكتى شاشتى ازيزگە دەيىنگى تۇسى تاعى ءبىر شەجىرەدە اينىماي قايتالانادى. بۇل ايگىلى ەدىگە بي شەجىرەسى.

ءمۇسىرالى بابا قارتايعان شاقتا ايتەكە بي وعان: ء«بىزدىڭ ەلگە بارايىق» دەپ قولقا سالادى. سوندا ءمۇسىرالى: «جاس ۇلعايدى، پىرلىككە جاستىعىنا قاراماي مىنا قوسىم دا جارايدى» دەپ كەنجە ۇلىن ايتەكەنىڭ قاراماعىنا جىبەرەدى. مىنە، وسىلايشا، قوسىم ءوزىنىڭ ءىرى ءىلىمى، كورىپكەلدىگى، اۋليەلىلىگىن تانىتا ءبىلىپ، كىشى ءجۇز جەتىرۋدىڭ ءپىرى بولادى.

ال بابانىڭ ءوزى جولىن ۇستانعان قوجا احمەت ياسساۋيعا قاراي ەمەس، بابا تۇكتى شاشتى ءازيزدىڭ باسىنا قاراي بۇرىلىپ، ءومىرىنىڭ اقىرىنا دەيىن تىكەلەي باباسىنىڭ شىراقشىسى بولۋى ونىڭ وسى تەكتەن ەكەنىن تاعى ءبىر دالەلدەي تۇسەدى.

 ءمۇسىرالى بابانى ءوز كىتابى ارقىلى كىشى ءجۇزدىڭ كەرەيت رۋىنان ەدى دەپ دالەلدەگىسى كەلگەن مايدان تۇيىمبەت وسى دايەكتى دەرەكتەردى بىلە مە ەكەن؟ مىنانداي مىسال ويعا ورالادى.

التى مىڭ حاديس جەتكىزۋشى ءال- بۇحاري بىردە مۇنان دا كوپ حاديس بىلەدى دەپ ەستىگەن ءبىر عۇلامانى ىزدەپ كەلەدى. سويتسە الگى عۇلاما قولىنداعى ىشىندە جەمى جوق دورباسىمەن اتىن الداپ شاقىرىپ تۇر ەكەن. سوندا ءال- بۇحاري جانىنداعى سەرىگىنە جەمى جوق دوربامەن جانۋاردى الداپ تۇرعان ادامنىڭ بىزگە ساحيق حاديس ايتۋى مۇمكىن ەمەس» دەپتى دە، تەرىس بۇرىلىپتى. قاسيەتتى بابالار جونىندە شەجىرە جازامىن دەگەن مايدان تۇيىمبەتتىڭ ارەكەتى دە وسىعان ۇقساس.

وسى كۇندەرى قىزىلوردا قالاسىندا جاڭادان سالىنىپ جاتقان مەشىتكە كەرەيت اعايىندار باسشى بولىپ، وعان ءمۇسىرالى بابانىڭ ەسىمىن بەرۋ جونىندە دە شەشىم شىعارىپ قويعانىن قۇلاعىمىز ەستىپ وتىر. ءۇش ءجۇزدىڭ پىرىنە ءۇش جەردەن بۋىپ ەگەلىك جاساۋدىڭ كەرەگى بار ما؟ ال ءدىن الەمىندە التىن دىڭگەكتەي داڭقى تانىلعان بابانىڭ ءدارپىن ونان دا بيىك كوتەرسەك، ۇرپاق الدىندا ءوزىمىزدىڭ ءور بەينەمىزدى جوعارى ۇستاپ قالماس پا ەدىك؟ !

ەڭ ابزالى، بابانى ءۇش ءجۇزدىڭ ءپىرى دەپ تانىعان ۇرپاعىمىزدىڭ ار- وجدانىنا سىزات ءتۇسىرىپ، تانىمىن تەرىس بۇرماعانىمىز بولار.

سانسىزباي قۇربانقوجا نىزان ۇلى، پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، پروفەسسور، اكادەميك، شەجىرە زەرتتەۋشىسى

 «ايقىن- اقپارات»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى