ءسىز «التىنشى سەزىمنىڭ» الاپات كۇشى تۋرالى بىلەسىز بە؟
ماسەلەن، جان-جانۋارلار الەمىن الايىق. ءسىز وسى جانۋارلاردىڭ «التىنشى سەزىمى» تۋرالى بىلەسىز بە؟! شىن مانىندە، ول نە نارسە؟!
تابيعاتتىڭ تاۋسىلمايتىن قىزىق قۇبىلىستارى كوپ. مىسالى، جانۋارلاردىڭ جول تاپقىشتىعى، قۇستاردىڭ ۇياسىنا اداسپاي بارۋى، بالىقتار مەن ت. ب. جانۋارلاردىڭ دەنەسىنەن ەلەكتر توعىن ءبولۋى، جانۋارلاردىڭ ۋاقىتتى بۇلجىتپاي ايىرا ءبىلۋى، ەستىلمەيتىن دىبىستى سەزىپ، عاجاپ ءيىسشىل بولۋى، ت. ب. قابىلەتتەرى سىرشىل دۇنيەنىڭ تاعى ءبىر جۇمباعى ەكەندىگىن كورسەتەدى.
نەگىزىندە، عىلىم سالاسىن زەرتتەۋشىلەر، وسى سۇراقتاردىڭ جاۋابى دىندە دە بار ەكەندىگىن ءتۇسىنۋى دە كەرەك.
قاسيەتتى قۇران اياتتارىندا ءبىز بىلمەيتىن جاراتىلىستىڭ جۇمباقتارى ءالىمساقتان بەرى جازىلعان. ال عىلىم سالاسى سول اياتتاردى كۇن سايىن اشقان جاڭالىقتارى ارقىلى دالەلدەپ كەلەدى.
جانۋارلاردىڭ جاپان دالادا جول تاپقىشتىق قاسيەتى عالىمدار تۇرماق، قاراپايىم ادامنىڭ ءوزىنىڭ ەرىكسىز كوڭىلىن اۋدارتادى.
كادىمگى وزىمىزگە تانىس ەسەك جول سالۋ ىسىندە ينجەنەرلەرگە جاردەمشى بولا الاتىندىعىنا بىردەن سەنە قويۋ قيىن-اق. الايدا، ەرتەرەكتە «اقىلسىز» دەپ ەسەپتەلەتىن كوك ەسەك ەكى نۇكتەنىڭ ارالىعىنداعى ەڭ توتە جولدى تابا بىلەدى.
ءبىر قىزىعى، ول توتە جۇرگەندە، ءور مەن ىلديدىڭ دا ەڭ قولايلى جەرلەرىنەن وتەدى. ال جول سالۋ ىسىندە ينجەنەرلەرگە بۇدان ارتىق قانداي جاردەمشى قاجەت؟
ادام بالاسى قۇستاردىڭ ءوزى مەكەندەگەن جەردى قايتا ورالىپ تابا الاتىندىعىن ءومىر تاجىريبەسىنەن سان مارتە كەزدەستىردى. سونىڭ ءبىرى - كەپتەر.
كەپتەرلەر - وتە باعدارلاعىش، ساعاتىنا 70 شاقىرىم جىلدامدىقپەن ۇشا الاتىن ەلپەك قۇس. ول 500-600 شاقىرىمعا دەيىن قونباي-اق ۇشىپ جەتەدى. كەپتەردىڭ وسى قاسيەتىن بايقاعاننان كەيىن ادامدار ونى پوشتا تاسۋعا وتە ەرتەدەن-اق پايدالانعان. سونداي-اق ولار كوپ كۇي تالعامايدى، قولعا تەز كوندىگىپ، جاقسى وسەدى.
ادەبي ماعۇلماتتارعا قاراعاندا كەپتەرلەردىڭ پوشتاشى رەتىندە پايدالانىلعانىنا ەكى مىڭداي جىل وتسە كەرەك. ەگيپەتتىكتەر، كونە گرەكتەر، ريمدىكتەر كەپتەردى ەجەلدەن-اق قولدا ۇيرەتكەن.
ريم قولباسشىسى د. برۋت تا كەپتەردى حات تاسۋشى رەتىندە پايدالانىپتى. ولاردى سوعىس جىلدارىندا حابار جەتكىزۋشى قۇس رەتىندە قادىر تۇتقاندىعى بەلگىلى.
سوناۋ فرانسيا- پرۋسسيا سوعىسى جىلدارى كەپتەر قۇيرىعىنا بايلاعان باعالى حاتتىڭ فوتوپلەنكاسىن پاريجگە جەتكىزىپ بەرگەن. ءبىر قىزىعى، نەمىستەر كەپتەردىڭ حابارشى ەكەندىگىن ءبىلىپ، وعان سۇڭقارلاردان «قۋعىنشى» جىبەرىپتى.
الايدا، فرانسۋزدار دا سوعىس جىلدارىندا بولۋى مۇمكىن مۇنداي جاعدايلاردى الدىن الا بولجاپ، كەپتەردىڭ قۇيرىعىنداعى پلەنكاعا قوسا ىسقىرىق شىعاراتىن زات بايلاپ قويىپتى. سۇڭقارلار مۇنداي ىسقىرىق شىعارا ۇشاتىن كەپتەرلەرگە شابۋىل جاساۋدان باس تارتسا كەرەك.
وسى سالادا ەڭبەكتەر جازعان عالىم ق. قايىموۆتىڭ جازباسىندا: «قۇستاردىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى - وزدەرى سالعان ۇيالارىن اسا قاشىقتان، اجىراتۋى قيىن جەرلەردەن ءدال تاۋىپ الۋى. بەرليندەگى بوتانيكالىق باقتان «دۇپىلدەك» دەپ اتالاتىن قۇستى ۇستاپ الىپ، 1600 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى سالونيكاعا ۇشاقپەن اپارىپ تاستاعان.
دۇپىلدەكتى باسقاسىنان اجىراتۋ ءۇشىن اياعىنا ساقينا سالىپ قويعان. ال سول ساقينالى دۇپىلدەك 10 كۇننەن كەيىن تاعى دا بەرليندەگى بوتانيكالىق باقتا سول باياعىسىنشا تىرشىلىگىن جالعاستىرا بەرگەن». مىنە، عاجاپ! جانۋارلار الەمىندەگى سىرشىل جۇمباقتار دەپ وسىنى ايت.
ولاردىڭ قىزىقتارى مۇنىمەن تاۋسىلا قويماپتى. نەگىزىنەن، قۇستاردى مەكەن ەتىپ جۇرگەن جەرىنەن قانشالىقتى الىسقا اپارىپ تاستاسا دا، ءتىپتى ولاردى ەكىنشى جەرگە تاسىمالداعاندا، باعدارىنان جاڭىلۋى ءۇشىن ناركوز بەرىپ ۇيىقتاتىپ تاستاسا دا، ءوز مەكەنىن اداسپاي تاۋىپ الادى.
سولتۇستىك امەريكاداعى ۋەلس جاعالاۋىنان ەكى ولۋشتى ۇستاپ الىپ، ۇشاقپەن اتلانت مۇحيتىنىڭ ەكىنشى جاعىنداعى بوستونعا جىبەرگەندە (قاشىقتىعى 5,5 مىڭ شاقىرىم) جيىرما ءبىر تاۋلىكتىڭ ىشىندە ولار ۋەلستەگى ءوز ۇياسىنان تاۋىپ العان. ولۋشتار ءتىپتى 7000 شاقىرىم قاشىقتىققا ۇشىپ بارا الادى.
بيولوگ عالىمداردى كوپتەن قىزىقتىرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى - قۇستاردىڭ الىس ساپارعا ۇشۋمەن بىرگە، ءوزى سالعان ۇيانى باعدارى جوق ورىنداردان اداسپاي تابا الاتىندىعى.
سوندا قۇستار مۇنداي الىس ساپارعا اداسپاي بارىپ، ۇياسىن تابۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر دابىل الۋى ءتيىس قوي. ەگەر ونداي دابىل جوق بولسا، قۇستىڭ قاي جەردە، قاشان ۇشىپ كەلە جاتقاندىعىن، ودان ارى قاراي باعىتتا ۇشاتىندىعىن، سول باعىتتى قالاي ساقتاپ، قاجەت بولعاندا ونى قالاي وزگەرتەتىندىگىن، بەلگىلى ورىنعا ۇشىپ جەتكەننەن كەيىن ونداعى ۇياسىن قالاي تابۋعا بولاتىندىعىن قۇسقا قايتكەندە دە حابارلاي الاتىنداي بولۋى قاجەت.
ولاي بولسا، قۇستار سىرتقى ورتادا نەنى باعىتقا الادى، ودان بەرىلگەن سيگنالدى قاي مۇشەسى ارقىلى قابىلدايدى؟ مۇنداي دابىلدى بىزگە ايان قۇستاردا بولاتىن مۇشەلەر اجىراتا المايتىندىعى عالىمدارعا بۇرىننان-اق تۇسىنىكتى بولاتىن.
سوندىقتان عالىمدار بۇل جۇمباقتىڭ شەشۋىن كوپكە دەيىن ىزدەستىرۋمەن بولدى. قۇستاردىڭ ءدال وسى قۇپياسىن گەيدەلبەرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورى گۋستۆا كرامەر تاجىريبە ارقىلى دالەلدەپ، اشىپ بەرگەن.
توردا ۇيرەتىلگەن سايراعىش قۇستاردىڭ قۇس قايتقان كەزدە وڭتۇستىككە، كوكتەمدە سولتۇستىككە قاراي باعىت الىپ ۇشقىسى كەلەتىندىگىن، وتە تىنىشسىزداناتىندىعىن بيولوگتار بۇرىننان-اق بايقاعان بولاتىن. كرامەر قۇستاردىڭ وسى قىلىعىن باقىلاپ، زەرتتەۋدى ماقسات ەتتى.
ول تاجىريبە ءۇشىن قولعا جاقسى ۇيرەنەتىن، توردا ۇستاۋعا كونىمپاز ەۋروپالىق قاراتورعايلاردى الادى. ەرەسەك قۇستاردىڭ سولتۇستىك تەڭىزدىڭ شىعىس جاعالاۋىنداعى ۆيەلگەلمسحافەننەن كۇزدىگۇنى ادەتتە وڭتۇستىك- باتىسقا قاراي باعىت الىپ ۇشاتىندىعىن بايقاعان كرامەر قاراتورعاي بالاپاندارىنىڭ وسىنى ساقتايتىن- ساقتامايتىندىعىن تەكسەرگىسى كەلدى. سوندىقتان ول قولىنداعى قاراتورعايلاردىڭ جۇمىرتقاسىنان شىققان بالاپانداردىڭ جەتىلۋىن كۇتتى.
جادىراعان جازدىڭ شۋاقتى كۇندەرى اياقتالىپ، قۇستاردىڭ قايتاتىن مەزگىلى كۇز دە كەلىپ جەتتى. بۇل كەزدە سارى اۋىز بالاپاندار دەنەسىن قاۋىرسىندار جاۋىپ، ۇشاتىن بولعان. كرامەردىڭ بولجامى دۇرىس بولىپ شىقتى، تورداعى بالاپاندار قازان ايىندا ءبىر ورنىندا قوناقتاي الماي، تىنىشسىزدانا باستايدى.
ولار اسىرەسە توردىڭ وڭتۇستىك-باتىس جاق بۇرىشىنا بارىپ، سول باعىتتا ۇشىپ شىققىسى كەلگەندەي قالىپ ءبىلدىردى. ال قىس ءوتىپ، قاراتورعايلار قايتادان كەلەسى كوكتەمدە تورداعى بالاپاندار تاعى تىنىشسىزدانادى. الايدا، بۇل جولى ولار توردىڭ سولتۇستىك-باتىس جاق بۇرىشىنا جينالىپ، سول باعىتتا سىرتقا ۇشىپ شىعۋعا تالپىنىس جاسادى. دەمەك، بالاپاندار دا باعىت ايىرا بىلەدى. سوندا بۇلار نەنى باعدارعا الادى؟
جۇرگىزىلگەن تاجىريبەدەن شىعاتىن ءبىر عانا قورىتىندى بار. ەڭ باستى جاۋاپ - ولار ۋاقىتتان مۇلدەم جاڭىلمايدى. سوندىقتان قۇس ورگانيزمىندەگى بۇل قۇبىلىستى «فيزيولوگيالىق ساعات» دەپ اتايمىز. فيزيولوگيالىق ساعات - بارلىق جانۋارلار مەن وسىمدىكتەرگە، ءتىپتى ادامعا دا ءتان قاسيەت.
قۇس ورگانيزمىندەگى ۋاقىت ەسەبى كۇننىڭ تۇرعان قالپىنا قاراي جۇرەدى. جان-جانۋارلاردىڭ بارلىعى دا كۇندى، كۇن ساۋلەسىن باعىت تۇتادى.
جانۋارلاردىڭ، اسىرەسە قۇرت-قۇمىرسقالاردىڭ تىرشىلىگىندە ءيىس ماڭىزدى ءرول اتقارادى ەكەن. بال اراسى ءيىستىڭ جاردەمىمەن اۋاعا ۇشۋعا ءتيىستى جولىنىڭ سىلەمىن سىزا الادى ەكەن. ادەتتە، ءاربىر ارا قۇرساعىنىڭ ۇشىندا ءيىس ءبولىپ شىعاراتىن بەزدەر ورنالاسقان «قالتاسى» بولادى.
ول «قالتا» جاي كەزدەردە جابىق تۇراتىن بولعاندىقتان، بەزدەن بولىنگەن ءيىس سىرتقا تارالمايدى. مۇنداي ءيىستى «قالتانى» بال اراسى شىرىنى مول گۇلدەردى تاۋىپ العاندا عانا اشادى. ارا «قالتاسىنان» اۋاعا تارالعان ءيىس بۇكىل ارا ۇشقان جولدا ۇزاق ساقتالىپ قالادى. ءسويتىپ، شىرىندى گۇلدەردى تاۋىپ العان ارا دا، ومارتاداعى باسقا ارالار دا مول ولجاعا اداسپاي بارا الادى، ويتكەنى ارادان بولىنگەن ءيىستى زات ولارعا «مەن مۇنادالاپ» ، جول سىلتەپ تۇرادى.
تابيعاتىندا مىلقاۋ دەپ ەسەپتەلەتىن بالىقتاردىڭ «سوزۋار» ەكەندىگىن عىلىم ناقتى انىقتاپ بەرگەن. ولاردىڭ تورسىلداقتارىنا ەرەكشە ەت جاردەمىمەن ۇرعىلاۋ ارقىلى سان الۋان دىبىس شىعارعاندىعى جانە ول دىبىستىڭ كوپشىلىگى ۋلترا قىسقا تولقىندا تارالاتىندىعى عالىمداردى ويلاندىرۋدا.
دەمەك، سۋ استىندا تىرشىلىك ەتەتىن بالىقتار دا جارقاناتتار ءتارىزدى سونار پايدالانا الاتىندىعى ءسوزسىز. بالىقتاردىڭ جاڭعىرىق لوكاتورىن زەرتتەۋ ارقىلى ينجەنەرلەردىڭ سۋ استى كەمەلەرىنىڭ باعدارلاۋىنا قاجەتتى جەتىلدىرىلگەن پريبورلار جاسايتىندىعى ءسوزسىز. بالىقتار تىرشىلىگىندە قۇپياسىن شەشۋدى قاجەت ەتەتىن جۇمباقتار جەتكىلىكتى-اق.
«التىنشى سەزىم ورگانىمەن» تىرشىلىك ەتەتىن جانۋارلاردىڭ ءبىرى - مىسىق. مىسىق تۋرالى ءدىني سەنىم ەجەلدەن-اق حالىق نازارىن اۋدارعان. ارحەولوگتار ەگيپەتتەگى ەجەلگى قالالاردىڭ بىرىنەن (بۋباستيس جانە بەني-حاسان) مىسىقتار مولاسىن قازىپ العان.
ەجەلگى ەگيپەتتىكتەر مىسىقتى قاسيەتتى دەپ ەسەپتەپ، وعان ارنايى مازار جاساعان، كادىمگىدەي جەرلەۋ ۇيىمداستىرىپ، ولەكسەسىن بالزامداپ، مۋمياعا اينالدىرعان. مىسىقتى قاسيەتتى ساناۋعا سەبەپشى بولعان قىلىعىنىڭ بىرىنە ونى ەداۋىر بيىكتىكتەن ارقاسىن جەرگە قاراتىپ تاستاعاندا، ءتورت اياعىمەن تىك ءتۇسۋى جاتادى.
زەرتتەي كەلە، مىسىقتىڭ جەرگە اياقتارىمەن تىك تۇسۋىنە ونىڭ قۇيرىعى جاردەمدەسەتىندىگى بەلگىلى بولدى. بۇل زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى عارىشقا ۇشۋ كەزىندە قاجەتكە جارادى. سالماقسىزدىق جاعدايىندا عارىشكەرلەر دەنەسىن ۇستاۋ ءۇشىن مىسىقتىڭ جەرگە ءتۇسۋ قيمىلدارىنىڭ تەحنيكاسىن پايدالاندى.
دوسجان بالابەك ۇلى،
«ايقىن»
سۋرەتتەر گازەتتەن الىندى
