د س ۇ: قازاقستاننىڭ الەمدىك ساۋدامەن ساپىرىلىساتىن كەزەڭى جاقىنداپ كەلەدى
پارلامەنتتىڭ كۇزگى سەسسياسىندا قىزۋ جۇمىسقا كىرىسكەن دەپۋتاتتىق كورپۋس وزگە دە زاڭ جوبالارىمەن قاتار، قازاقستاننىڭ د س ۇ- عا كىرۋىنىڭ رەسمي مەملەكەتىشىلىك راسىمدەرىن دە تامامدادى. پارلامەنت سەناتى وتكەن جولى عانا «1994 -جىلعى 15 -ساۋىردەگى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىن قۇرۋ تۋرالى مارراكەش كەلىسىمىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قوسىلۋى تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» ق ر زاڭىن قابىلداعان بولاتىن. مىنەكي، ەل دامۋىنداعى ەرەكشە ماڭىزدى قۇجات بولىپ تابىلاتىن وسى زاڭعا بۇگىن پرەزيدەنت قول قويدى.
ياعني، اتالعان حاتتاما تولىق كۇشىنە ەنىپ، قازاقستان د س ۇ- عا تولىققاندى مۇشە اتاندى دەگەن ءسوز. سوندىقتان دا، وسىناۋ ماڭىزدى قادام اياسىندا د س ۇ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى تاعى ءبىر مارتە ءسوز ەتسەك.
دۇنيەدەگى تاۋەلسىز 157 مەملەكەت پەن ءبىرقاتار ۇيىمدار مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن د س ۇ- نىڭ جاھاندىق ساۋدا جۇيەسىندەگى الار ورنى تۋرالى از ايتىلعان جوق. ونىڭ باستى ەرەكشەلىگى ءھام ارتىقشىلىعى وعان مۇشە مەملەكەتتەر وزدەرى جاۋاپكەرشىلىككە العان ورتاق قاعيداتتى ۇستانىپ، ساۋدا- ساتتىقتا بىركەلكى تارتىپتەر ءبارى ءۇشىن بىردەي قولدانادى.
بۇنىڭ قاراپايىم مەملەكەتتەر، الپاۋىت ترانسۇلتتىق كومپانيالاردان باستاپ قاراپايىم حالىق ءۇشىن دە ماڭىزى زور. ويتكەنى، ۇيىم اياسىندا ساۋدا تەتىگى اجىراتىلىپ، تاۋارلار بەلگىلەنگەن ءتارتىپ شەڭبەرىندە ەركىن اينالادى، سونىڭ ناتيجەسىندە باسەكەلەستىك كۇشەيىپ، باعا مەن ساپادا وزعاندار دۇنيەنىڭ ساپىرىلىسقان ساۋداسىندا «كىرپىش بولىپ» قالانا الادى. توق ەتەرى د س ۇ ارقىلى مۇشە مەملەكەتتەردە وندىرىلگەن ساپالى ءارى باعاسى باسەكەلەسە الاتىن تاۋار ءوز يەسىن تابادى.
وسىنداي ورتاق تارتىپكە نەگىزدەلگەن جاھاندىق ۇيىمنىڭ قاتارىنا قوسىلعان قازاقستان ءۇشىن بۇل جول دامۋدىڭ داڭعىلى عانا ەمەس، ۇلكەن سىناقتار الاڭى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ال بۇنداي سىناق ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا ۇمتىلاتىن ءارى الەمنىڭ وزىق وتىز مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا ەنۋدى ستراتەگيا رەتىندە ايقىنداعان قازاقستان ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ويتكەنى، ورتاق ساۋدا جۇيەسىندەگى مۇمكىندىكتەر مەملەكەتتەردىڭ بەلسەندىلىگىنە عانا ەمەس، وتاندىق بيزنەستىڭ، قازاقستاندىق ءوندىرىستىڭ باسەكەلەستىگىنە كوبىرەك بايلانىستى، ەندەشە باسەكەدە ءبىرىنشى بولۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ساپا مەن باعا كوڭىلدەن شىعۋى شارت. ەرتەڭگى كۇنى د س ۇ ارقىلى قاراپايىم حالىققا قولجەتىمدى ارزان ءارى ساپالى تاۋارلار تىزبەگى ساپ تۇزەيتىن بولسا، ءوزىمىزدىڭ وندىرۋشىلەردەن دە ساپالى دا ارزان تاۋارلار شىعارۋ تالاپ ەتىلەدى دەگەن ءسوز.
ساراپشىلار، د س ۇ ارتىقشىلىعى رەتىندە ونداعى باسەكەنىڭ كۇشتىلىگىن العا تارتىپ، ساۋدانىڭ جاھاندىق جۇيەسىنە توتەپ بەرە المايتىن كەز كەلگەن مەملەكەتتەگى كەز كەلگەن كاسىپورىننىڭ قۇردىمعا كەتەتىنىن ايتادى. دەگەنمەن، د س ۇ- دا بوس كەڭىستىك قالماق ەمەس، ءبىر كاسىپورىن قۇرىسا، سونىڭ ورنىن كەزەكتى ءبىرى باسا سالادى.
ال دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ قىزمەتىنە كەلسەك، الپاۋىت ۇيىم نەگىزىنەن كوپجاقتى ساۋدا جۇيەسىنىڭ قۇقىقتىق جانە ينستيتۋتتىق وزەگى سانالادى. 1995 -جىلدىڭ 1 -قاڭتارىنان جۇمىس ىستەي باستاعان ۇيىمعا العاشقى كەزدە 77 مەملەكەت مۇشەلىككە كىرسە، قازىرگى تاڭدا ولاردىڭ قاتارى حالىقارالىق ورتالىقتاردى قوسا العاندا 161 مۇشەگە جەتىپ وتىر. د س ۇ - ەلدەر اراسىنداعى ەركىن ساۋدا مەن اشىقتىق قاعيداتتارىن باسشىلىققا الاتىن، مۇشە مەملەكەتتەرى ارقىلى حالىقارالىق ساۋدا ەرەجەلەرىن ەندىرۋگە ارنالعان حالىقارالىق ۇيىم. نەگىزگى ماقساتى ءبىرىڭعاي ساۋدا جۇيەسىن قۇرۋ بولىپ تابىلاتىن ۇيىم كوپجاقتى كەلىسسوزدەر بويىنشا قاتىسۋشى- مەملەكەتتەرمەن ءوزارا كەلىسىلگەن قاعيداتتاردى باسشىلىققا الىپ، مەملەكەتتەردىڭ ءبىر- بىرىمەن ادىلەتتى جانە ەركىن باسەكەلەستىك شارتىندا ساۋدا جاساسۋىن قولدايدى ءھام سوعان جاعداي جاسايدى. ۇيىم شەڭبەرىندە اشىقتىق قاعيداتى دا قاتاڭ قارالادى.
ايتا كەتەرلىگى، د س ۇ ەرەجەلەرى ساياساتتان تىس، تەك قانا ساۋدا- ەكونوميكالىق مۇددەلەر مەن ماسەلەلەردى رەتتەيدى. ونىڭ باستى ماقساتى قانداي دا ءبىر بولسىن ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ ەمەس، تەك قانا حالىقارالىق ساۋدانىڭ جالپىعا ورتاق قاعيداتتارىن بەلگىلەۋ بولىپ تابىلادى. دەكلاراتسياعا سايكەس د س ۇ جۇمىسى نەگىزىنەن ءبىرقاتار قاعيداتتارعا ارقا سۇيەيدى. اتاپ ايتقاندا، ولار، ءبىرىنشى - جالپىعا ورتاق تەڭ قۇقىلىق. بۇل رەتتە د س ۇ- نىڭ بارلىق مۇشەلەرى ءبىر- بىرىنە ساۋدادا نەعۇرلىم قولايلى جاعدايدى ۇسىنۋى ءتيىس. مۇنىڭ ءوزى د س ۇ- نىڭ ءبىر مۇشەسىنە بەرىلگەن پرەفەرەنتسيالار قالعان بارلىق مۇشەلەرىنە دە ورتاق ەكەندىگىن بىلدىرەدى. ياعني، ساۋدا- ساتتىقتا «ۇلكەن كىشى مەملەكەت» دەگەن بولمايدى، ەلدەردىڭ ءبارى تەڭ قاعيداتقا مويىنسۇنادى. ەكىنشى - ءوزارا ارەكەتتەستىك. وسى بويىنشا ەكىجاقتى ساۋداداعى شەكتەۋدى ازايتۋ جونىندەگى بارلىق ارەكەت ەكىنشى تاراپتان دا قولداۋ تاۋىپ، ءوزارا ارەكەتتەستىككە اينالۋى ءتيىس. ۇشىنشىدەن، اشىقتىق نەمەسە مولدىرلىك. بۇعان سايكەس، د س ۇ مۇشەلەرى ءوزىنىڭ ساۋدا ەرەجەلەرىن تولىقتاي جاريالاۋى جانە ونىڭ د س ۇ- نىڭ باسقا مۇشەلەرىنە بەرىلگەن اقپاراتتار ءۇشىن جاۋاپ بەرەتىن ورگاندارى بولۋى ءتيىس. ءتورتىنشى - قولدانىستاعى مىندەتتەمەلەردى قۇرۋ.
بۇل رەتتە مۇشە ەلدەردىڭ ساۋدا تاريفتەرى جونىندەگى مىندەتتەمەلەرىن ەلدەردىڭ ءبىر- بىرىمەن ءوزارا قارىم- قاتىناسى ەمەس، نەگىزىنەن العاندا، د س ۇ- نىڭ باستى ورگاندارى رەتتەيدى. ال قانداي دا ءبىر ەلدىڭ ناقتى سەكتورىندا ساۋدا جاعدايدى ناشارلاتىلاتىن بولسا، وسىدان زارداپ شەككەن جاق باسقا سەكتورلاردان وزىنە وتەماقى تالاپ ەتە الادى. بەسىنشىدەن - قورعانىس «قاقپاقشالارى». بۇعان سايكەس، كەيبىر جاعدايلاردا ۇكىمەت ساۋدا شەكتەۋلەرىن ەنگىزە الادى. د س ۇ كەلىسىمى ونىڭ مۇشەلەرىنە تەك قورشاعان ورتانى قورعاۋدا عانا ەمەس، سونىمەن قاتار، ادامدار دەنساۋلىعىن ساقتاۋدا، جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردى قورعاۋدا دا شارالاردى قولدانۋعا مۇمكىندىكتەر بەرەدى.
ايتا كەتەرلىگى، دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ جوعارى ورگانى د س ۇ مينيسترلىك كونفەرەنتسياسى بولىپ تابىلادى. مينيسترلىك كونفەرەنتسياسى ەكى جىلدا ءبىر رەت شاقىرىلادى. ال ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ اراسىندا ءوزارا كەلىسپەۋشىلىكتەر، وسىعان سايكەس داۋ- جانجالدار بولىپ تۇرادى. مۇنداي داۋلار، اسىرەسە، ۇيىمداعى نەعۇرلىم ءىرى سۋبەكتىلەردىڭ حالىقارالىق ساۋدا مۇددەسىنە سايكەس ورىن الىپ جاتادى.
مىنەكي، وسى جالپىلاما ايتىلعان ەرەجە ەندى قازاقستان ءۇشىن دە قامتىلادى، مۇشەلىككە رەسمي وتكەننەن سوڭ ەلىمىزدىڭ الدىندا جاۋاپكەرشىلىكتەر مەن ماڭىزدى مىندەتتەر دە جۇكتەلەدى. ال ونداي مىندەتتەردىڭ بارلىعى د س ۇ ەرەجەلەرىندە قاراستىرىلعان جوعارىداعى ورتاق قاعيداتتاردان تۋىندايدى. ەندەشە، الداعى ۋاقىتتا قازاقستانعا وسىنداي ۇيىمنىڭ بەكىتكەن قاعيداتتارىنا ساي كەلىپ قانا قويماي، ونىڭ اياسىندا ۇسىنىلاتىن پايداسى مەن تيىمدىلىكتەرىن دە مەيلىنشە پايدالانا ءبىلۋ اسا قاجەت.
د س ۇ اياسىنداعى كەلىسسوزدەرگە بىردەن ءبىر جاۋاپتى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ىستەرى ءمينيسترى جانار ايتجانوۆانىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاننىڭ د س ۇ- عا كىرۋ بويىنشا كەلىسسوزدەرى نەگىزگى ءتورت باعىتتا جۇرگىزىلگەن. بۇلار: ءبىرىنشى باعىت - كوپجاقتى اۋىل شارۋاشىلىق سالاسىنا مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن سۋبسيديانىڭ كولەمى تۋرالى كەلىسسوزدەر. بۇل د س ۇ- نىڭ 55 مۇشە- مەملەكەتتەرىمەن ارادا جۇرگىزىلگەن. جاھاندىق تاۋار اينالىمىنىڭ 90 پايىزىن ۋىسىندا ۇستاپ وتىرعان د س ۇ اياسىندا اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا، ازىق- تۇلىك سەكىلدى كەڭىنەن تۇتىنىلاتىن تاۋارلاردا باسەكە بەكەم ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان دا، قازاقستان بۇل باعىتتا اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ۇستانىمىن بەرمەۋگە تىرىسىپ باقتى. د س ۇ اياسىنداعى كەلىسسوزدەردىڭ ۇزاققا سوزىلۋى دا ەڭ الدىمەن وسىنداي ۇلتتىق مۇددەنىڭ، مەملەكەتتىك ۇستانىمنىڭ قورعالۋىنا قاتىستى بولعانى انىق. دەسەك تە، د س ۇ ورتاق قاعيداتتارعا قۇرىلعان ۇيىم ەكەنىن دە ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. ەكىنشى باعىت - كوپجاقتى قازاقستاننىڭ ساۋدا- ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ د س ۇ شارتتارىنا سايكەستىگىن انىقتايتىن كەلىسسوزدەر. ءۇشىنشى باعىت - قازاقستاننىڭ قىزمەت نارىعىندا شەتەل كومپانيالارىنىڭ جۇمىس جاساۋ شارتتارى تۋرالى كەلىسسوزدەر. بۇل د س ۇ شەڭبەرىندەگى 15 مەملەكەتپەن جۇرگىزىلگەن. ءتورتىنشى باعىت - قازاقستاننىڭ تاۋارلار نارىعىنا يمپورتتالاتىن كەدەندىك باجداردىڭ ەڭ جوعارى مولشەرى تۋرالى كەلىسسوز، بۇل د س ۇ- نىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن 30 مەملەكەتپەن جۇرگىزىلگەن.
وسى تۇستا ايتا كەتەرلىگى، ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ د س ۇ اياسىنداعى كەلىسسوزدەردە ۇكىمەتتىڭ الدىنا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ مۇددەلەرىن تولىعىمەن قورعاپ شىعۋدى تاپسىرعان بولاتىن. مينيستر جانار ايتجانوۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، كەلىسسوزدەردىڭ ۇزاققا سوزىلىپ كەتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى دە وسى.
«قازاقستان حالقىنىڭ 40 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىنىن ەسكەرسەك، ولاردىڭ تابىسى دا اگرارلىق سەكتوردى دامىتۋعا تىكەلەي بايلانىستى. وسى تۇرعىدان ايتا كەتەرلىگى، ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋدى ءىجو 8,5 پايىزىنا دەيىن بولاتىنداي قورعاپ شىقتىق. تاجىكستاندى قوسپاعاندا تمد ەلدەرىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ 5 پايىز. قازىرگى تاڭدا ءبىز دە شامامەن 5 پايىزدىق سۋبسيديانى جاساپ وتىرمىز. بۇل ءبىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ باعاسىن باسەكەگە قابىلەتتى ەتىپ وتىر»، - دەدى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ىستەرى ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا، د س ۇ اياسىندا قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋدى بىرنەشە ەسەگە ارتتىرۋعا مۇمكىندىكتەرى بارشىلىق. «بۇل، ارينە، بيۋدجەتتىڭ مۇمكىندىكتەرىنە وراي جۇزەگە اساتىن بولادى. تۇتاستاي العاندا، ءبىز ءوز مۇددەلەرىمىزدى تولىقتاي قورعاپ قالدىق. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە، ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ، ونداي سۋبسيديالاردى قايتا جىكتەۋدى قولعا الماقپىز. بۇل رەتتە سۋبسيديانىڭ ءبىر بولىگى «جاسىل سەبەتكە» اۋدارىلسا، اۋىلداعى ينفراقۇرىلىمدى قولداۋ، اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن زەرتتەۋ بويىنشا سۋبسيديالارى ەشقانداي دا قىسقارتۋعا جاتپايدى. سول ءۇشىن ءبىز فەرمەرلەرگە تىكەلەي باراتىن قولداۋ فورمالارىنىڭ تەڭگەرىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتىپ، اۋىلداعى ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋدى جۇيەلەندىرە تۇسەتىن بولامىز» ، - دەيدى جانار ايتجانوۆا.
ال د س ۇ- عا ەنگەننەن كەيىنگى قازاقستاننىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى تۋىنداۋى مۇمكىن ماسەلەلەرىنە كەلسەك، مينيستر بۇل باعىتتا ءبىرشاما رەتتەۋ تەتىكتەرى قامتىلاتىنىن العا تارتادى. «قازاقستان د س ۇ- عا ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە ەنىپ وتىر، سوندىقتان دا ءبىز ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە ءوزىمىزدىڭ د س ۇ- عا ەنۋىمىز بارىسىندا ءوزىمىز العان مىندەتتەمەلەرگە جاۋاپ بەرەتىن بولامىز. سونىمەن بىرگە، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا ءبىز ءبىرقاتار قۇجاتتار ازىرلەپ جاتىرمىز. ولارعا الداعى 16 -قازاندا ە ا ە و مەملەكەتتەرارالىق كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا مەملەكەتتەر باسشىلارى دەڭگەيىندە قول قويىلاتىنى جوسپارلانعان»، - دەدى جانار ايتجانوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل قۇجاتتاردا قازاقستاننىڭ اۋماعىنا تومەنگى باجبەن ەنەتىن تاۋارلاردىڭ «كوشۋىن» بولدىرماۋ شارالارى قامتىلادى. «ماسەلەن، ءبىزدىڭ رەزيدەنتتەر تومەن باعامەن فارماتسيەۆتيكا ونىمدەرىن الىپ كەلسە، ونى ولار ە ا ە و اياسىندا ساتقىسى كەلەتىن بولسا، وندا قوسىمشا ايىرماشىلىعىن تولەۋى كەرەك. بۇل نەگىزىنەن شامامەن 3500 پوزيتسياعا قاتىستى بولادى»، - دەپ تۇسىندىرەدى مينيستر.
تۇيىندەي ايتساق، قازاقستان د س ۇ- عا رەسمي تۇردە قادام باسىپ وتىر. ەندەشە، الەمدىك ساۋدامەن ساپىرىلىساتىن كەزەڭ جاقىن دەگەن ءسوز.
اۆتور: قانات مامەتقازى ۇلى
