ك س ر و قارۋلى كۇشتەرى باس شتابىنىڭ ارنايى وپەراتسيالارى

 كەڭەس وداعىنىڭ شەتەلدەردەگى استىرتىن ساياسي ويىندارى وسى باس شتابتىڭ جاساعان جوسپارلارىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ وتىردى.

 كەڭەس وداعىنىڭ قارۋلى كۇشتەرى ءوز تاريحىندا 34 مەملەكەتتە بولعان 48 سوعىسقا قاتىسىپتى. ءبىراق ك س ر و اۋعانستاننان باسقا ەشبىر شەتەلگە اسكەر كىرگىزگەن جوق، تەك قۇپيا تاپسىرمالاردى جۇكتەپ، شاعىن عانا مامانداندىرىلعان ارنايى جاساقتاردى جىبەرىپ وتىردى.

 ونداي جەرلەرگە الدىمەن اتتاناتىندار، ارينە، قارۋلى كۇشتەردىڭ باس بارلاۋ باسقارماسىنىڭ ارنايى دايىندىقتان وتكەن وفيتسەرلەرى. بەلگىلى سەبەپتەرمەن ولاردىڭ جۇرگىزگەن وپەراتسيالارى قۇپيا ساقتالدى. كەيبىرەۋلەرىنە «وتە قۇپيا» دەگەن ءمور باسىلىپ، ەشكىمگە بەلگىسىز بولىپ جابۋلى كۇيىندە قالدى. ال كەيبىرەۋلەرى ارادا جارتى عاسىر، جەتپىس جىل وتكەننەن كەيىن اشىلدى. ونداي وپەراتسيالار تۋرالى ەندى ايتۋعا بولادى.

«بەرەزينو» وپەراتسياسى

 ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا كەڭەس وداعىنىڭ باس شتابى كوپتەگەن ۇتىمدى وپەراتسيالاردى جۇزەگە اسىردى، ءبىراق ولاردىڭ ىشىندە قۇپيا ساقتالعاندارى اسا كوپ بولعان جوق. وسىنداي وپەراتسيالاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ناتيجەلى بولعانى «موناستىر» جانە «بەرەزينو» ەدى. باس شتابتىڭ بارلاۋ باسقارماسى مەن ارالاس ارنايى قىزمەتتىڭ باستاماسىمەن كەڭەس وداعىندا نەمىستەرگە بۇيرەكتەرى بۇراتىنداردىڭ «پرەستول» دەگەن ۇيىمىن قۇرۋ كەرەك دەگەن شەشىم شىعارىلدى.

شىن مانىندە، بۇل يدەيانىڭ ماقساتى -  وسى ۇيىمعا ساتقىنداردى تارتىپ، قاقپانعا ءتۇسىرۋ بولاتىن. قيتۇرقى ويلاستىرىلعان وپەراتسياداعى نەگىزگى ءرولدى سوعىسقا دەيىن، 1929 - جىلدان باستاپ قۇپيا قىزمەتكە جۇمىس ىستەيتىن ەميگرانت الەكساندر دەميانوۆ وينادى. ول قارسىلاس ەكى جاق ءۇشىن دە بارلاۋ قىزمەتىندەگى ادام بولعانىمەن، باس شتابتىڭ اشسا الاقانىندا، جۇمسا جۇدىرىعىندا وتىردى.

 كەڭەستىك قارسى بارلاۋ قىزمەتى ءوز جاعىنا قاراتىپ العان دەميانوۆ «موناستىر» وپەراتسياسى بارىسىندا نەمىس بارلاۋشىلارىن ۇستاۋعا جانە گەرمانياعا جالعان اقپارات تاراتۋعا جۇمىس ىستەدى. نەمىستەردىڭ بارلاۋ قىزمەتى دەميانوۆقا قاتتى سەندى، ول ابۆەر قىزمەتىندە «ماكس» بولسا، كەڭەستىك بارلاۋ قىزمەتىندە «گەينە» دەگەن لاقاپ اتپەن ءجۇردى.

 1944 -جىلدىڭ 18 - تامىزىندا ول 3 - رەيحتاعى ءوزىنىڭ «باسشىلارىنا» جالعان اقپارات جىبەردى. وندا بەرەزينا وزەنى ماڭىندا ۆەرماحتىڭ ۇلكەن وتريادى قورشاۋعا ءتۇسىپ قالدى دەلىنگەن. بۇل «وتريادتى» پودپولكوۆنيك شەرحورن («شۋبين» ) باسقاردى. «بەرەزينو» وپەراتسياسىنىڭ ءساتتى اياقتالۋىنا جۇمىسشى- شارۋا قىزىل ارمياسى جاعىنا وتكەن نەمىس وفيتسەرلەرى سەبەپكەر بولدى. ولار وزدەرىن جاۋ تىلىندا امان قالعان ۆەرماحت پولكى رەتىندە جاقسى كورسەتتى، ال پاراشيۋتپەن دەسانت بولىپ تۇسكەن بايلانىسشىلاردى قارسى بارلاۋ قىزمەتكەرلەرى بىزگە جۇمىس ىستەۋگە كوندىرىپ، ولاردى نەمىس اسكەرلەرىمەن راديو ويىنعا كىرگىزدى.

 ارحيۆ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا، 1944 - جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن 1945 - جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن نەمىس باسشىلىعى ك س ر و تىلىنا 39 ۇشاق جىبەرىپ، 22 بارلاۋشىسىن (ولاردىڭ بارلىعى قارسى بارلاۋدىڭ قولىنا ءتۇستى)، 13 راديوستانسيا، 255 وراما قارۋ- جاراق، ازىق- تۇلىك، وق- ءدارى، مەديكامەنتتەر تيەلگەن جۇك، 1777000   سوم اقشا تۇسىرگەن. بەرەزيناداعى «ءوزىنىڭ» وتريادىن جابدىقتاۋدى گەرمانيا سوعىستىڭ اياعىنا دەيىن توقتاتقان جوق.

«انادىر» وپەراتسياسى

 «انادىر» -  كۋباعا كەڭەستىك زىمىراندار، اۆياتسيالىق بومبالار جانە جاۋىنگەرلەر بولىمدەرىن جەتكىزۋگە باعىتتالعان قۇپيا وپەراتسياعا ك س ر و باس شتابىنىڭ قويعان شارتتى اتى. وپەراتسياعا قاتىسقان كەڭەستىك اسكەري توپتا جەكە قۇرامنىڭ  50874 ادامى جانە 3 مىڭداي اسكەري ەمەس ازاماتتار بولدى. سونىمەن قاتار  230000 توننا ماتەريالدىق- تەحنيكالىق قۇرالداردى مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنا جەتكىزۋ كەرەك بولدى.

كەڭەس وداعىنىڭ كەمەسىنىڭ ۇستىندە امەريكاندىق جويعىش ۇشاق

 ءبىرىنشى سۋ ترانسپورتى كۋباعا 1962 - جىلدىڭ 10 - ماۋسىمىندا بەت الدى. امەريكالىق بارلاۋدىڭ كوزىن الۋ ءۇشىن باس شتاب ءارتۇرلى امالدارعا باردى. جالعان اقپارات تاراتۋ ءۇشىن ك س ر و تەڭىز فلوتىنىڭ كەمەلەرى تانك، زەڭبىرەك جانە باسقا تەحنيكالاردىڭ اعاشتان جاسالعان كوشىرمەلەرىن تيەپ، ك س ر و- نىڭ ءارتۇرلى پورتتارىنان شىعا باستادى. جوعارى شەندەگى اسكەريلەردەن باسقالارىنا «جۇك چۋكوتكاعا جىبەرىلىپ جاتىر» دەپ جاريالاندى. وسىدان وپەراتسيانىڭ «انادىر» دەگەن اتى پايدا بولدى. بارلىق قۇجاتتاردا انادىر پورتى كورسەتىلدى.

 سول وقيعاعا قاتىسۋشى، دارنيتسا قالاسىندا ورنالاسقان 14119 اسكەري ءبولىمنىڭ سەرجانتى ۆيكتور كوستيۋحيەۆسكي بىلاي دەپ جازادى: «قۇپيالىلىق قاتتى ساقتالدى. ەشقانداي اقپارات جوق. ءاربىر جەكەلەگەن جاۋىنگەر ءوزىنىڭ ينتەرناتسيونالدىق مىندەتىن باسقا ەلدىڭ اۋماعىندا اتقارۋعا دايىنمىن دەپ قاعازعا قول قويدى. ءبىتتى. باسقا ەشقانداي ارتىق ءسوز ايتىلعان جوق».

 1962 - جىلدىڭ 14 - قازانىندا ايەرو فوتو تۇسىرىلىمدەردى ساراپتاعان ا ق ش س ر ۋ (ورتالىق بارلاۋ باسقارماسى) كۋباعا كەڭەستىك بالليستيكالىق زىمىرانداردىڭ ورناتىلعانىن ءتۇسىندى. ال بۇعان دەيىن، ءتىپتى اقپاراتتاردىڭ تۇسكەنىنە قاراماستان، ا ق ش كۋبانىڭ ۇستىندە كەڭەستىك «يادرولىق شاتىردىڭ» اشىلاتىنىنا اسا سەنىمدى بولعان جوق. وسىلايشا، س ر ۋ سان سوعىپ قالدى. بۇل دا باس شتابتىڭ ءساتتى شىققان قۇپيا وپەراتسيالارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.

«ۆەتنام شابۋىلى» وپەراتسياسى

 كەڭەس وداعىنىڭ ۆەتنام سوعىسىنا ارالاسۋى كوپ ۋاقىت بويى جابىق اقپارات بولدى، اشىق ايتىلعان جوق. قازىرگى گولليۆۋد فيلمدەرىندە «قىزىل» جاۋىنگەردى امەريكالىقتاردىڭ ۆەتنام سوعىسىنداعى باستى جاۋى رەتىندە كورسەتەدى، الايدا كەڭەستىك جاۋىنگەرلەردىڭ ۆەتنامدا بولۋى اسا قۇپيا ساقتالدى.

 ك س ر و ءوزىنىڭ اسكەريلەرىن ۆەتنامعا جىبەرۋ تۋرالى شەشىمدى 1965 - جىلى 2 - ناۋرىزدا ا ق ش اسكەرلەرى سولتۇستىك ۆەتنامدى بومبالاي باستاعاننان كەيىن قابىلدادى. كەڭەستىك باس شتاب اسكەري تەحنيكانى، ماماندار مەن جاۋىنگەرلەردى ۆەتنامعا جونەلتە باستادى. ارينە، مۇنىڭ بارلىعى سىرت كوزدەن تاسالانىپ، قۇپيا جولدارمەن جەتكىزىلدى. ۆەتنامدا سوعىسقان ارداگەرلەردىڭ ەستەلىكتەرىندە بۇلاردى ۇشار الدىندا كيىمدەرىن اۋىستىرىپ، ازاماتتىق ۇلگىدەگى كيىمدەردى كيگىزگەن، ءاربىر جازىلعان حات مۇقيات تەكسەرۋلەردەن وتكىزىلەتىن.

 ك س ر و ۆەتنام جەرىنە التى مىڭنان ءسال استام وفيتسەر جانە ءتورت مىڭ قاتارداعى جاۋىنگەردى اتتاندىردى. بۇل سانعا قاراپ «كەڭەستىك ارنايى قىزمەت» ا ق ش- تىڭ جارتى ميلليوندىق ارمياسىنا قارسى تۇراتىن باستى جاۋى بولا المايتىنىن كەز كەلگەن ادام تۇسىنەر ەدى. ءبىراق گولليۆۋدتىق فيلمدەردە سولاي كورسەتىلىپ ءجۇر. اسكەري مامانداردان باسقا، ك س ر و ۆەتنامعا 2000 تانك، 700 جەڭىل جانە مانيەۆرلىك ۇشاقتار، 7000 مينومەت پەن زەڭبىرەك، جۇزدەن استام تىكۇشاق جانە باسقا تەحنيكالاردى بەردى.

 ءىس جۇزىندە ۆەتنامداعى بۇكىل اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس جۇيەسى ءمىنسىز بولدى، بىردە- ءبىر جويعىش ۇشاق وتە المايتىنداي بولدى، اينالا كەڭەستىك ماماندار مەن كەڭەستىك قۇرالدار تۇردى. ك س ر و اسكەري ۋچيليشەلەرى مەن اكادەميالارى ۆەتنامدىق اسكەريلەردى سول جاققا بارىپ وقىتتى.

«افريكالىق ارنايى قىزمەت»

 كەڭەس وداعىنىڭ اسكەريلەرىنىڭ افريكادا سوعىسقانى تۋرالى كوپ ۋاقىت بويى ايتۋعا بولمادى. ايتۋ بىلاي تۇرسىن، ك س ر و ازاماتتارىنىڭ 99 پايىزى الىستاعى انگولا، موزامبيك، ليۆيا، ەفيوپيا، سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك يەمەن، سيريا جانە مىسىردا كەڭەستىك اسكەري كونتينگەنت تۇرعانىن بىلگەن دە جوق. كەيبىرەۋلەر دالەلسىز دەرەككوزدەر ارقىلى ءبىلىپ، الىپ- قاشپا اڭگىمەلەردەن ەستىپ قالۋى مۇمكىن، ءبىراق ونى اڭىز رەتىندە قابىلدادى.

 سوعان قاراماستان، تەك قانا ك س ر و قارۋلى كۇشتەرى باس شتابىنىڭ 10-باسقارما جەلىسى بويىنشا 1971 -جىلدان 1991 - جىلعا دەيىن انگولادا  10985 گەنەرال، وفيتسەر مەن پراپورشيك جانە قاتارداعى جاۋىنگەر بولدى. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەفيوپياعا  11143 كەڭەستىك اسكەري قىزمەتكەر جىبەرىلدى. موزامبيكتەگى اسكەريلەردىڭ ءبارىن قوسىپ العاندا افريكا جەرىندە  30000 استام اسكەري مامان مەن جاۋىنگەرلەر قىزمەت ەتتى.

 الايدا افريكادا «ينتەرناتسيونالدىق مىندەتتەرىن» اتقارعان جاۋىنگەرلەر مەن وفيتسەرلەردىڭ وسىنشاما كوپتىگىنە قاراماستان، وندا بولماعان سياقتى ولارعا وردەن، مەدالدار بەرىلگەن جوق، ولاردىڭ ەرلىكتەرى تۋرالى ەشقانداي كەڭەستىك اقپارات قۇرالدارى جازعان جوق. رەسمي ستاتيستيكادا ولار مۇلدە بولماعان سياقتى. افريكاداعى سوعىستارعا قاتىسقانداردىڭ اسكەري بيلەتتەرىنە شەتەلدىك ءىسساپار تۋرالى ەشقانداي بەلگى سوعىلعان جوق، تەك قانا ارعى جاعىندا ك س ر و قارۋلى كۇشتەرى باس شتابىنىڭ 10-باسقارماسى تۇرعان اسكەري ءبولىمنىڭ كومەسكى ءمورى باسىلدى.

قايىرجان تورەجان

«ايقىن» گازەتى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى