كىم ناشار ۇرپاق؟ - باسپا سوزگە شولۋ

بۇگىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى حابارلاعانداي، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ ءماجىلىسى «ماڭگىلىك ەل» تۇجىرىمداماسىنىڭ زاڭنامالىق نەگىزى ماقۇلداندى. «بەسىنشى سايلانعان پارلامەنتتىڭ بەسىنشى سەسسياسىنىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ ماجىلىستەگى كۇردەلى زاڭ شىعارۋ جۇمىسى جەتى كوميتەت پەن اپپاراتتا تاڭ سارىسىنەن ءتۇن جارىمىنا دەيىن، قاجەت بولعان كەزدە سەنبى، ءتىپتى جەكسەنبى كۇندەرى ءجۇرىپ جاتىر»، - دەپ جازادى باسىلىم. سەبەبى، پرەزيدەنت ۇلت جوسپارىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ەڭ شۇعىل زاڭداردىڭ العاشقى توپتاماسى 2016 -جىلعى 1 -قاڭتاردان باستاپ جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس دەگەن مىندەت قويعانى بەلگىلى.

«ۇلت جوسپارى جاريالانعان بويدا دەرەۋ پرەزيدەنت جانىنان جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلىپ، ونىڭ قۇرامىنا دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ وكىلدەرى دە كىردى. بۇل پارلامەنتشىلەردىڭ زاڭ جوباسىنىڭ تۇجىرىمداماسى مەن ءماتىنىن ازىرلەۋدىڭ ەرتە ساتىسىنان باستاپ ونىڭ تاقىرىبىن مەڭگەرىپ، ءوز ۇسىنىستارىن ايتۋىنا، ارىپتەستەرىنىڭ پىكىرلەرىن ءبىلىپ، ەسكەرۋىنە مۇمكىندىك بەردى. جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا وزگەرىستەردىڭ ءاربىر بلوگى بويىنشا زاڭ جوبالارىن دايىنداۋدا اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى. جاز بويى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداي وتىرىپ، ۇكىمەتتىڭ، وزگە دە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ، پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسىنىڭ بىرلەسە كۇش سالۋى ناتيجەسىندە «100 ناقتى قادامدى» زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنىڭ جوسپارى جاسالدى. وسى قۇجاتتا زاڭداردىڭ جوبالارىن پارلامەنتتە قاراۋ كەستەسىنە باسا ءمان بەرىلدى»، دەلىنگەن ماقالادا. ۇلت جوسپارىن ورىنداۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن قانداي زاڭ جوبالارىنا باسىمدىق بەرىلەتىنىن بىلگىڭىز كەلسە، «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ بۇگىنگى نومىرىنەن «ءماجىلىس: «ماڭگىلىك ەلدىڭ» زاڭنامالىق نەگىزى ماقۇلداندى» دەگەن تالداۋ ماقالانى وقىڭىز.

***
«ال، سوناۋ 1899 -جىلى لايىقجان بەركىمبايەۆ پەن حاسان يمامبايەۆ دەگەن ەكى قازاق ازاماتى كۋنستكامەرا، ياعني، رەسەيدىڭ انتروپولوگيا جانە ەتنوگرافيا مۋزەيىنە بۇگىنگە ەڭ قۇندى جادىگەردىڭ بىرىنە اينالعان ساۋكەلە اپارىپ بەرگەنىن بىلگەن با ەدىڭىز؟ بىلمەسەڭىز، بۇل جەردە بۇدان دا قىزىق دەرەكتىڭ شەتى كورىنىپ تۇر. «تاريحتا ساۋكەلەنى ۇزاتىلاتىن قىزدار عانا كيگەنىن بىلەمىز. ال ساۋكەلەگە ۇقساس باسكيىم كيگەن ەسىك قورعانىنان تابىلعان التىن ادامدى حانزادا دەپ ءجۇرمىز. وسى جەردە زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ساقتاردىڭ ەرلەرى دە ساۋكەلە كيگەن بە؟ الدە التىن ادام دەپ جۇرگەنىمىز شىنىندا، ايەل مە؟». «ايقىن» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى وسى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ىزدەگەن ەكەن. «تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەدىل نويان ۇلى التىن ادامنىڭ حانزادا ەمەس، حانشايىم بولۋى مۇمكىن دەگەندى العا تارتتى. «ولاي دەۋگە دە نەگىز بار. قورعاننىڭ ىشىنە ۇڭىلسەك، قابىردىڭ وڭتۇستىك جانە باتىس جاعىندا 26 قىش ىدىستىڭ ورنالاسقانىن كورۋگە بولادى. ورتاسىندا باسى باتىسقا قاراتىلعان ادام قاڭقاسى تابىلدى. ءمايىت تۇرقىنىڭ ۇزىندىعى 165 س م. بۇل كورسەتكىش ايەل ادامعا ءتان ولشەم دەۋگە بولادى. ول التىنمەن ارلەنگەن ءساندى كيىم كيىنگەن. باسكيىمى شوشاق تۇرىندە بولىپ كەلەدى. بيىكتىگى 70 س م- دى قۇرايدى. باسكيىمنىڭ ماڭدايشاسىندا التىننان جاسالعان ءمۇيىزدى (پىراقتى)، قاناتتى جىلقى بەينەلەرى بەرىلسە، باسكيىمنىڭ ەكى جاق ءبۇيىرى تاۋ سىلىمدەرى، اعاشتار، بارىس، تاۋتەكە بەينەلەنگەن 150-دەي التىن قاپتىرمالارمەن جانە توعالارمەن ساندەلگەن»، دەپ جازادى باسىلىم زەرتتەۋشىنىڭ ءسوزىن مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ. ماقالادا ايتىلعانداي، كوشپەلىلەردە، اسىرەسە، تۇركى تايپالارىندا ەر ادامداردىڭ سىرعا تاققاندىعىن ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردەن كورۋگە بولادى. ءبىراق مۇنداي سىرعالار كوبىنە دوڭگەلەنىپ، ايشىق تارىزدەس بولىپ جاسالادى. ال التىن ادامنىڭ قۇلاعىنان سالپىنشاق كوك تاسى بار سىرعانىڭ تابىلۋى، موينىنداعى التىن القانىڭ ءتورت ورام سپيرال تارىزدەس جاسالۋى ونىڭ ايەل جىنىسىنا جاتاتىنىنا كەلەسى دالەل ءتارىزدى. قازبا جۇمىستارى بارىسىندا التىن ادامنىڭ قابىرىنەن قولا اينانىڭ تابىلۋى دا ونىڭ ايەل ەكەندىگىن ايعاقتاي تۇسەتىندەي.

جازبا دەرەكتەردەن ساقتاردىڭ تارعىتاي، سكۋنحا اتتى پاتشالارىمەن قاتار، اسا بەدەلدى توميريس، تامير، زارينا اتتى پاتشايىمدارى ءومىر سۇرگەنىن ەسكەرسەك، التىن ادامنىڭ حانشايىم بولۋى ابدەن مۇمكىن. ماقالا اۆتورى سونداي- اق ەتنوگراف تاتتىگۇل ەرسايىن قىزىنىڭ دا مىنانداي پىكىرىن ۇسىنىپ وتىر: «الماتى وبلىسىنىڭ ەسىك قورعانى مەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ شىلىكتى جازىعىنان تابىلعان التىن ادامنىڭ ەكەۋىنىڭ دە باسكيىمدەرى ساۋكەلەنىڭ ءپروتاتيپى دەۋگە تولىق نەگىز بار. شىعىس قازاقستاننان تابىلعان التىن ادامنىڭ ايەل ەكەنى دالەلدەندى. ال ەسىكتەگى التىن ادام تاريحىمىزداعى ەڭ العاشقى قۇندى جادىگەر بولدى. ونىڭ تابىلۋى ۇلكەن سەنساتسياعا اينالىپ، ەل مۇنى كەرەمەت ەموتسيامەن قابىلدادى. سول كەزدە ونى حانزادا دەپ ەموتسيامەن ايتىپ جىبەرگەن بولار. سودان كەيىن ءبىز سولاي قابىلداپ كەتتىك. ەندى قاراساڭىز، ەسىك قورعانىنان تابىلعان التىن ادامنىڭ دۇنيەلەرىنىڭ كوبى ايەلگە ءتان. مىسالى، بۇرىن ايەل ادامدى ىدىس- اياعىمەن، ال ەر ادامدى قارۋ- جاراعىمەن قوسا جەرلەگەن. ال ەسىكتەگى التىن ادامنىڭ جانىنان ون ەكى قۇمىرا، كۇمىس تاباقشا تابىلدى. وسىنىڭ ءوزى- اق التىن ادامنىڭ حانزادا ەمەس، حانشايىم ەكەنىنىڭ دالەلى بولا الادى». مىنە، زەرتتەۋشىلەرگە عانا ەمەس، قاراپايىم حالىققا دا مازا بەرمەيتىن وسىنداي دەرەكتەر پايدا بولىپ وتىر. راسىمەن دە، التىن ادام ايەل بولۋى مۇمكىن بە؟ بۇل تۋرالى گازەتتىڭ بۇگىنگى نومىرىندەگى «التىن ادام ايەل مە نەمەسە ساۋكەلەنى كىمدەر كيگەن؟» دەگەن زەرتتەۋ ماقالادان وقي الاسىزدار.

«ايقىنداعى» بۇگىنگى ماقالالاردىڭ ءبىرى ءسىزدىڭ، ءبىزدىڭ، مىنا قوعامنىڭ، قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ سويلەم قۇراپ، ءسوز ساپتاۋدا ءمان بەرمەيتىن، ءبىراق، وتە ورەسكەل قاتەلىكتەرىن ءتىزىپ بەرگەن. ەڭ باستىسى، ماقالا اۆتورى تاۋەلسىزدىك تۇسكە قانا كىرىپ، بىرەۋدىڭ بوساعاسىندا جۇرگەن جيىرماسىنشى عاسىرداعى قازاق ءتىلىنىڭ كوركەم كەلبەتى مەن ەگەمەن ەل اتانعان 25 جىلدان بەرگى انا ءتىلىمىزدىڭ الا دا قۇلا بەينەسىن سالىستىرا جازعان.

 «كەڭەس وداعى كەزىندە قازاق ءتىلى قازاقتاردىڭ ازايعانىنان كوبىرەك زارداپ شەكتى. بۇل ازايۋ ءبىراز جۇرتتىڭ ورىستانۋىنان دا كوبەيە تۇسكەنىن مويىندايىق. وسىنىڭ سالدارىنان قازاق ءتىلى ابوريگەندەردىڭ ءتىلى دەڭگەيىنە ءتۇسىپ، قۇرىپ بىتۋگە ءتيىس ەدى. زاڭدىلىق بويىنشا. ءبىراق قازاقتىڭ ەر-ازاماتتارى ونداي كۇيگە تۇسىرگەن جوق. بايقاپ قاراساڭىز، اشارشىلىق، رەپرەسسيا، سوعىس سياقتى ءۇشباستى ايداھاردىڭ ناۋبەتىنەن كەيىن، 1940 -جىلداردىڭ سوڭىنان- اق قازاق تىلىندەگى عاجايىپ كىتاپتار دۇنيەگە كەلە باستادى. سوعىس كەزىندە وقىرماندارعا قازىنا بولىپ ۇسىنىلعان «اباي جولىن» ايتپاعان كۇننىڭ وزىندە، سودان كەيىن عابيت پەن عابيدەننەن، ءابدىلدا مەن ابۋدەن باستالعان جول 60-جىلداردىڭ اقتانگەرلەرىنە كەلىپ جالعاستى. ءسويتىپ، ولار قازاق ادەبيەتىن سالىستىرمالى تۇردە ازعانا ۋاقىتتا كەمى - كەڭەستىڭ، زورى - الەمنىڭ ماڭدايالدى ادەبيەتى دەڭگەيىنە شىعاردى.

ەڭ باستىسى، قانشا جەردەن قىسىپ تۇرسا دا، ولار قازاقتىڭ ءتىلىن ءدال بۇگىنگىدەي ورىس ءتىلىنىڭ بوداۋىنا بايلاپ بەرە سالعان جوق. كەز كەلگەن كەڭسە قۇجاتى دا، كەز كەلگەن اۋدارما دا تازا قازاقى ۇعىممەن سويلەپ جاتتى. ت ا س س- تان كەلەتىن سالا قۇلاش باياندامالار ءبىر ءتۇن ىشىندە قازاق تىلىندە جازىلعانداي اۋدارىلىپ، س ق- نىڭ بەتىندە سىقيىپ جاريالانىپ جاتتى. قانشا جەردەن ورىس ءتىلى ۇستەمدىك تانىتسا دا، قازاق ءتىلى ءوزىنىڭ سان عاسىر بويى قالىپتاسقان زاڭدىلىعىن ساقتاپ قانا قويعان جوق، قايتا ودان سايىن نىقتاپ، بەكىتە ءتۇستى. ەفيردەن وراشولاق تىركەستەر ايتىلعان جوق، رەسمي قۇجاتتاردىڭ اۋدارماسى كالكا ەمەس، تازا قازاقى ۇعىمعا سايكەس بولدى»، دەپ جازادى «ايقىن». راسىمەن دە، اۋدارمامەن عانا كۇن كورىپ وتىرعان اقپارات قۇرالدارىنىڭ جۇمىسىنا قاراپ، كەيدە ءتىپتى وزدەرى نە جازىپ وتىرعانىن تۇسىنە مە دەپ ويلاناسىز. «وكىنىشكە قاراي، قازىر بارلىق اقپارات قۇرالدارى حالىق الدىندا ەمەس، جەكەلەگەن ادامدار الدىندا عانا جاۋاپتى سياقتى، دەپ جالعاستىرعان اۆتور: قازاق ءتىلىنىڭ ەفيرلىك ۇلەسىن قاداعالايتىن زاڭدى ورىنداۋ ءۇشىن عانا اۋدارماسىنىڭ ساپاسى تۇككە تۇرعىسىز حابارلار مەن ونىمدەردى تولقىنعا توعىتىپ جاتىر، توعىتىپ جاتىر.

قازىر جاڭالىق وقىعان ديكتور ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كورسەتكىشى پالەنباي پايىزدى «قۇرايتىنىن»، ونىڭ ءوسىمى ەل بايلىعى «بولىپ تابىلاتىنىن»، مۇنىڭ ءبارى - «ول» حالىق الەۋەتىنىڭ ارتۋىنىڭ بەلگىسى ەكەنىن قينالماي، ۇيالماي وقىپ وتىرا بەرەدى. كەز كەلگەن كەيىپكەر «ويىمەن بولىسەدى»، بارلىق كوممەنتاتور دوپقا جان ءبىتىرىپ، ونىڭ نوسەربايەۆپەن قاتار الاڭدا شاۋىپ جۇرگەنىن ايتادى، «دوپپەن نوسەربايەۆ» دەيدى. ءتىس پاستاسى تۋرالى جارناماعا كوزىڭىز ءتۇسسىنشى، «ونىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ستوماتولوگتار قاۋىمداستىعىمەن ۇسىنىلعانىن» بىلەسىز. اپىر- اي، ءبىزدىڭ ۇعىمدا ول «پاستانى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ستوماتولوگتار قاۋىمداستىعى ۇسىندى» بولۋعا ءتيىس ەمەس پە ەدى؟ الماتىنىڭ كوشەسىندە كەلە جاتساڭىز، ۇلكەن بيلبوردتاعى تاماشا تۋىندىلارعا كوزىڭىز تۇسەدى. الايدا ونىڭ بۇرىشىنا جازىلعان «ماتەريالدار سۋرەتشىنىڭ جانۇياسى مەن «قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىمەن» ۇسىنىلدى» دەگەن سويلەم بىردەن ەڭسەڭىزدى تۇسىرەدى.

ويلاپ كورىڭىزشى، وسىنداي جايت كەڭەس زامانىندا بولۋى مۇمكىن بە ەدى؟ ە جوعا، مۇنداي «ورىسشا كيىنگەن» تىركەستەر مەن ءبالدىر- باتپاق اۋدارمالاردى ءبىزدىڭ جۋرناليست-قالامگەر اكەلەرەمىز ەسىكتەن سىعالاتپايتىن. دەمەك، ءبىز ناشارمىز. ءتىلىمىزدى تالاۋعا بەرىپ قويدىق. اقپارات پەن دەرەكتىڭ ءبارىن ورىسشادان اۋدارامىز دەپ اۋدارىلىپ ءتۇسىپ جاتىرمىز»، دەيدى ە. جەڭىس ۇلى. اۆتور دۋبلياج بەن بۇگىنگى سەريالداردىڭ سىيقى كەتكەن اۋدارمالارى تۋرالى دا وتكەن مەن بۇگىنگى سالىستىرا جازادى. «قازاق فيلمنىڭ» اۋدارماسىنداعى «سەنى نە تۇلەن ءتۇرتتى» دەگەن تىركەستى «استانا» ارناسىنىڭ «سەنى قانداي شىبىن شاعىپ الدى؟» دەگەن تىكەلەي اۋدارماسى تۋرالى جانە باسقا دا تۇرپايى قاتەلىكتەر تۋرالى وقىعىڭىز كەلسە، «ايقىننىڭ» بۇگىنگى نومىرىندە باسىلعان «كىم ناشار ۇرپاق» دەگەن ماقالانى وقىڭىز.

***

«ەكسپرەسس ك» گازەتى استانا قالاسىندا پايدا بولاتىن ءبىرىنشى جىلى ايالداما تۋرالى جازادى. دەرەككوزىنە سۇيەنسەك، جىلى ءارى جابىق ايالدامالار ەكىگە ءبولىنىپ سالىنادى. ءبىرىنشى بولىگى اشىق، ەكىنشىسى شىنى قابىرعالارمەن قاپتالعان بولادى. جازدا جەلدەتكىش، قىستا جىلۋ تاراپ تۇراتىن بۇل ايالدامالار وتە ىڭعايلى بولماق. بۇل تۋرالى «ەكسپرەسس ك» گازەتىندە جارىق كورگەن «زاودنو ي پوگرەەمسيا» دەگەن ماتەريالدان وقي الاسىزدار.

اۆتور: كەنجەكەي توقتامۇرات قىزى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى