سىرتتا جۇرگەن اعايىن ءتىل تۋرالى تەرەڭ اڭگىمە قوزعايدى
ماقسات - «شەتەلدە تۇراتىن قازاق دياسپورا وكىلدەرىن قازاقستاندىق قوعاممەن اقپاراتتىق جۇمىس جۇرگىزۋگە جۇمىلدىرۋ».
رەداكسياعا ات باسىن تىرەگەن قوناقتار اراسىندا فرانسيادان كەلگەن ابدۋلسامەت التاي، ەۋروپا قازاق قوعامدارى فەدەراتسياسىنىڭ ءتوراعاسى ابدۋلقايىم كەسەجى، سۇلەيمەن دەميرەل اتىنداعى قازاق- تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى يسلام جەمەنەي، ماسكەۋدەگى «استانا» قورىنىڭ پرەزيدەنتى جارقىن وتەشوۆا، ساۋد ارابياسىنان كەلگەن كاسىپكەر قۇدايار حارۋن مىرزا بولدى.
ق ر مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «جاناشىر» قوعامدىق قورى سەبەپشى بولعان بۇل جيىندا گەرمانيا، تۇركيا، فرانسيا، فينليانديا، نورۆەگيا، اۆستريا، دانيا، قىتاي، اۋعانستان، يران، ساۋد ارابياسى، رەسەي مەن موڭعوليا ەلدەرىنەن كەلگەن قانداستارىمىز كەلەلى ماسەلەلەر قوزعادى.
ابدۋلسامەت التاي:
- فرانسياداعى قازاقتاردىڭ باسىم بولىگى ءوز ەلىندەگى ءبىراز اقپاراتتان بەيحابار. سەبەبى، قازاقستانداعى بۇقارالىق اقپارات كوزدەرىنىڭ باسىم بولىگىندە لاتىن قارپى جوق. ال كيريلليتسانى ءبىز جاقتىڭ جۇرتى وقي المايدى. لاتىن قارپىن ءبىرقاتارى وقيدى دەگەن كۇننىڭ وزىندە باسىم كوپشى- لىگى قازاقشاسىن تۇسىنبەۋى دە مۇمكىن. پاريج قالاسىندا وزدەرىڭدەي قازاقتىڭ قارادومالاعى ءبىراۋىز قازاقشا بىلمەيتىن. بىردە الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى استانا قالاسىندا تۇراتىن ايسۇلۋ ەسىمدى قىزبەن تانىسىپ، قازاقشا سويلەسۋدى ۇيرەندى. ءقازىر ەلدەگى كەز كەلگەن قازاقتان كەم سويلەمەيدى. سول قازاقشانى ۇيرەتكەن قىزبەن شاڭىراق كوتەردى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى، كەز كەلگەن شەتتەگى قازاقتا ءتىل ۇيرەنۋگە نيەت بار، تەك مۇمكىندىك شەكتەۋلى.
ابدۋلقايىم كەسەجى:
- بۇل - جالپى ەۋروپا قازاقتارىنىڭ تۇگەلىن قامتيتىن پروبلەما. ەۋروپاداعى قازاق جاستارىنىڭ انا ءتىلىن بىلمەۋى - سول جاقتاعى اعا بۋىن وكىلدەرىن اسا تولعاندىراتىن ماسەلە. بۇل پروبلەمانى شەشۋ جولىندا ءبىرقاتار شارالار اتقارىپ تا كوردىك. ماسەلەن، فرانسيا، گەرمانيا، شۆەتسيا، ۇلى بريتانياداعى قازاق قوعامدارىندا جەكەلەگەن ءتىل ۇيرەتۋ كۋرستارىن ۇيىمداستىردىق. اپتاسىنا ءبىر رەت وتەتىن كۋرسقا قىزىعۋشىلىق جوعارى بولدى. ەركەتوتايلاردى بىلاي قويعاندا ەرەسەك قاۋىمنىڭ ءوزى كيريلليتسانى ۇيرەنىپ، ءارى قاراي ءتىل سىندىرىپ، قازاق ءتىلىن دامىتۋعا دەن قويا باستادى. ەۋروپا ەلىنە وقۋعا بارعان ستۋدەنتتەر، ياكي ەلشىلەردىڭ جۇبايلارى ۇستازدىق ەتىپ، شەتتەگى قازاقتارعا كومەك كورسەتىپ جاتتى. وسى باعىتتا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قارايتىن «دارىن» ورتالىعىمەن بىرلەسىپ ءبىرقاتار شارالار اتقاردىق.
ورتالىق ۇيىمداستىرعان قازاق ءتىلىنىڭ وليمپياداسىنا 2013 -جىلى 13 بالا اكەلىپ قاتىستىردىق. ول كەزدەگى نەگىزگى ماقسات - بايگەدەن وزا شابۋ ەمەس، تەك قاتىسۋ ەدى. سەبەبى، ەۋروپانىڭ جاستارى قازاق ءتىلىن جارىستى جارىپ شىعاتىنداي دەڭگەيدە بىلمەيدى. سول كەزدەسۋدىڭ ناتيجەسىندە، پاريج قالاسىندا «دارىن» ورتالىعىنىڭ باستاماسىمەن ەكى اپتالىق ينتەنسيۆتى ءتىل كۋرسى ۇيىمداستىرىلدى. ءبىراق مۇنداي شارالار ۋاقىتشا ەكەنىنە، شەتتەگى قازاقتاردىڭ ءتىل پروبلەماسىن تۇبەگەيلى شەشپەيتىنىنە كوزىمىز جەتتى. «ەۋروپاداعى قازاقتاردىڭ قايتسەك ءتىلىن، ءدىلىن، ادەت- عۇرىپ، سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ قالامىز؟» دەپ ۇلتى ءۇشىن جۇگىرگەن ازاماتتاردىڭ كۇن وتە قارقىنى ۇدەپ بارا جاتقان ءتىل پروبلەماسىن جەكەلەي شەشۋگە قاۋقارسىز ەكەنىن انىق ۇقتىق.
قازاقستان - قالاي الىپ قاراساق تا، حالىقارالىق دەڭگەيدە ءوز بەدەلىن مويىنداتقان، ورتا ازيا ەلدەرىنىڭ اراسىندا جارقىراي تۇسكەن، وزگە مەملەكەتتەرمەن تەرەزەسى تەڭ، ۇلكەن، ىقپالدى مەملەكەت. مۇندا ەلباسىنىڭ كورەگەن، سارابدال ساياساتىنىڭ ىقپالى زور. ەندىگى كوكەيدەگى وي، ساناداعى ساۋال ەلىمىزدەگى ءتيىستى قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ «قۇلاعىنا» جەتسە ەكەن دەيمىز. شەتتەگى قازاقتاردىڭ ءوتىنىشى - ەۋروپا ەلدەرىندە قازاق دياسپوراسى كوبىرەك شوعىرلانعان جەرلەردە قازاق مادەنيەت ورتالىقتارى، ءيا بولماسا، قازاقستان مادەنيەت ينستيتۋتتارىن قۇرۋ. بۇل باستامانى ەكى جاقتى قاراستىرۋعا بولادى. بۇگىندە ۇلى قازاقتىڭ ءتىلى، مادەنيەتى، تاريحى، سالت- داستۇرىنە قىزىعاتىن ەۋروپالىقتاردىڭ قاتارى ارتتى. سول مادەنيەت ورتالىعىندا اشىلاتىن ءتىل ۇيرەتەتىن، قازاقتىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن تانىستىراتىن كۋرستار قازاقتار ءۇشىن دە، قازاق حالقىنا قىزىعاتىن ەۋروپالىقتار ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى بولار ەدى. سەبەبى، شەتەلدە قازاق تىلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق كۇن ساناپ ارتۋدا. قازاقستاننىڭ بەرليندەگى ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن Humboldt ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق ءتىلى كافەدراسى اشىلعان بولاتىن. مۇندا قازاق ءتىلى نەمىستەرگە ۇيرەتىلەدى. سول كافەدراداعى «قازاق ءتىلىن ۇيرەنەم» دەگەن نەمىس ۇلتىنىڭ سانىنان- اق قازاق تىلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىقتى بايقاۋعا بولادى. «قازاقستان ەكونوميكالىق جانە مادەنيەت ورتالىعى» دەگەن اتاۋمەن بەرلين قالاسىندا ورتالىق اشىلعان بولاتىن. ءبىراق ول جەردە قازاق ءتىلى ۇيرەتىلمەيدى.
يسلام جەمەنەي:
- الەمنىڭ قىرىق مەملەكەتىندە تىرشىلىك ەتىپ جۇرگەن بەس ميلليوننان استام قازاق بار. قازاق دياسپوراسى وزگە ەلدەردىڭ دياسپوراسىنان وزگەشەلەۋ. بۇل ماسەلەنىڭ سەبەپ- سالدارى جۇيەلى تۇردە تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان كەيىن زەرتتەلىپ كەلە جاتىر. اسىلى قازاقتار الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە تارىداي شاشىلىپ جۇرگەندەرى وزدەرىنىڭ قالاۋى ەمەس. ويتكەنى قازاقتار - اتاجۇرتىنا باۋىر باسقان حالىق.
ماسەلەن، اتاجۇرتىنان يران جەرىنە قونىس اۋدارعان العاشقى بۋىن ەلدى ساعىنىپ، اڭسارى تۋعان جەرىنە اۋىپ ءجۇردى. ولار ءوز ساعىنىش سەزىمىن كەيىنگى ەكىنشى بۋىنعا ايتىپ، امانات ەتە ءبىلدى. ال ءۇشىنشى بۋىننىڭ ساعىنىش جالىنى ازايا ءتۇستى. ودان كەيىنگى ۇرپاقتار ەلدى ءسۇيۋ جالىنىن تەك قانا كىتاپتاردان وقىپ سەزە السا، ولاردىڭ اسقان سەزىمتالدىعى دەپ ەسەپتەۋگە بولاتىنداي بولىپ كورىنەدى.
ايقىن: ەۋروپاداعى قازاق وتباسىلارى كامەلەت جاسىنا تولعان بالالارىن قازاق ءتىلىن تۇبەگەيلى ۇيرەنۋى ءۇشىن قازاقستاندا وقىتۋىنا مۇمكىندىگى جوق پا؟
ابدۋلقايىم كەسەجى:
- مۇمكىندىگى بار. بۇعان شەتتەگى قازاق جاستارىن ىنتالاندىرىپ تا ءجۇرمىز. مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن قازاق دياسپوراسىنا ارنالعان ارنايى كۆوتامەن ج و و- عا دەيىنگى دايىندىق كۋرستارىن وقىپ، ءارى قاراي ەلدەگى ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەن ءبىلىم الىپ، قايتىپ جاتقاندار بار. ءبىراق بۇلاردىڭ قاتارى ساناۋلى.
ءاردايىم شەتتەگى قازاقتار جونىندە اڭگىمە بولعاندا «بۇلار اسسيميلياتسيانىڭ قۇرساۋىندا تۇر» دەگەن پىكىر كوپ ايتىلادى. بۇل ويدىڭ بەلگىلى ءبىر پايىزى شىندىق تا شىعار. دەسەك تە قازاق دياسپوراسىندا قازاقى سالت- ءداستۇر، ادەت- عۇرىپ ساقتالعانى ءۇشىن دە «مەن قازاقپىن» دەيتىن رۋح ءالى دە بار. «مەن قازاق بولا تۇرا نەگە قازاقشا سويلەمەيمىن؟»، «ۇيدە نەگە قازاقشا ۇيرەتپەيسىڭدەر» دەپ، سوسىن ەلدەگى ءارتۇرلى شارالارعا قاتىسۋعا كەلگەن جاستار «ەلگە بارعاندا ءتىل بىلمەگەنىم ءۇشىن ۇيالدىم» دەپ اتا- انالارىن كىنالاپ، انا ءتىلىن بىلمەگەنىنە نامىستانعان تالاي شەتتەگى قازاق بالالارىن كورىپ تە، ءبىلىپ تە ءجۇرمىز. ماسەلەن، 2011 -جىلى دۇنيەجۇزىلىك قۇرىلتايعا كەلگەن قازاقتىڭ قارادومالاقتارى ءتىل ۇيرەنۋى ءۇشىن ەلدەن دوس تاۋىپ، تانىسىپ- ءبىلىسىپ جاتتى. تەگى، گەنى، ءوزى قازاق بولا تۇرا «ول نەگە بىردەن جۇتىلىپ كەتەدى؟» دەپ ويلايسىزدار؟
بۇرىنىراقتا ەلدەگى جۇرت پەن شەتتەگى قازاقتىڭ اراسىن بايلانىستىرعان التىن كوپىر - توتە جازۋمەن شىعاتىن «شالقار» گازەتى بولدى. شەتتەگى قازاق تا گازەتتى قولعا ۇستاپ، جاتاعىنىڭ باسىنا قويىپ، ساپاردا سومكەسىنە سالىپ ءجۇرىپ وقىعىسى كەلەدى. مۇنداي باسىلىم ەكى جاقتاعى قازاق جۇرتىن بايلانىستىرۋ ءۇشىن قاجەت دەسەك، توتە جازۋ - ءتول مادەنيەتكە بارار بىردەن- ءبىر جول. شەتتەگى قازاقتاردىڭ ءبىرقاتارىندا توتە جازۋ ءالى دە ساقتالعان. سول سەبەپتى، «شالقار» گازەتىنىڭ ساقتالۋىنا، قايتادان اينالىمعا شىعۋىنا سانالى ازاماتتار اتسالىسسا دەگەن تىلەك بار.
يسلام جەمەنەي:
- ەلدەگى بيلىك، بايلار، زيالى قاۋىم بىرىكپەسە، تەك ءبىرجاقتىڭ بەلسەندىلىگى شەتتەگى قازاقتىڭ ءتىل ۇيرەنۋىنە نەگىز بولا المايدى. ماسەلەن، ەۋروپانىڭ ءبىرقاتار ەلدەرىندە اشاتىن مادەنيەت ورتالىقتارى ۇنەمى قارجىلاندىرۋدى قاجەت ەتەدى. سول ءۇشىن الدىمەن قازاق تىلىندە سويلەيتىن، قازاقشا ويلانا الاتىن، قازاققا جانى اشيتىن كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى شەتەلدە بيزنەس ورتالىقتارىن اشۋ كەرەك. قازاقستاننىڭ بايلىعىنا قىزىققان كەز كەلگەن شەتەلدىك تە، قانداستارىمىز دا قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە ءماجبۇر بولادى. سايكەسىنشە، مادەنيەت ورتالىقتارىن قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك تۋادى. بۇل - ءبىر.
ەكىنشىدەن، مەملەكەت قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن، قازاق تىلىندە ءىس- قاعازدارىن جۇرگىزە المايتىن ادامدى شەتەلدە ەلشى رەتىندە بەكىتپەۋى كەرەك. قازاق ءتىلى ساياسي، ەكونوميكالىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتىلگەن تۇستا مادەنيەت وزدىگىنەن قامتىلادى. سول تۇستا شەتتەگى قازاق تا، قازاق ەمەسى دە قازاق ءتىلىن بىلۋگە مۇددەلى بولادى.
ايقىن: جارقىن اپاي، ماسكەۋدەگى «استانا» قورىنىڭ حال- احۋالى قانداي؟
جارقىن وتەشوۆا:
- كەڭەستىك يمپەريا كەزىنەن «ۇساق» تىلدەردىڭ بىردەن، نە بىرتىندەپ جويىلىپ جاتقانىن ساۋاتتى ازاماتتار جاقسى بىلەدى. 1920 -جىلعى حالىقتار ساناعىندا «190 ۇلت پەن ۇلىستىڭ ءتىلى بار» دەپ جاريالانسا، سودان بەرى ول ەكى ەسە كەمىپ كەتىپتى. ولار قايدا كەتتى؟ ءىز- ءتۇزسىز جوعالىپ كەتۋى مۇمكىن بە؟
بۇرىن ماسكەۋدىڭ ءدال ورتاسىنداعى «گلوبۋس» كىتاپ دۇكەنىندە قازاقشا ەرتەگىلەر، ت. ب. كوپتەگەن قازاق تىلىندەگى كىتاپتار ساتاتىن قازاق ءبولىمى بولاتىن، قازىر جوق. رەسەيدەگى قازاق بالالارىنا ارنالعان شاعىن وقۋلىقتار سۇراي- سۇراي ءتىلىمىز دە جاۋىر بولدى. قاۋىمداستىق باسشىلارى وزىنشە جىرلايدى، ءبىز وزىمىزشە جىرلايمىز. ەشبىر ىستە بىرلىك جوق. سىرتتا جۇرگەن اعايىندى بىرىكتىرىپ، ەل مادەنيەتىن ۇلىقتاۋ ەمەس، اركىم ءوز جامىلعان كورپەسىن وزىنە تارتىپ، ءوز باسىن عانا ويلايدى. سىرتتا جۇرگەن اعايىندى قالاسا باۋىرعا تارتادى، قالاماسا تەۋىپ قۇلاتادى.. .سىرتتاعى ءار قازاق اتاجۇرتتى، وسى ەلدە جۇرگەن قازاقتاردان ارتىق باعالايتىنىنا ءشۇبا جوق! وعان باسىمدى تىگىپ باستەسە الامىن. قاي ورالماندى الىڭىز، تىربانعان ەڭبەگى ارقاسىندا جۇرت قاتارىنا قوسىلىپ وتىر. ەل قادىرىن، ەڭبەك قادىرىن ولار جاقسى بىلەدى. كەزىندە ولاردى اكەسى توسىپ الىپ باسىنا ءۇي، باۋىرىنا بايلىق توسەپ بەرگەن جوق. قازاق بابام «التىننىڭ قولدا باردا قادىرى جوق» دەگەندى وسىندايدا ايتقان. ورالمان اعايىن تۋرالى، شەتتەگى باۋىرلارىڭىز تۋرالى ورايسىز ءسوز ايتىلماۋى ءتيىس.
جىلدا قازاقستاندا «قازاقستان - اتاجۇرتىم، قاسيەتىم - انا ءتىلىم» اتتى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى بويىنشا وتەتىن حالىقارالىق وليمپياداعا شەتەلدە تۇراتىن قازاقتاردىڭ بالالارىن قازاق تىلىنەن ءوزىمىز دايىنداپ، ءوز قاراجاتىمىزبەن الىپ كەلەمىز. بۇل ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن 2004 -جىلدان قازاقستاننىڭ ءار قالاسىندا ءوتىپ كەلەدى. العاشقى جىلدارى وتە جوعارى دارەجەدە وتكىزىلگەن بۇل شارا 2007 -جىلى وتە تومەن دارەجەدە ءوتتى. سول جىلى وليمپيادا جايلى ۇلتتىق «انا ءتىلى» گازەتىنە «اتى دارداي، زاتى قانداي؟» دەگەن ماقالام شىقتى. ماقالادا وسى وليمپيادانى وتكىزۋگە جاۋاپتى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جانىنداعى «دارىن» ورتالىعى باسشىلارىنا سىن ايتىلعان. سول كۇننەن باستاپ مەن ولارعا جاقپادىم. كەلەسى جىلعى وليمپيادادان باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى وليمپياداعا شاقىرۋ قاعازى جىبەرىلمەيدى. حاباردار بولىپ جاتسام، وقۋشىلارىمدى دايىنداپ، ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان، قاتىسىپ كەلەمىن. ءبارى ءتىلىم ءۇشىن، ەلىم ءۇشىن!
ماڭگىلىك ەل يدەياسىن كوتەرىپ وتىرعان ەلباسىنىڭ جولداماسىنا ءار قازاق ءوز ۇلەسىن قوسۋعا مىندەتتى. ال سىرتتاعى بەس ميلليوننان اساتىن قازاق قاۋىمى بۇل ىستەن شەت قالمايتىنى انىق. تۋعان ەلىمىزدىڭ ءتۇتىنى دە ءتۇزۋ شىقسا دەگەن تىلەكتەمىز! «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى شەتەلگە كەلگەن قازاق بالالارىنىڭ قازاق تىلىندە سويلەي الماعانىمەن قويماي، تۇسىنبەگەنى جانىمىزعا شانشۋداي قادالادى. سوندىقتان شەتتەگى قازاق بالالارىن قازاق تىلىندە سويلەتۋدى، شەتتەگى كوزى اشىق ءار قازاق ازاماتتىق بورىشىمىز دەپ سانايمىز.
ايقىن: قۇدايار مىرزا، ساۋد ارابياسىندا تۇراتىن قازاقتار كوپ پە؟
قۇدايار حارۋن:
- كوپ دەپ ايتۋعا دا، از دەپ ايتۋعا دا بولادى.
ايقىن: مولشەرلەپ ايتقاندا، مەككە قالاسىندا قانشا قازاق وتباسى تۇرادى؟
- 500-700 وتباسى تۇرادى. بالا سانىمەن ەسەپتەسەك، وندا كوپ دەپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنى ءاربىر وتباسىندا كەمىندە 7-8 بالا بار. ءبىزدىڭ اتالارىمىز اۋعانستان، پاكستان ارقىلى اۋىپ بارعان. مەككەدە تۇراتىن قازاقتاردىڭ ورتاق ءتىلى بار. ول قازاقشا دا، وزبەكشە دە، تۇرىكشە دە، پارسىشا دا ەمەس. بارىنە ورتاق، تۇسىنىكتى ءبىر ءتىل بار. ياعني، ول - ءار ۇلتتىڭ قوسىندىسىنان پايدا بولعان ءتىل. بۇل ءتىلدىڭ اۋعانستان دا، نە بولماسا پاكستاندا پايدا بولعانىن بىلمەيمىن. تۇركىمەن نە تاجىكپەن وسى ءتىل ارقىلى تۇسىنىسەمىز.
ايقىن: بۇل تىلگە ورتاق ءالىپبي تۇزىلگەن بە؟
- ورتاق ءالىپبي جوق. ءبىراق ءوزارا سويلەسۋگە ىڭعايلى. ءار ۇلتتىڭ ءبىر- ءبىر ءسوزى كىرىگىپ، جاڭا ءبىر ءسوزدى تۇزگەن. ءتىپتى، اراسىندا ورىسشا سوزدەردى دە كەزدەستىرۋگە بولادى.
ايقىن: ساۋد ارابياسىنا بابالارىمىز قاي جىلدارى قونىس اۋدارعان؟
- يراننان كەتكەنى 1936-38 -جىلدارى قونىستانعان. يرانداعى قازاق اعايىندار بىرتىندەپ ارابياعا قاراي جىلىستاي باستاعان. 1934-1940 -جىلدارى كوشكەن.
يسلام جەمەنەي:
- بۇل جىگىتتىڭ قازاقستانعا كەلگەنىنە كوپ بولا قويعان جوق. ناعىز قاھارمان جىگىت. قاھارماندىعى نەدە؟ قازاقشا وقىماعان. مەككەدە تۇرادى. ەلىمىزگە كەلگەن بەس- التى اي ىشىندە قازاقشانى تەز مەڭگەرىپ الدى. وسى ەلدە ءجۇرىپ «ورىسشا وقىدىم» دەپ ءتىل ۇيرەنگىسى كەلمەيتىندەر كوپ. كەز كەلگەن دۇنيە نيەتكە بايلانىستى تۋادى.
قۇدايار حارۋن:
- ۋنيۆەرسيتەتتە جۇرگەنىمدە، قازاقتىڭ تاريحىن جەتە وقۋعا تىرىستىم. قازاقشا ۇيرەنۋگە بەت قويعانىم سول وقىعاندىعىمنىڭ اسەرى بولار. «ورىسشا ۇيرەنسەم» دەگەن تالپىنىس بولعان دا ەمەس.
ايقىن: ساۋد ارابياسىنداعى قازاق وتباسىلارى سالت- ءداستۇردى جاقسى ساقتاعان با؟
- قازاقتىڭ ءداستۇرىن ۇستانۋعا تىرىسامىز. ءداستۇر ساقتالعان دەپ ايتقانىمىزبەن، قوسىمشا اۋعاندا پاكستاندا بولعان اعايىنداردىڭ بويعا سىڭىرگەن دۇنيەلەرى دە پايدالانىلادى.
ايقىن: ارابتاردىڭ ءداستۇرى شە؟
- قاتتى ءسىڭىسىپ كەتكەن دەپ ايتا المايمىن. دەگەنمەن، سوندا تۇرىپ جاتقاندىقتان، جاستاردىڭ بويىنا ەپتەپ بولسا، ءسىڭىپ جاتىر.
يسلام جەمەنەي:
- سالت- داستۇرگە بايلانىستى بىرەر ءسوز ايتا كەتەيىن. ماسەلەن، يران حالقى ناۋرىزدى ەرەكشە اتاپ وتەدى. ولار ناۋرىزعا ون ءۇش كۇن دەمالىس بەرەدى. ون ءۇشىنشى كۇن ىرىمدارى بويىنشا، بۇكىل وتباسىمەن تابيعاتقا شىعىپ تويلايدى. بۇرىن يرانداعى قازاقتار ناۋرىزدى ءۇش كۇن تويلايتىن ەدى. يراندىقتان ۇيرەنىپ، قازاقتار دا ون ءۇش كۇن بويى اتاپ وتەتىن بولدى.
ابدۋلسامەت التاي:
- پاريجدە جىل سايىن يۋنەسكو مەن تۇركسوي بىرىگىپ، ناۋرىز تويىن اتاپ وتەدى. وعان كوپتەگەن تۇركى تەكتەس ەلدەردىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ، مەرەكەنى تويلايدى. ءتىل ماسەلەسىنە قىسقاشا ۇسىنىسىم بار. فرانتسيادا مەكتەپتەردە قوسىمشا ءتىل ۇيرەنەدى. ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز، قوسىمشا ءتىل رەتىندە قازاق ءتىلى ەنگىزىلسە دەپ ويلايمىن. قازىر تۇركى ءتىلى قوسىمشا ءپان رەتىندە ەندى. اپتاسىنا ءبىر- ەكى ساعات تۇرىكشە ۇيرەنگىسى كەلسە، بالالاردىڭ قوسىمشا وقۋىنا بولادى. بۇل بالالاردىڭ ءتىلدى ۇيرەنۋىنە مۇمكىندىك اشادى. ءقازىر بالالاردىڭ كوبى فرانتسۋز مەكتەپتەرىنە بارادى. فرانتسۋز بالاباقشاسىندا تاربيەلەنەدى. ول نەگىزى ساباعىنان بوس ۋاقىتىندا، سەنبى- جەكسەنبى كۇندەرى مەشىتتەرگە جىبەرەمىز. ءدىني ساباق الادى. سونىڭ ارقاسىندا ءدىندى مىقتاپ ۇستانىپ كەلەمىز.
ايقىن: ابدۋلقايىم اعا، سىزدەردە جىلىنا ءبىر رەت قۇرىلتاي ۇيىمداستىرىلادى. سول قۇرىلتايدىڭ تاعى ءبىر ماقساتى - جاستاردىڭ باسىن قوسۋ، ياعني وتباسىن قۇرۋىنا جاعداي جاساۋ دەپ ەستىگەن ەدىك. شىن مانىندە، سولاي ما؟
- ءبىزدىڭ اتالارىمىزدىڭ ەلدەن جىراققا كەتكەنىنە سەكسەن جىلعا تاياپ قالىپتى. سول كەزدەن بەرى ءوزارا قۇدالاسىپ، جەكجات بولىپ كەلەدى. باسقا حالىقتاردىڭ ىشىندە جوعالىپ كەتپەۋىمىزگە سەبەپكەر بولىپ وتىرعان دا وسى نارسە. داستۇرگە باعىنۋ، ادەت- عۇرپىمىزدى بويعا ءسىڭىرۋ ارقىلى قازاقتىعىمىزدى جوعالتپاۋعا تىرىسامىز. قازىر سول دياسپوراداعى ازعانا قازاق اينالىپ كەلگەندە، ءبىر- بىرىمەن جەكجات- جۇراعات دەسەك تە بولادى. ويتكەنى سەكسەن جىلعا تاياۋ ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءوزارا الىم- بەرىم، ياعني ءبىر- بىرىمىزگە بالا بەرىپ، بالا الىپ كەلەمىز.
ايقىن: قۇدايار مىرزا، ساۋد ارابياسىندا تۇراتىن قازاقتاردىڭ وتباسىن قۇرۋ ماسەلەسى قالاي؟
- ساۋد ارابياسىندا تۇراتىن قازاقتار تەك ءبىر- بىرىمەن عانا قۇداندالى بولادى. يران مەن ساۋد ارابياسىندا قازاقتار وزگە ۇلت وكىلىنەن قىز المايدى، نە قىزىن بەرمەيدى.
ءتۇيىن:
الەمنىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىندە جۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ ءبىر عانا مۇددەسى، ءبىر عانا ماقساتى بار: ورتاق سەزىم، ورتاق تۇيسىك، ورتاق سۇيىسپەنشىلىك اياسىندا ءومىر ءسۇرۋ. اتاجۇرتتى اڭساي وتىرىپ، قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن بويلارىنداعى قۋاتىن، جۇرەگىندەگى ماحابباتىن اياماي كەلەدى.
دايىنداعاندار: گۇلزينا بەكتاس، ايدانا نۇرمۇحان
«ايقىن»
