پرەزيدەنتتىڭ تۇڭعىش ۇستازى - تاكۋرا اپاي

العاشقى ۇستاز!..  العاشقى ۇستاز... وسى ءبىر ۇلى ءسوزدى جەر دۇنيەنىڭ بارشا ادامىنىڭ ءسۇيىنىپ ايتپاعانى جوق-اۋ، ءسىرا! «ۇستاز» ءسوزىن ەستىگەندە، ءبىلىم، عىلىم، تاربيە، ونەگە، ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارى، رۋحاني بايلىقتار، مەيىرىم-قايىرىم، ماحاببات-قۇرمەت، ونەر، شەشەندىك، كوسەمدىك، باتىلدىق - ەرلىك، ت. ب. اسىل قاسيەتتەردى سەزىنىپ، اسەرلەنىپ قالامىز. جۇرەككە جىلۋ كىرەدى، وي جاقسىلىعى كۇشەيەدى.

ءوزى دە الەمدەگى اريستوتەلدەن كەيىنگى «ەكىنشى ۇستاز» اتانعان ءابۋناسىر ءال-ءفارابيدىڭ: «ۇستاز مەيلىنشە شەشەن، ونەر-بىلىمگە قۇشتار، اسا قاناعاتشىل، جانى ءادىل، جۇرتتىڭ بارىنە جاقسىلىق پەن ىزگىلىك كورسەتەتىن، قورقىنىش پەن جاسقانۋ دەگەندى بىلمەيتىن باتىل، ەرجۇرەك بولۋى كەرەك»، -  دەگەن وسيەتى ويعا ورالادى.

ۇلى ۇستاز  ۇلىقبەك ءوزىنىڭ شاكىرتى اليمەن قۇشاقتاسىپ، كوزىنە جاس الىپ قوشتاسىپ تۇرىپ: «جۇزدەگەن جىلداردان بەرى قولدان تۇسپەي وقىلىپ كەلە جاتقان ايگىلى «كابۋسناما» كىتابىندا جازىلعانداي، ۇستازىڭنىڭ سوزدەرى مەن ۇلگى-ناسيحاتتارىن ەسىڭدە ۇستا جانە ارداقتاي ءبىل!» -  دەگەنى ەسكە تۇسەدى. دانىشپان اباي ادامنىڭ ادام بولماعى جاقسى ۇستازدان دا ەكەنىن سوندىقتان ايتقانداي. كورەي حالقى ۇرپاعىنا ۇستازدىڭ ءتىپتى كولەڭكەسىن دە باسۋعا بولمايتىنىن ەسكەرتىپ وتىرادى ەكەن!

ال جاس ورەنگە ءبىلىم قاقپاسىن العاش اشقان ۇستاز مارتەبەسى وسى پايىمداردىڭ ەڭ باسىندا تۇر. عىلىمعا شىعار باسپالداق - ءبىلىم، ءبىلىمنىڭ ورنايتىن ىرگەتاسىن بەرىك ەتىپ قالايتىن -  العاشقى ۇستاز. العاشقى ۇستاز - ءبىر توبە دە، ودان كەيىنگى بارلىق ۇستاز -  ءبىر توبە! العاشقى ۇستاز شاكىرت ءۇشىن -  ادامتانۋ، دۇنيەتانۋ، ءسوزتانۋ، ونەرتانۋ، ءبىلىمتانۋ. بالاڭ شاكىرت ءبارىن دە العاشقى ۇستازىنىڭ كوزىمەن تانىپ بىلەدى. «ءسابيدىڭ تاعدىرىنىڭ سيپاتى -  كىندىك شەشەدەن» دەيتىن سياقتى، شاكىرتتىڭ دە ءبىلىمىنىڭ قۋات-كۇشى، مىنەز مادەنيەتى، ەڭبەك داعدىسى -  العاشقى ۇستازدان.

وسىناۋ ۇلىلىق الەمىندە ەلباسى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى، ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ العاشقى ۇستازى يسمايلوۆا تاكۋرا العاداي قىزىنىڭ ارداقتى ەسىمى دە جۇلدىزداي جارقىرايدى. ول تۋرالى تاكۋرا يسمايلوۆانىڭ قىزى قارلىعاش يسمايلوۆا «ەلباسى سىنىپتاستارى» اتتى كىتاپتا مىناداي دەرەك كەلتىردى: «مەنىڭ انام يسمايلوۆا تاكۋرا العاداي قىزى 1922-جىلى الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانى پرۋدكي سەلوسىندا دۇنيەگە كەلىپتى. جەنپيدى وقىپ بىتىرگەن سوڭ، شامالعان اۋىلىنداعى فۋرمانوۆ اتىنداعى مەكتەپتىڭ باستاۋىش سىنىپتارىنا ساباق بەرىپ، زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىن وسى جەردە ەڭبەك ەتكەن ەدى. انام تاكۋرادان مىڭداعان بالالار ساۋاتىن اشتى، تاربيە الىپ شىقتى...

وسى مەكتەپتە نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ءابىش ۇلى دا وقىعان. ەلباسىنا باستاۋىش سىنىپتا العاش قولىنا قالام ۇستاتىپ، ساۋاتىن اشىپ وقىتقان انامىز تاكۋرا ەكەن. شاكىرتتەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن ەسىنەن شىعارعان ەمەس. شاكىرتتەرى دە وقىتۋشىسىن ۇمىتقان ەمەس.

نۇراعا تەمىرتاۋدان اۋىلعا كەلگەندە، ۇستازدارىن ىزدەپ كەلىپ، سالەم بەرەتىن. بىردە اۆتوبۋستا كەزدەسىپ: «تاكۋرا اپاي، ءسىز تۋرالى گازەتكە ماقالا جازىپ ەدىم، وقىدىڭىز با؟» -  دەپ سۇراپتى.

انامىز العىسىن جاۋدىرىپ كەتە بەرىپتى. ۇيگە كەلگەن سوڭ: «قۋانعانىمنان ابدىراپ، قاي گازەت ەكەنىن دە سۇراماعانىمدى قاراشى»، -  دەپ وكىنگەن ەدى. شامالعاندا كەزدەسكەندە، نۇراعامىز: «بۇل كىسى -  ءبىزدىڭ تاكۋرا تاتەمىز، قولىمىزعا قالام ۇستاتىپ، ساۋاتىمىزدى اشىپ، وقۋ-جازۋعا ۇيرەتتى، ءبىز مۇنداي اسىل جاندى ەشقاشان ۇمىتپاۋىمىز كەرەك»، -  دەگەنى ءالى جادىمدا...

1990-جىلى انامىز قايتىس بولعاندا، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ماسكەۋدەن ۇيگە تەلەفون شالىپ، اۋدانعا تاپسىرما بەرسە كەرەك، قاسكەلەڭ اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى كوڭىل ايتا كەلىپ، نۇراعانىڭ كوڭىل ايتقان جەدەلحاتىن تابىستادى. الەۋمەتتىك ارحيۆىمىزدە ساقتاۋلى تۇرعان وسى جەدەل حاباردا بىلاي دەپ جازىلعان:

«ۇلكەن ۇستاز، مەيىربان انا، كەڭ پەيىلدى، پاراساتتى ازامات، كوپشىلىك قۇرمەتتىسى تاكەڭنىڭ كۇتپەگەن جەردەن كەلگەن قازاسى ءبارىمىزدى قاتتى كۇيزەلتىپ، تەبىرەنتىپ كەتتى. قايعى-مۇڭدارىڭىزعا ورتاقپىز!

قادىرلى ۇستازدارىمىزدىڭ ەل ازاماتتارىن تاربيەلەپ وسىرگەندەگى ولشەۋسىز ەڭبەگى ەشقاشان دا ۇمىتىلمايدى. ول كىسىنىڭ اسىل قاسيەتتەرى، جارقىن بەينەسى ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە ءارقاشاندا ساقتالادى. جاتقان جەرى جايلى، توپىراعى تورقا بولسىن!

نۇرسۇلتان نازاربايەۆ».

شىن جۇرەكتەن شىققان سوزدەر عانا جۇرەكتەرگە جەتىپ، كوكىرەككە سىڭسە كەرەك. بولاشاق تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ قولىنا العاش قالام ۇستاتقان ۇستازدان اسقان باقىتتى ادام جوق شىعار دەپ ويلايمىن. ەندەشە مەنىڭ انام تاكۋرا -  شىن باقىتتى جان!»

ءيا، تاكۋرا العاداي قىزى - بەينەسى شاكىرت جۇرەگىندە ماڭگى ساقتالاتىن شىن باقىتتى مۇعالىم. تاكۋرا يسمايلوۆا اپايلارى جايىندا «ەلباسى سىنىپتاستارى» اتتى ەستەلىكتەر جيناعى بەتتەرىنەن ونىڭ شاكىرتتەرى دە وسىلاي دەيدى.

بايبەك قىدىرعالي مۇحامەتامىر ۇلى:

- مەن 1947-1948 وقۋ جىلىندا شامالعان اۋىلىنداعى شاعىن عانا فۋرمانوۆ اتىنداعى سەلولىق ورتا مەكتەبىنىڭ تابالدىرىعىن نۇرسۇلتانمەن بىرگە اتتادىم... باستاۋىش سىنىپتاردا بىزگە قالام-قارىنداش ۇستاتىپ، ساۋات اشىپ وقىتقان تاكۋرا (اۋىلدا - تاكۋ) دەيتىن تاتەيىمىز بولدى. ءبىز العاشقى ۇستازىمىزدى ەشۋاقىتتا جادىمىزدان شىعارعان ەمەسپىز... وڭشەڭ ۇلدار ءبىر سىنىپتا وقىدىق تا، وزدەرىمىزشە ادەمى گۇلدەر تەرىپ اكەلىپ، مۇعالىم ۇستەلىنە قوياتىنبىز... - دەيدى.

تاكۋرا اپايدىڭ شاكىرتى پانار يحامبەرلينا ءوز ويىن بىلاي ءبىلدىردى:

- وسى مەكتەپتە بىزگە ءبىلىم، تاربيە بەرگەن ۇلاعاتتى ۇستازدارىمىزعا - جىلقىباي قاراسايەۆ، قارالاسبايەۆا گۇلجاميلا، مىرزاتاي يحامبەرمەن، تاكۋ تاتەي يسمايلوۆا، تالاپ سۇلتانبەكوۆ، توتى سەيتجانوۆا، ت. ب. العىسىمدى ايتا وتىرىپ، ولار ءارقاشان بىزدەردىڭ جادىمىزدا دەگىم كەلەدى... مۇعالىمدەرگە جاستىق ەلىكتەۋشىلىك قوي... ۇل-قىز دەمەي ءبارىمىز سول ۇستازدارعا وقۋشىلىق مەيىرىممەن عاشىق بولدىق.

ساتىلعان باكىشيەۆ ۇستازىنا دەگەن كوڭىلىن بىلاي بىلدىرەدى:

-  1950-جىلى مەن 1-سىنىپقا بارعاندا ءبىزدى 3-سىنىپپەن قوسىپ بىرگە وقىتتى. نۇرسۇلتانمەن 2  جىل بىرگە تاكۋ يسمايلوۆا ۇستازىمىزدان ءبىلىم الدىق. وتە مەيىرىمدى، كەرەمەت كورىكتى، ەرەكشە اپاي ەدى. ول كىسى قاي جەردە كەزدەسپەسىن، ءبىز باس كيىم شەشىپ امانداساتىنبىز، ءبىراق، بىزگە ەشكىم سولاي امانداس دەپ ۇيرەتكەن جوق».

جاكە (بىلدەبەكوۆا) شاكەڭ - ءدۇريا:

نۇرسۇلتاننىڭ ءبىرىنشى ۇستازى تاكۋ العاداي قىزى مەنىڭ جەڭگەم ەدى. سول كىسى بىزدەرگە: «سۇلتان ۇلى ادام بولادى، كوز تيمەسە بولعانى» دەپ ايتاتىن ەدى»، - دەيدى...

تاكۋرا العاداي قىزى ءوز شاكىرتتەرىنە بىلىممەن ءبىر ورىمدە اسىل ارمان دا سىڭىرە ءبىلدى. ونى ءبىز ءسادۋاقاس ەسىمباي ەستەلىگىنەن دە اڭعارامىز.

- كەزىندە نۇرسۇلتان: «ەگەر كەلەشەكتە قولىمنان ءىس كەلەتىن ازامات بولا قالسام، قازاق دەگەن حالىقتى دۇنيە جۇزىنە تانىتىپ، تەرەزەسىن تەڭ ەتەر ەدىم»، - دەپ ارمانداعان بولاتىن. بۇگىندە اسقاق ارمانى ورىندالدى. ونىڭ كەڭ بايتاق دالاسىن، قازىناسى مول جەرىن، بەيبىت ەلىن دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشى بىلەدى. وعان مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ قوسقان ۇلەسىنىڭ وراسان زور ەكەندىگىنە كۇمان كەلتىرمەيتىنى - تاريحي شىندىق... 1947-جىلى مەكتەپكە بىرگە باردىق...».

مىنە، وسىناۋ ۇلى ارماننىڭ ءدانىن جاس نۇرسۇلتان جۇرەگىنە العاش سەپكەن تۇڭعىش ۇستاز تاكۋرا العاداي قىزى ەدى، -  دەيدى.

«العاشقى ۇستاز» ۇعىمىنىڭ قاسيەتتى مارتەبەسىن تاكۋرا العاداي قىزىنىڭ ۇستازدىق عاجاپ بەينەسى سيپاتتاپ تۇر ەمەس پە! شاكىرت جۇرەگىندە اسىل ونەگەسى ساقتالعان تاكۋرا ۇستازدىڭ باقىتى مۇعالىمدىك ماماندىق ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىن كۇشەيتە تۇسەدى.

ءوزىم دە جارتى عاسىرلىق عۇمىرىمدى جاس ۇرپاقتىڭ ءبىلىم-تاربيەسىنە ارناعانمىن. اكەم رايىس دۇيسەباي ۇلى دا، انام ءنابيا نىعمەت قىزى دا - ەكەۋى قوسىلىپ، توقسان جىلىن مەكتەپ شاكىرتتەرىنە سارپ ەتكەن. اعام ءىلياس، جەڭگەم روزا، جارىم ايداركۇل، قىزدارىم جازيرا مەن ءنازيرا، كۇيەۋ بالام ەرماحان، كەلىنىم اسەل - ءبارى دە ۇستاز. ءبىزدىڭ ۇستازدىق اۋلەتىمىزدىڭ پەداگوگيكالىق ءوتىلىنىڭ جيىنى ءۇش عاسىردان اسىپ جاتىر. سوندىقتان دا تاكۋراداي ۇستاز مۇراتى مەن باقىتى جانىما ايرىقشا ىستىق، بولەكشە جاقىن. شاكىرتتەرىنىڭ العىس تىلەگى مەن قۇرمەتىنە تاكۋرا ۇستازداي بولەنۋدەن ارتىق ءمۇعالىم ءۇشىن ماراپات پەن باعا جوق دەپ ويلايمىن.

ءسابيت دۇيسەباەۆ،

الەم جازۋشىلارى وداعىنىڭ مۇشەسى.

almaty-akshamy.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى