اۋەزحان قودار: قازاق ءتىلى- قازاق ءتىلى دەپ ءجۇرىپ، ورىس ءتىلىن ءولتىرىپ المايىق
ءادىلىن ايتۋ كەرەك. ەلباسىمىزدىڭ وسى ەرلىگى ەل ىشىندە ءالى دە قىزۋ تالقىلانىپ، ءالى دە قىزۋ قۋاتتالىپ جاتىر.
ءالقيسسا:
قىرىق جىلعىنى قوپارىپ وتىرعان جوقپىز، تەك ەسىمىزگە ءتۇسىپ كەتتى دە..!
...اباي دانىشپانعا تاڭعالامىن. قولدىڭ قىرىنداي عانا كىشكەنتاي كىتاپشا بولىپ شىققان... شىعىپ تا جاتقان «قارا سوزدەرىندە» ىزدەگەن سۇراقتارىڭا جاۋاپ اتاۋلىنىڭ ءبارى بار عوي - ءبارى بار. ءبىزدىڭ كوپتەگەن اۋزى دۋالى اتاقتى اقىن- جازۋشىلارىمىز، «وقۋ ءوتىپ كەتكەن» زيالىلارىمىز، ءتىپتى قاعاز شيمايلاپ، «قارىن تويدىرىپ» جۇرگەن قاتارداعى «جازعىشتارىمىز» - ءبارى- ءبارى بىردەڭە جازسا بولدى، قاراپايىم حالىق ءومىرى ەسىمىن ەستىمەگەن شەتەلدىڭ «دانىشپاندارىنان» مىسقالداپ- مىسقالداپ بولسا دا مىسالدار كەلتىرگەندى تىم- تىم جاقسى كورەدى-اق..! قاراپايىم حالىق ءۇشىن جازىلىپ وتىرعان دۇنيەگە سول قاراپايىم حالىق مۇلدە بىلمەيتىن بىرەۋلەردىڭ «كەرەمەتتەي» سوزدەرىن مىسالعا كەلتىرە بەرۋدىڭ نە ءۇشىن قاجەت ەكەنىن ءوز باسىم وسى كۇنگە دەيىن ونشا تۇسىنە بەرمەيمىن.
سول شەتەلدىك دانىشپانداردىڭ ايتقاندارىنىڭ بارلىعىن ابايلاپ قانا اقىل-وي تارازىسىنان وتكىزىپ كورسەڭ، ابايىمىزدىڭ ءوز قازاعىمىزعا وتە تۇسىنىكتى، ءوزىمىزدىڭ جالپاق تىلىمىزبەن جازىلعان «قارا سوزدەرىندە» تۇنىپ تۇرادى عوي، تۇنىپ تۇرادى. وسى اباي جارىقتىقتىڭ: «...ءبىرىڭدى، قازاق، ءبىرىڭ دوس، كورمەسەڭ - ءىستىڭ ءبارى بوس» دەگەنى اياق استىنان ويىما ورالماسى بار ما - ءوزىم سىرتتاي بولسا دا سىيلاپ جۇرەتىن، ادەبيەتىن- مادەنيەتىن ءوز باسىم وتە جاقسى كورەتىن وركەنيەتتى وقىمىستى، اقىن- ادەبيەتشى، زاڭگەر اۋەزحان قوداردىڭ باعزى ءبىر باسقوسۋداعى اڭگىمەلەرى ەسىمە تۇسكەن كەزدە.
ەندى اۋەزحاننىڭ اڭگىمەسىنەن تۇڭىلە جازداعان تۇيتكىلىمىزدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتىپ كورەيىك:
وسىدان ەكى جىل شاماسى بۇرىن الماتى قالاسىندا قازاق ەلىندەگى ورىس ءتىلىنىڭ ءرولىن تالقىلاعان ءبىر باسقوسۋ بولدى. باسقاسىن قايدام، قازاق ەلىندەگى ورىس ءتىلىنىڭ ءرولىنىڭ قانداي ەكەنىن «ەڭبەكتەگەن بالادان، ەڭكەيگەن قارياعا» دەيىن وتە جاقسى بىلەدى. ماسەلەن، اتا زاڭىمىزدا اتاپ كورسەتىلگەندەي، قازاق ەلىندەگى ورىس ءتىلى مەملەكەتتىك تىلمەن، ياعني قازاق تىلىمەن تەڭەستىرىلگەن رەسمي ءتىل بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل از دەسەڭىز، تاعى مىنانداي دا تالاپتار بار: ەگەر ءسىز ورىس ءتىلىن ويداعىداي مەڭگەرمەگەن بولساڭىز، مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى كارەراڭىزدىڭ وسۋىنە «كرەست» قويىلادى، ويتكەنى مەمقىزمەتكە قابىلداناتىن كەز- كەلگەن ۇمىتكەردەن رەسمي ءتىلدى قالاي مەڭگەرگەنىڭىز جايلى «ەمتيحاندار» الىنادى. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى، قازاق ەلىنىڭ قاي تۇپكىرىنەن كەلسەڭىز دە، ورىس ءتىلىن ءبىلۋىڭىز شارت. ونسىز ءسىزدىڭ تالانتىڭىزدىڭ دا، «التىن باسىڭىزداعى كۇمىس ميىڭىزدىڭ» دا تۇككە پايداسى جوق. اۋىلدان كەلگەن تالاي دا تالاي تالانتتىلاردىڭ استانا مەن الماتىنىڭ «بيرجەۆيكتەرىنىڭ» قاتارىن تولتىرىپ، اينالىپ كەلگەندە - قاڭعىپ- قاڭعىپ قايىرا اۋىلدارىنا قايتاتىنى دا جاسىرىن ەمەس. ال اۋىلدا، ءبارىمىز دە جاقسى بىلەمىز، اراق ىشۋدەن باسقا «دەنى دۇرىس» جۇمىس جوق. بولعان دا ەمەس. بولمايدى دا جاقىن ارادا. ەندى اتالمىش باسقوسۋداعى كەلىسۋگە كەلمەيتىن كەيبىر پىكىرلەرگە نازار اۋدارىپ كورەيىك:
بەلگىلى اقىن- جازۋشى، زاڭگەر، «تامىر» اتتى جۋرنالدىڭ باس رەداكتورى اۋەزحان قوداردىڭ (قازاقشاسىن قايدام، ورىسشا وتە ساۋاتتى جازادى ءوزى) پىكىرلەرىنە قاراعاندا، قازاق جانە ورىس تىلدەرى ەشقاشاندا بىرىنەن ءبىرى بولەك «ءومىر سۇرە» المايتىن كورىنەدى. «تىلدەر بىرىمەن ءبىرى ءوزارا ەشقاشان جاۋلاسقان ەمەس، - دەيدى وسى كىسى اتالمىش وتىرىستاعى تالقىلاۋ بارىسىندا ءتىل ماسەلەسىنە فيلوسوفيالىق تۇرعىدان وي جۇگىرتىپ، - ءبىراق ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ونىڭ دامۋىنىڭ ءوزى، مەنىڭ ويىمشا، تىلدىك الپەت قابىلداعان ءتارىزدى. ەڭ العاش رەت ورىس ءتىلدى قازاقتار تۋرالى شىڭعىس ايتماتوۆ «ماڭگۇرتتەر» دەگەن تەرميندى قولدانىسىمىزعا ەنگىزدى. مىنە، سودان بەرى ءتىل ءۇشىن بولىپ كەلە جاتقان كۇرەس قازاق ينتەلليگەنتسياسى ءۇشىن مەملەكەتتىك (ۇلتتىق دەمەيدى) پاتريوتيزمنىڭ جالعىز عانا كورىنىسىنە اينالدى... مەنىڭ ويىمشا، قاي تىلدە سويلەۋ ماسەلەسىن ادامنىڭ ءوزى شەشۋگە ءتيىستى...»
راس، ءجۇز وتىزدان استام ۇلت وكىلدەرى تۇراتىن قازاق ەلىندەگى(نەگىزىندە 5-6 ۇلت) كەز كەلگەن ۇلت وكىلى ءوزىنىڭ انا تىلىندە قالاي سويلەگىسى كەلسە، سولاي سويلەي الادى، ويتكەنى قازاق ەلىندە وزگە ۇلت تىلدەرىنە «گرامم- گرامم» بولسا دا شەكتەۋ قويىلماعان. شەكتەۋ قويىلمايدى دا. ءتىپتى جالپى سانى ءۇش- ءتورت مىڭنان اسپايتىن دۇنگەن دەگەندەر دە وزدەرىنىڭ انا تىلدەرىندە سويلەيدى. ورىس، ۇيعىر، ارميان، ءازىربايجان، گرۋزين، چەشەن، نەمىس، قىتاي سياقتى كوپتەگەن «الپاۋىت» ۇلتتاردىڭ وكىلدەرىن اتاماي- اق قويايىق. ال ەندى وسىلاردىڭ قازاق ەلىندەگى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ ماسەلەسى قانداي دارەجەدە، وسىنى اۋەزحان اعامىز ايتا الا ما؟ ايتا المايدى. اتالمىش وتىرىستا دا ايتقان جوق. نەگە دەسەڭىز، قازاق ەلىندەگى كەز- كەلگەن وزگە ۇلت وكىلىنىڭ 99 پايىزى (اشىعىن ايتايىق، ءوتىمىز جارىلىپ كەتپەس) ءوزى تۇرىپ جاتقان مەملەكەتتىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن مەڭگەرمەگەن. مۇنى قودار قالاي بىلمەيدى؟ بىلەدى ارينە.
قوداردىڭ «قالاي بولسا سولاي» جاساي سالعان «ساياسي ساراپتاماسىنان» كەيىن Zhanaozen.net ينتەرنەت- پورتالىنىڭ جۋرناليسى دياس بەيسەنبەك اۋەزحان اعامىزعا بىلاي دەپ ءبىر عانا سۇراق قويدى:
- قازاق جەرىندە ورىس ءتىلىن دامىتۋعا كۇش سالۋدىڭ قاجەتى بار ما؟ ەگەر قازاقستان قازاقتار ءۇشىن بولماسا، كىم ءۇشىن سوندا؟ ويتكەنى ءوزىڭىز جاقسى بىلەسىز، رەسەيدە جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى كوپ جاعدايلاردا «رەسەي - ورىستار ءۇشىن...» دەپ اشىقتان- اشىق ۇرانداتىپ جاتادى.
بۇل سۇراققا قوداردىڭ قالاي جاۋاپ بەرگەنىنە نازار اۋدارايىق: «حالىقتىڭ تاعدىرىن («...ۇلتتىڭ تاعدىرىن» دەمەيدى. م. م. ) ەڭ ءبىرىنشى ءتىلى انىقتايدى دەگەنگە اسا ءمان بەرۋ، مەنىڭ ويىمشا، دۇرىس ەمەس، - دەدى ول جۋرناليستىڭ باتىل ساۋالىنا ءبىرشاما جالتارا جاۋاپ قايتارىپ، - ويتكەنى كەڭەس وداعى كەزىندە بىزدەر ورىس تىلىندە بەيمارال سويلەسىپ جۇردىك. ءبىزدىڭ دەپۋتاتتارىمىز وداقتاعى جوعارعى كەڭەسكە سايلاندى، بارلىق ۇكىمەتتىك ۇيىمداردا دا وسىلار (ورىس تىلدىلەردى ايتادى. م. م) بولدى. سودان نە بولدى، ەشتەڭە دە بولعان جوق، رەسپۋبليكامىز ويداعىداي دامىپ جاتتى. ەڭ باستىسى - الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق دامۋ، رۋحاني جەتىلۋ ماسەلەلەرى ءبىرىنشى ورىندا بولۋعا ءتيىستى. بىزدە نەگە وسى كورسەتكىشتەر ەمەس، كەرىسىنشە - ءتىل پروبلەماسى قاشان بولسا دا الدىڭعى ورىنعا شىعادى...
كەيبىرەۋلەر ءتىل ماسەلەسىنە جانى اشىعان بولىپ، قاراپايىم حالىق اراسىنان ساياسي ۇپاي جيناۋعا تىرىسادى. قازاقستاندا قازاق تىلىنە «جانى اشيتىندار» كوبىنەسە ساياسي كاپيتال جيناپ الىپ، پارلامەنتتەن ءبىر- اق شىعادى. سوسىن... قازاق تىلىندە سويلەي الماي قالادى...»
قوداردىڭ كەيبىر پىكىرلەرىمەن ەمەس، وسى جەردەگى پىكىرلەرىمەن تولىقتاي كەلىسپەۋگە ابدەن بولادى. بىرىنشىدەن - اڭگىمەسىنىڭ اۋجايىنان وتكەندى... «ورىس ءتىلدى وداق كەزەڭىن اڭساۋ» بايقالاتىن قوداردىڭ كوممۋنيستەر بيلىگى كەزىندە ءبىزدىڭ قالاي دامىعانىمىزدى بىلمەيتىنى ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس. «...ي نيچەگو، رەسپۋبليكا رازۆيۆالاس» دەيدى اۋەزحان قودار. ال رەسپۋبليكامىز «...نە رازۆيۆالاس، ا رازۆاليۆالاس...» ول كەزدەرى الەۋمەتتىك جاعدايىمىز دامىپ بارا جاتقان جوق ەدى، كەرىسىنشە - كەرى كەتىپ بارا جاتىر ەدى. «تاپ- تازا» بولىپ تۇراتىن دۇكەن سورەلەرى، «تاپ- تازا» بولىپ تۇراتىن قاراپايىم قازاقتىڭ قوناقجاي شاڭىراعى. قازاقتىڭ ءتىلى مۇلدەم «بانكروت» بولۋعا اينالىپ ەدى. ونجىلدىقتى ورىس تىلىندە بىتىرگەن قودار مىرزانىڭ وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى ميلليون تۇرعىنى بار الماتى قالاسىندا جالعىز عانا قازاق مەكتەبى (№12 مەكتەپ) بولعانىنان حابارى جوق شىعار؟ «تۋعان ءتىلىمنىڭ ەرتەڭ جويىلاتىنىن بىلسەم، بۇگىن- اق ءولىپ كەتۋگە دايىنمىن» دەگەن اتاقتى اۆار اقىنى راسۋل عامزاتوۆتىڭ ايگىلى ولەڭ جولدارىن ادەبيەتشى قودار وقىماعان بولسا، وندا مۇلدە ۇيات ەكەن. «نامىسىڭدى نانعا» ايىرباستاپ، جويىلىپ كەتكەن تىلىڭنەن كەيىن الەۋمەتتىك جاعدايىڭنىڭ جاقسى بولعانىنىڭ نەسى مۇرات؟ ەكىنشىدەن - «ءتىل ماسەلەسىنەن ساياسي ۇپاي جيناپ الىپ، دەپۋتات بولىپ العان سوڭ ءبارىن ۇمىتىپ كەتەدى» دەگەننىڭ دە قيسىنى جوق. قازاق ءتىلىنىڭ ىستىعىنا كۇيىپ، سۋىعىنا توڭىپ، اقىر اياعىندا «جۇرەكتەن كەتە» جازداعان اقىن، قوعام قايراتكەرى مۇحتار شاحانوۆتىڭ ءدال وسى ءتىل ماسەلەسىنىڭ «كەسىرىنەن» پارلامەنتكە «جەتە» الماي قالعانى ايداي اقيقات. «اسارىن اساپ، جاسارىن جاساعان» ۇلت ۇلانى مۇحاڭا ەشقانداي ساياسي ۇپايدىڭ قاجەتى جوق ەكەنى دە ايداي اقيقات.
نەگىزى، باستان- اياق ورىس تىلىندە وتكەن سول ءبىر اتالمىش باسقوسۋدا اتى- ءجونىن ايتۋدان باس تارتقان «بولاشاق» قوزعالىسىنىڭ جالعىز وكىلى عانا جينالعانداردان قازاق تىلىنە قۇرمەتپەن قاراۋدى تالاپ ەتتى. قاجەت بولسا، ءتىل ءۇشىن «قىپ- قىزىل توبەلەسكە» دە باراتىنىن اشىق ايتىپ سالدى. وسى جەردە وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن تاتارستان پارلامەنتىنىڭ مىنبەسىنەن ۇلتى تاتار جەرگىلىكتى جۋرناليست قىزدىڭ: «...انا ءتىلىم - تاتار ءتىلى ءۇشىن تاپ وسى جەردە كەز-كەلگەنىڭدى باۋىزداۋعا بارمىن» دەپ اشىق ايتىپ سالعانى ەسىمىزگە ءتۇستى. قاتتى ايتقان قارشاداي قىزدى ءدال وسى ءسوزى ءۇشىن تەلەۆيدەنيەدەن قۋدالاپ، ەرتەڭىنە- اق قىزمەتىنەن «قۋىپ شىققانى» كوپشىلىگىمىزگە جاقسى بەلگىلى.
الايدا قارشاداي قىز سول كۇننەن باستاپ قاراپايىم حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ، ۇلتتىق باتىر دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلىپ كەتتى. مۇنى دا ءبارىمىز بىلەمىز، ءبىراق ۇندەمەيمىز. نەگە دەيسىز عوي؟ ويتكەنى ءدال وسى وتىرىستا ءوزىن «اتىم - ۆاديم، مادەنيەت سالاسىنىڭ قىزمەتكەرىمىن» دەپ تانىستىرعان قانى- جانى- ۇلتى قازاق قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى: «...مەن قازاق ءتىلىن جاقسى بىلمەيمىن، الايدا ءتىل بىلمەگەنىم ءۇشىن قانداي دا ءبىر قيىندىقتارعا كەزىككەن ەمەسپىن. ماعان قازاق ءتىلى مۇلدە كەرەك ەمەس، مەن قازاق ءتىلىن ءتىپتى تۇرمىستىق دەڭگەيدە دە پايدالانبايمىن...» دەپ اشىق ايتىپ سالدى. باسقوسۋدىڭ باستى «تۇلعالارىنىڭ» ءبىرى بولىپ وتىرعان اۋەزحان قودار بۇعان دا جارىتىمدى جاۋاپ قايتارا المادى، تەك «توبەلەس تۋىپ» كەتپەسىن دەدى مە، ايتەۋىر تىگىسىن جاتقىزا سويلەپ: «...ءبىز قازاق ءتىلىن دامىتامىز دەپ وتىرىپ، ونى مۇلدەم قۇرتىپ المايىق. سول سياقتى قازاق ءتىلى، قازاق ءتىلى دەپ ءجۇرىپ، ورىس ءتىلىن دە ءولتىرىپ المايىق... - دەپ «تۇتانا باستاعان توبەلەستىڭ» تىگىسىن جاتقىزىپ جىبەردى، - ءبىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى نە نارسە: تاريحتا قازاقتار ساقتالىپ قالسىن با، جوق الدە قازاقتىڭ ءتىلى ساقتالىپ قالسىن با؟ جانىنداعى ادامىنان ءتىل تازالىعى تۋرالى تالاپ ەتۋى ءۇشىن ءاربىر ادام وزىنەن-ءوزى «مەنىڭ ءوزىم نە ىستەدىم؟» دەپ سۇراۋعا ءتيىستى...»
ءجون-اق! قودار مىرزا قالاي- قالاي سويلەيدى، ءا، - «وگىزدى دە ولتىرگىسى كەلمەيدى، اربانى دا سىندىرعىسى» كەلمەيدى؟ «ءتىلدى دامىتۋ ءۇشىن مەن نە ىستەدىم؟» دەپ رومانتيكا قۋىپ، ەموتسياعا بەرىلگەننەن قازاقتىڭ ءتىلى دامىمايدى. قازاقتىڭ ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە دامۋى ءۇشىن ول زاڭدى تۇردە كۇندەلىكتى قاجەتتىلىككە اينالۋعا ءتيىستى. قاجەتتىلىك تۋىنداماي، ءتىل دامىمايدى. شىڭعىرعان شىندىق وسى. قازاق ءتىلىنىڭ «ءيت تەرىسىن باسىنا قاپتاپ» وتىرعان ۆاديم دەگەن مادەنيەت قىزمەتكەرىنىڭ «مادەنيەتتىلىگىن» دە بەتىنە باسىپ، اشىق جاۋابىن ايتا المادى اۋەزحان قودار.
باسقوسۋدا ءبىرتالاي اڭگىمەلەر ايتىپ، ورىس ءتىلىنىڭ «ءولىپ بارا جاتقان» پروبلەمالارىن كوتەرگەن ادەبيەتشى پاۆەل باننيكوۆ تا، «اسپانداۋ» دەپ اتالاتىن قوردىڭ ءىس باسقارۋشىسى نيكيتا باباكوۆ تا، ءارى- بەرىدەن كەيىن، نەگىزگى تاقىرىپتان اۋىتقىپ (ادەيى اۋىتقىعان سياقتى... م. م. ) ، اڭگىمەنىڭ «ءورىسىن» ينتەرنەت پەن ينتەگراتسياعا قاراي بۇرىپ جىبەردى. وسىلايشا وڭتۇستىك استانامىزدا «ورىس ءتىلىنىڭ ءرولىن ارتتىرا وتىرىپ، قازاق ءتىلىن قالاي ساقتاپ قالامىز؟» دەگەن تاقىرىپپەن تاعى ءبىر «سانى بار، ساپاسى جوق» باسقوسۋ وتكەن ەدى - وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن. تازا رەسمي تىلدە. مەملەكەتتىك ءتىلدى تالاپ جەي جازداعان «ءدىلمارلاردىڭ» اۋزىنا قودار مىرزا قاقپاق قويا المادى. كوڭىلىمىزدە كوڭىلسىز اقىل-ناقىل قالدى: «سەنگەن قويىم سەن بولساڭ، كۇيسەگەنىڭدى ۇرايىن...» دەگەن.
ال كەشە... ال كەشە عانا قازاق ەلىنىڭ باسشىسى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مىنبەسىنەن ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك تىلىندە - قازاق تىلىندە بايانداما جاسادى. بۇعان دۇنيەجۇزى ەمەس، ءدۇيىم قازاق ءدۇر سىلكىنە قاتتى قۋاندى - اشىعىن ايتايىق. سوندا دەيمىز- اۋ، دۇنيەجۇزىلىك مىنبەردە اجەتكە جاراپ تۇرعان قازاقتىڭ ءتىلى قازاق ەلىنىڭ ىشىندە اجەتكە جارامايدى دەگەنگە كىم سەنەر، ا؟ ەشكىم سەنبەيدى. سوندىقتان دا قازاقستاندىقتار ءتۇپ- تۇقيانىمەن قازاق تىلىندە، ياعني مەملەكەتتىڭ مەملەكەتتىك تىلىندە سايراۋعا ءتيىستى. ال قودار مىرزا ايتادى - «قازاق ءتىلى- قازاق ءتىلى دەپ ءجۇرىپ، ورىس ءتىلىن ءولتىرىپ المايىق» دەپ. كۇلەيىن بە، جىلايىن با؟
مارات ماداليموۆ
«ult.kz»
