ازياداعى ارمانداس ەل
سول كەزدەگى الەمدىك وركەنيەتتىڭ تەڭىزىندە دەربەس جەلكەنىن تىككەن قازاقستاننىڭ العاشقى ادىمىنا قاراپ، تالاي قازاقتىڭ جۇرەگىنە ۇرەي ۇيالاعانى ەسىمىزدە. ەكونوميكاسىنىڭ باسىم بولىگى سىرتقى نارىققا تاۋەلدىلىكتەن قالىپتاسقان ەلگە جاڭا باعىت تابۋ باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولدى.
بويىمىزدى دا، ويىمىزدى دا تىكتەپ، دوس بولاتىن، جانى اشيتىن جانە دە ءبىز ۇلگى تۇتار ەل ىزدەدىك. قانى ءبىر بولماسا دا، جانى قازاق تەكتەس، جۇرگەن سوقپاعى اۋىر بولسا دا ەش قايمىقپاعان، دامۋشى ەلدەرگە نازارىمىز اۋدى. سارى قۇرلىقتىڭ وڭتۇستىك شىعىسىنداعى ازيا جولبارىستارىنا بالانعان ءبىر توپ ەلدىڭ ەكونوميكالىق- الەۋمەتتىك جەتىستىكتەرى ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ وسى ەلدەرگە دەگەن ىقىلاسىن وياتتى. ونىڭ ىشىندەگى مالايزيانىڭ دامۋ ۇستانىمى مەن الدىنا قويعان ماقساتتارى زەردەلەپ قاراۋدى، ۇلگى تۇتۋدى سۇراپ تۇرعانداي كورىندى. مالايزيا - قازاق كورگەن قيىندىقتى، قازاق باسقالى تۇرعان جاڭا ەكونوميكالىق اۋىرتپالىقتى ارتتا قالدىرىپ، بەيبىتشىلىك پەن تولەرانتتىلىق جولىنداعى دامۋ داڭعىلىنا تۇسكەن ەل ەدى. مالاككا تۇبەگىندەگى جەتىستىكتەرگە قاراپ، قازاقستان دا ەڭبەكپەن تالاي بيىكتى باعىندىرا الاتىنىنا كوز جەتكىزە الدى. باستىسى، جارقىن بولاشاققا دەگەن سەنىمدى جوعالتپاي، ۇمتىلىسىمىزدى كۇشەيتۋگە دەن قويۋ قاجەت بولدى.
بۇگىندە، شۇكىرشىلىگىمىزدى ايتىپ، مالايزيا جەتكەن بيىككە ءبىز دە جاقىنداپ قالدىق دەۋگە بولادى. بۇل ەلدەگى كوپتەگەن وڭتايلى رەفورمالار ءبىزدىڭ ەلدە دە كورىنىس تاۋىپ جاتىر. ماسەلەن، مالايزيا دا - قازاقستان سەكىلدى كوپۇلتتى مەملەكەت. ەلدە جەرگىلىكتى مالاي حالقىمەن قاتار قىتاي مەن ءۇندى ۇلتتارى دا تاتۋ- ءتاتتى عۇمىر كەشۋدە. بارلىعىنىڭ ءدىنى، ءتىلى، سالتى قۇرمەتتەلەدى. قازاق ءتىلى سەكىلدى مالاي ءتىلى دە مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ سانالادى. تيىسىنشە، مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ بارلىعى مالاي ءتىلىن ءبىلۋ مىندەتتى. كەزىندە ۇلىبريتانيانىڭ بودانىندا بولعاندىقتان، ەلدە اعىلشىن ءتىلى دامىعان. تۇرعىندار تاۋەلسىزدىك العان تۇستا بۇل ارتىقشىلىقتارىنان باس تارتپاي، ءتىلدى مەڭگەرۋدى جالعاستىرا بەرگەن. بۇگىندە مالايزيا تۇرعىندارىنىڭ ءجۇز پايىزى اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرگەن.
ودان بولەك، مەديتسينا سالاسى، ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى، كولىك لوگيستيكاسى سەكىلدى ءبىرشاما باعىتتار بويىنشا تەرەزەمىز تەڭەسىپ ۇلگەردى. الايدا IT تەحنولوگيالاردى دامىتۋ جونىنەن، يندۋستريالدى- يننوۆاتسيادا، كولىك يندۋسترياسىندا مالايزيا جۇرگەن جولدىڭ بەل ورتاسىندامىز. اسىرەسە، مالايزيانىڭ قارجى نارىعىندا جۇمىس جاساپ جاتقان بانكتەرىنىڭ تىرلىگى قىزىقتىرماي قويمايدى. قازاقستاندىقتار دا مالايزيا تۇرعىندارى سەكىلدى يپوتەكالىق نەسيەنى 4 پايىزبەن (20 -جىلعا) ، ال كولىكتى 2 پايىزبەن (9 جىلعا) العان كۇنى ءبىز ءوز بانكيرلەرىمىزگە دەگەن قۇرمەتىمىزدى جارياعا جار سالىپ ايتاتىن بولامىز.
قازاقستان سەكىلدى جەمقورلىقپەن كۇرەس ول ەلدە دە وتكىر ماسەلە بولعان. «Transparency International» حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە سەنەر بولساق، مالايزيا جەمقورلىقتى بولدىرماۋدىڭ الەمدىك رەيتينگىسىندە ەلۋلىككە ەنسە، قازاقستان جۇزدىكتىڭ جوعارعى جاعىندا. سوتتاۋ مەن قاتاڭ جازاعا تارتۋ ارقىلى پاراقورلار ازايدى. جالپى، مالايزيا ۇكىمەتى جەمقورلاردى تەك قاماۋ ارقىلى ەمەس، يسلام دىنىنە دەگەن قۇرمەتى ارقىلى دا جويۋعا بولاتىنىن تۇسىنگەندەي. جۇرەگىندە يمانى بار شەنەۋنىك ەشقاشاندا بىرەۋدىڭ قالتاسىنا، مەملەكەتتىڭ قازىناسىنا قول سۇقپايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان مۇسىلمان شەنەۋنىكتىڭ دەرلىگى بەس ۋاقىت نامازىنا بەرىك جاندار. ەلدىڭ نەگىزگى ءدىنى - يسلام. مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ بارلىعى ءبىر مازھابتا. ءدىن توڭىرەگىندە كيكىلجىڭدەر بايقالمايدى. ناتيجەسىندە مالايزيالىقتار يناباتتى، كىشىپەيىل ءارى كەشىرىمشىل بولىپ كەلەدى.
ەكى ەلدىڭ وركەنيەتكە دەگەن ۇمتىلىسىنىڭ تاعى ءبىر تۇيىسەر تۇسى بار. ول - استانا مەن پۋترادجايا. العاشقىسى قازاق ەلىنىڭ باس شاھارى اتانسا، ەكىنشىسى مالايزيا باسشىلارىنىڭ ەڭ ۇتىمدى شەشىمىنەن تۋعان جاڭا قالا دەپ بىلەمىز. مالايزيا استاناسى كۋالا- لۋمپۋر - ۋاقىتىسىندا ۇلكەن قيىندىقتارعا تاپ بولىپ، قالانىڭ وركەندەۋىندە تۇرعىنداردىڭ ەركىن قيمىلداۋى سەكىلدى ءتۇرلى كەلەڭسىزدىكتەرمەن بەتپە- بەت تۇيىسكەن قالا. شاھار اگلومەراتسياسى وسكەن سايىن ونداعى شەنەۋنىكتەرگە ءجۇرىپ- تۇرۋ قيىنداي باستايدى. كەپتەلىستىڭ سالدارىنان قالاعا ەنسەڭ شىعا المايتىن، شىقساڭ كىرە المايتىن دارەجەگە جەتەدى. سوندىقتان 1995 -جىلدىڭ كۇزىندە مالايزيانىڭ سول كەزدەگى پرەمەر- ءمينيسترى موحاماد ماحاتحيردىڭ باستاۋىمەن كۋالا- لۋمپۋردان 20 شاقىرىم قاشىقتىقتا ەل باسشىلارىنا ارنالعان جاڭا قالانىڭ ىرگەتاسى قالانادى. الماتىنىڭ سەيسميكالىق ايماقتا ورنالاسقاندىعى، اۋا باسسەينىنىڭ كۇن ساناپ لاستانۋى، قالا اگلومەراتسياسىنىڭ نەگىزسىز ءوسۋى ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتى دا ەلوردانى باسقا قالاعا كوشىرۋگە يتەرمەلەگەنى ەسىمىزدە. ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ، ءتىپتى ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ جۇرەگىندەگى اقمولا، كەيىننەن استانا قازاق ەلىنىڭ باس شاھارى اتاندى.
ەندى ءبىز سىزدەرگە ءوز كوزىمىزبەن تاماشالاپ قايتقان پۋترادجايا شاھارى تۋرالى بايانداساق. بۇگىندە 300 مىڭعا لايىقتالعان قالادا 100 مىڭ تۇرعىن مەكەن ەتۋدە. الدىندا ايتىپ وتكەندەي، بۇل شەنەۋنىكتەرگە ارنالعان اكىمشىلىك ورتالىق. تيىسىنشە، بۇل قالادا ونەركاسىپ پەن ۇلكەن فابريكالاردى كەزىكتىرمەيسىز. ءبىر قاراعان جانعا قالا ۇلكەن تىنىشتىق قۇشاعىندا عۇمىر كەشۋدە. كۇننىڭ ىستىعى مەن ىلعالدىعى سالدارىنان كوشەدە ارتىق ادام جۇرمەيدى. تەك بىرەن- ساران تاماشالاپ جۇرگەن تۋريستەر الدىڭىزدان باس يزەپ وتە شىعادى. ال مۇزداتقىشى كۇنى- ءتۇنى قوسۋلى عيماراتتاردىڭ ىشىنە ەنسەڭىز، ناعىز ەڭبەك مايدانىنا تاپ بولاسىز.
1999 -جىلدان بەرى وسى قالادا پرەمەر- مينيستر مەن ۇكىمەتتىڭ جۇمىس رەزيدەنتسياسى قىزمەت ەتۋدە. ءبىر مەزەتتە15 مىڭ ادام ءمىناجات ەتەتىن «پۋترا» مەشىتىنىڭ قۇرىلىسى دا وسى جىلى اياقتالدى. قابىرعاسى قىزىل گرانيتتەن قالانعان مەشىت ارحيتەكتۋراسى قوناقتاردىڭ نازارىن ەرىكسىز وزىنە تارتىپ تۇرادى. پۋترادجايا قالاسى باس- اياعى 6 جىلدىڭ ىشىندە سالىنىپ ءبىتتى. ونىڭ قۇرىلىسىنا 10 ملرد دوللارعا جۋىق قارجى جۇمسالدى. قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ 90 پايىزى جەرگىلىكتى ونىمنەن الىندى. ناتيجەسىندە جۇمسالعان قىرۋار قارجى ەلدىڭ ىشكى ەكونوميكاسىنا قىزمەت ەتتى. قالانىڭ ورتاسىنا جاساندى وزەننىڭ ارناسىن قازدىرتىپ، ونى 2 جىل بويى سۋمەن تولتىردى. جاساندى كانالدىڭ ۇستىنەن ارحيتەكتۋراسى كەلىسكەن 8 كوپىر سالىندى. جاسىل جەلەك پەن ساياباقتىڭ الۋاندىعى سونشا، پۋترادجايانى الەمدەگى ەكولوگياسى تازا قالالاردىڭ كوشباسشىسىنا شىعاردى.
قالاداعى عيماراتتاردىڭ دەرلىگىنەن يسلام ارحيتەكتۋراسىنىڭ جاڭا ۇلگىدەگى ديزاينىن بايقاۋعا بولادى. پرەمەر- مينيستر رەزيدەنتسياسىنىڭ كۇمبەزىنىڭ ءوزى جاسىل تۇسپەن بويالعان.
KLIA Transit جۇردەك پويىزى كۋالا- لۋمپۋرمەن ەكى ورتادا جارتى ساعات سايىن قاتىناپ تۇر. نەبارى 20 مينۋتتا ءسىز ءبىر قالادان ەكىنشى ءبىر قالاعا جايلى ۆاگونداردا وتىرىپ جەتە الاسىز.
اينالدىرعان 18 جىلدىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ استانا دا ادام تانىماستاي وزگەرىپ سالا بەردى. كوكپەن تالاسقان عيماراتتار، مادەنيەت ورتالىقتارى، ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ساۋدا، ويىن- ساۋىق ورتالىقتارى بوي كوتەردى. ەلباسىمىزدىڭ ۇستانعان ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەلى وركەندەپ، ونىڭ استاناسى جارقىراپ كەلەدى. بالكىم، بۇل جەتىستىكتەرىمىزدە، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ءبىز كوز تىگىپ، ۇلگى تۇتقان مالايزيا ەلىنىڭ دە ۇلەسى بار شىعار. ءارى قاراي دا ۇلى دالا تۇرعىندارى مالايزيامەن ىنتىماقتاستىعىن جالعاستىرىپ، وركەنيەتتىڭ جاڭا ساتىسىن بىرگە باسۋدى باعدار تۇتادى.
اسقار بەكوۆ،
الماتى - پۋترادجايا
«ايقىن»
