جاڭالىق جاساۋدى الەۋمەتتىك جەلىلەر ۇيرەتە مە؟

بۇگىنگى وقىرماننىڭ باسىم بولىگى عالامتوردا وتىراتىنىن ەسكەرسەك، بۇل قۇبىلىستىڭ بولۋى زاڭدى دا شىعار. راس، بۇگىندە كەيبىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دەرەككوز رەتىندە الەۋمەتتىك جەلىگە سىلتەمە جاسايدى. ءتىپتى كەي ب ا ق تەك جەلىدە بولعان شۋلى جاڭالىقتى ۇسىنىپ جاتسا، كەيبىرى الەۋمەتتىك جەلىلەرگە ساراپتاما جاسايتىن ارنايى باعدارلامالار دا اشىپ ۇلگەردى. ماماندار الەۋمەتتىك جەلىلەر اسىعىنىڭ الشىسىنان ءتۇسۋىن وقىرمان قىزىعۋشىلىعىن قاناعاتتاندىرا الۋمەن بايلانىستىرادى. وسى تۇرعىدا البەرت وسمانوۆ «FMCG كومپانياسىنىڭ تاجىريبەسىنە قاراساق، ولار وزدەرىنىڭ تۇتىنۋشىلارىن زەرتتەپ، سوعان سايكەس قارىم- قاتىناس ءتۇرىن بەلگىلەيدى. بۇل - وتە دۇرىس. رەداكسيانىڭ ساياساتى، قاعيداسى، قارىم- قاتىناس ادەبى، اقپارات بەرۋ فورماتى جانە تاعى باسقا بەلگىلەر رەداكسيا مەن اۋديتوريا اراسىندا بايلانىس ورناتادى. ال وقىرمان قىزىعۋشىلىعىن انىقتاۋ تاسىلدەرىنە كەلەتىن بولساق، مۇندا ماركەتينگتىك زەرتتەۋلەر، اشىق دەرەككوزدەردى زەرتتەۋ، الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى نەمەسە باسقا رەسۋرستاعى ماقساتتى توپتاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ساراپتاۋ قاجەت» دەيدى.

بۇل ماسەلە وڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن SMM  ءشى «ەكى تاراپ ءبىر- بىرىنە قىزمەت ەتۋى كەرەك. مەديا ءوز تۇتىنۋشىلارىن، ەلدە، الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالاردى الۋ ءۇشىن جەلىلەردىڭ كومەگىنە جۇگىنسە، الەۋمەتتىك جەلى ءوز تاراپىنان باق ءۇشىن جۇمىس جاساۋعا قولايلى جاعداي، قۇرال- جابدىق پەن اۋديتوريا ۇسىنا الۋى قاجەت. مۇنداي سەرىكتەستىكتىڭ ناتيجەسىندە ەكى تاراپ تا وزىنە قاجەتىن الادى» دەگەن پىكىردە. قاي جەلىنى الىپ قاراساق تا، ب ا ق ءۇشىن ونداعى جاريالانعان جازبا، ايتىلعان پىكىر، تالقىلاعان اۋديتورياعا دەيىن ماڭىزدى. ياعني بۇگىنگى ب ا ق- تىڭ باسىم بولىگى الەۋمەتتىك جەلىگە تاۋەلدى دەگەن پىكىرمەن امالسىز كەلىسەسىڭ. ءبىراق سول جەلىلەر باق- قا جاڭالىق جاساۋدى ۇيرەتەدى دەگەنمەن قانشالىقتى كەلىسۋگە بولادى؟

وركەن كەنجەبەك، جۋرناليست:

- البەرت وسمانوۆتىڭ پىكىرىمەن كەلىسەمىن ءارى كەلىسپەيمىن. كەلىسەتىن تۇسىم - الەۋمەتتىك جەلى ءوزىنىڭ جاراتىلۋ ماقساتىنا ساي كىم كورىنگەننىڭ، ياكي ەستى- ەسسىز، اقىلدى- اقىماقتىڭ دا پىكىرىن جاريالاي بەرەتىن كونۆەيەر اتىنا ساي بۇگىن. ادامزات بالاسىنىڭ تاريحىندا بۇرىن- سوڭدى ادامعا ءوز پىكىرىن ايتۋعا مۇنداي مۇمكىندىك بەرىلمەگەن... ەندى سول ءنوپىردىڭ ىشىندە دايەگى كوپ دالەلدىسىنە ەمەس، قىزۋى باسىم، ەموتسياسى شىلقىعانىن توبىرلىق سانا ءسۇزىپ الىپ، ودان قوعامدىق رەزونانستىڭ شارىن ۇرلەپ جاتىر، ادامدار دا ءيت سياقتى وعان ءۇرىپ جاتىر. سول سەبەپتى راسىمەن، تۇشىمدى جازبالارعا از لايك باسىلىپ، «بۇگىن تۇندە تۇسىمە ءبىر سۇلۋ قىز كىردى. ونىڭ ءتانىن سيپاتتايىن با، الدە جانىن سيپاتتايىن با؟» دەگەن سىقپىتتاعى جازبا كوپ لايك الىپ جاتادى. سوندىقتان الەۋمەتتىك جەلى جاڭالىق جاساۋدىڭ ينكۋباتورىنا اينالدى دەۋگە اۋزىم بارمايدى. ال سونىڭ اراسىنان ەلەڭ ەتكىزەر دۇنيەنى تاۋىپ، ودان جاڭالىق جاساپ جاتقان ب ا ق- تىڭ بۇل جەردە كىناسى باسىم. بۇعان ءتىپتى جۋرناليستيكانى كىنالاعىڭ دا كەلمەيدى. سەبەبى بىزدەگى جاقسى دەگەن جۋرناليستىڭ تىلشىلىك ءوتىلى ارى كەتسە 10-15 جىلدان اسپايدى. ياعني وقۋ ورنىن جاڭا بىتىرگەن بالاڭ جاستان تاجىريبە جيناپ، اتاق جيناپ، باسقا ءبىر سالاعا نە باسپا ءسوز قىزمەتىنە كەتكەنگە دەيىنگى كەزەڭ. سوندىقتان باسقا ەلدەردىڭ جۋرناليستيكاسىنداعىداي ەرەسەك تولقىن، وكىنىشكە قاراي، قالىپتاسپاي جاتىر. جازاتىننىڭ ءبارى - جاس. ولاردىڭ بايلانعانى - ينتەرنەت، كورگەنى - كومپيۋتەر. قۇدىقتىڭ تۇبىندەگى باقاعا اسپان تەڭگەدەي كورىنەدى دەمەكشى، سول ينتەرنەتتەن كورگەن سايلاۋبەگى، وقىعان پوستىنان ارتىق جاڭالىق جوقتاي كورىنەدى دە، سونى قايتا قورىتىپ جازادى نە بولماسا ءبىر- ەكى ءۇتىرىن الىپ تاستاپ، كوشىرە سالادى. ينتەرنەتتەگى اقپاراتتىڭ تىم كوپتىگى ب ا ق- تاعى جۋرناليستەردىڭ اقپاراتتى ىزدەۋ، ونىڭ فورماسىن تابۋ، ءستيلىن رەتتەۋ دەگەن ىزدەنىستەردىڭ ءبارىن جويىپ جىبەرگەن سياقتى. مىسالى، ەل ارالاپ، جەر كەزىپ، رەپورتاج جاساۋدا ياكوۆ فەدوروۆ، ماكسيم روجين، ەتنوگرافيالىق جازبالار جازۋدا ايجان حاميت، باقىتجان بۇحاربايدان اسقان جاس جۋرناليستەردى كورگەن ەمەسپىن. ال ولار - بلوگەرلەر. ءسىز جازايىن دەپ تۇرعاندى بىرەۋ جازىپ قويعان سوڭ، قانداي شابىت بولسىن؟ قورىتا كەلگەندە، ب ا ق ينتەرنەتتىڭ كەڭ تاراۋىمەن كەرى رەگرەسسكە كەتكەندەي كورىنەدى دە تۇرادى. مۇمكىن، مەن قاتەلەسىپ وتىرعان شىعارمىن، سولاي- اق بولسا ەكەن...

ەربول ازانبەك، PR مامانى:

-  الەۋمەتتىك جەلىلەر شىنىمەن دە، جاڭالىق تاراتۋدا، قوعامدىق پىكىر تۋدىرۋدا ب ا ق- تان وزىپ كەتتى. جاڭالىقتاردىڭ باسىم بولىگى ساپالى، ساپاسىزدىعىنا قاراماستان الەۋمەتتىك جەلىدە ءبىرىنشى شىعادى. مىسالى، كەيبىر بەلگىلى تۇلعالاردىڭ پاراقشاسىنان قوعامداعى ماڭىزدى جاڭالىقتىڭ ءوتىپ جاتقانىن وقۋعا بولادى. مۇنى سايتتار، سوسىن راديو، گازەتتەر، تەلەارنالار ارى قاراي تاراتادى. بۇدان كورەتىنىمىز، باق بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە الەۋمەتتىك جەلىنىڭ تۇتىنۋشىسىنا اينالدى. بۇل -  ينتەرنەتتىڭ دامۋىمەن جالعاسا بەرەتىن نارسە. Google- دىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى ەريك شميدت «الداعى 10 جىلدىقتا الەمدە 5 ملرد ادام ينتەرنەت تۇتىنۋشىسى بولادى» دەگەن بولجام ايتادى. ولاردىڭ كوپشىلىگى الەۋمەتتىك جەلىنىڭ تۇتىنۋشىسى بولاتىنى انىق. نەگە الەۋمەتتىك جەلى؟ ويتكەنى قازىر اقپارات كولەمى تىم اۋقىمدى. Science جۋرنالى زەرتتەپ، ادامزات بالاسى پايدا بولعان العاشقى 300000 -جىلدا 12 ميلليارد قانا اقپارات جيناقتالعانىن، ال 1986 -  2007 -جىلدار ارالىعىندا الەمدە 295 ميلليارد گيگابايت اقپارات جيناقتالعانىن ايتادى. قازىر ءار ەكى جىل سايىن وسىنشا كولەمدە اقپارات وندىرىلەدى. تىم كوپ. ادامدار وسىنىڭ سالدارىنان وقۋ قاجەت بولسا قىسقا- نۇسقا اقپاراتتى وقىپ، ۆيدەوسىن كورە سالعاندى، وزىندە بار اقپاراتتى وڭاي تاراتقاندى ءجون كورەدى. الەۋمەتتىك جەلىلەر بۇل «تالاپقا» ساي بولىپ وتىر. ول اقپاراتتىڭ دۇرىس، بۇرىسىن تەكسەرمەيدى، ادامداردىڭ ويىن ايتۋعا تىيىم سالمايدى، ەشكىم رەداكتسيالامايدى. بۇل ادامدارعا ۇنايدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ العا وزىپ وتىرعانىنىڭ سەبەبى -  وسى. بۇل تۇرعىدا الەۋمەتتىك جەلىلەر اقپارات تاراتۋدىڭ «ورتالىعىنا» اينالدى. ارينە، Facebook سياقتى الپاۋىت كومپانيالار مۇنى ءتيىمدى پايدالانۋعا تىرىسادى. جاقىندا Facebook تىڭ مەديا كەڭىستىك جونىندەگى ديرەكتورى ەندي ميتچەلل Signal دەگەن اتپەن جۋرناليستەرگە ارنالعان پلاتفورمانى ىسكە قوسۋدى جوسپارلايتىندارىن حابارلادى. بۇل «قۇرال» جۋرناليستەرگە Facebook پەن instagram-داعى ءتۇرلى جاڭالىقتاردى، ونىڭ ىشىندە ترەندتەردى، ماڭىزدى جاڭالىقتاردى جيناقتاپ بەرەدى. جۋرناليست ساقتاپ، بولاشاقتا ماقالالارىنا پايدالانا الادى. بۇدان بولەك كەيبىر ساراپشىلار جاڭالىق سايتتارىنىڭ بولاشاعىن جوققا شىعارۋدا. ولار سايت اشىپ، دامىتۋدىڭ ورنىنا الەۋمەتتىك جەلىدە جاڭالىقتار پاراقشاسىن اشىپ، دامىتۋ ءتيىمدى دەيدى. ەۋروپادا، رەسەيدە مۇنداي جوبالار بار. شىنىمەن دە، ولاردىڭ وقىرمانى كوپ، جاڭالىق تاراتۋداعى تيىمدىلىگى جوعارى. قارجىلاي شىعىنى از. ءارى مۇنداي جوبالار الەۋمەتتىك جەلىدەگى كونتەنتتىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ساپالى بولۋىنا اسەر ەتۋدە. ءارى سايتتار وقىرماننىڭ باسىم بولىگىن الەۋمەتتىك جەلىدەن تارتادى. «سايت اشىپ، وعان وقىرماندى الەۋمەتتىك جەلىدەن تارتقانشا، الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشانىڭ ءوزىن تىكەلەي نەگە قولدانباسقا؟» دەيتىن مەديا ساراپشىلار پايدا بولدى. وسىنىڭ بارلىعى الەۋمەتتىك جەلىنىڭ اقپارات تاراتۋداعى ماڭىزىن ارتتىرۋدا. ساراپشىلاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەر ب ا ق- قا جاڭالىق جاساۋدى ۇيرەتەدى دەگەنى وسى بولسا كەرەك. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ باسىمدىعى ارتىپ كەلە جاتقانى بولماسا ارينە، ءدال قازىرگى ۋاقىتتا مۇنى تۋرا قابىلداۋ قيسىنسىز. بۇل ماسەلە ساۋاتىن پلانشەتپەن اشقان ۇرپاققا دەيىن اسا قاتتى ماڭىزعا يە بولا قويمايتىن شىعار. ءبىراق ول دا الىس ەمەس.

ارشات وراز، IT مامانى:

- ب ا ق قازىر الەۋمەتتىك جەلىلەرمەن تىعىز بايلانىستا بولۋعا مۇددەلى. ويتكەنى قازىر ەشكىم جاڭالىقتى ىزدەپ بارىپ وقىمايدى. جاڭالىق الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ادامعا ءوزى كەلەدى. وقيعالارعا، جاڭالىقتارعا دا قوعام ءوز پىكىرىن، رەاكتسياسىن جەلى ارقىلى بىلدىرەدى. ياعني الەۋمەتتىك جەلى - قوعامنىڭ ايناسى، قازىرگى كەلبەتى. ب ا ق مۇنىمەن ساناسۋعا ءتيىس. سوندىقتان دا جاڭالىق جاساۋدى الەۋمەتتىك جەلىدەن ۇيرەنۋدە. مىسالى، دۇرىس تاقىرىپ قويۋ ارقىلى وقىرماندى تارتۋدى ۇيرەندى، مۋلتيمەديا ارقىلى ۆيزۋال كورىنىس تە ادامدى قىزىقتىراتىنىن ءتۇسىندى، ارنايى پاراقشالار اشىپ، الەۋمەتتىك جەلى ىشىندە كىشىگىرىم سايتىن اشىپ قويۋدى دا ۇيرەندى.

ايدانا نۇرمۇحان

«ايقىن»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى