قازاقشا باعدارلامادا ورىسشا سويلەۋ - ميلليونداعان كورەرمەندى قورلاۋ
كورەرمەن تالابىنا جاۋاپ بەرە المايتىن حابارلار جۇمىسىن توقتاتۋى كەرەك
شىنى كەرەك، قازىرگى تاڭدا قازاق ءتىلدى تەلەارنالاردا ادام تۇشىنىپ كورەتىن حابارلار ساۋساقپەن سانارلىق. قايسىسىن قوسساڭ دا، نە ورىسشا ەمەس، نە قازاقشا ەمەس بىلاپىت بىردەڭەگە تاپ بولاسىڭ. قاراپ وتىرىپ ەرىكسىز قارنىڭ اشادى.
«حابار» ارناسىنان ءجۇرىپ جاتقان «جاندى داۋىس» شوۋى - سولاردىڭ ءبىرى عانا. ال، حابار اۆتورى - بايان ەسەنتايەۆا ءوزىنىڭ قازاقستاندا تۇراتىنىن، بۇل ەلدە قازاق ءتىلى بار ەكەنىن، ءتىپتى ءوزىنىڭ قازاق ەكەنىن ەسىنەن شىعارىپ العان ءتارىزدى. بۇل ورايدا ول: «ەلىمىزدىڭ باستى تەلەارنالارىنىڭ بىرىنەن سويلەپ تۇرمىن-اۋ، ارنانىڭ قانشاما كورەرمەنى بار-اۋ» دەپ ويلانبايتىن ءتارىزدى. سوندىقتان بولسا كەرەك، ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەيدى دە. اتالمىش شوۋدى العاشىندا كورەتىنمىن. قازىر اشۋ-ىزامدى تۋعىزعان سوڭ، ءتىپتى قارامايتىن بولدىم. بۇل تەك حالىقتى الداۋسىراتۋ عوي. مەنىڭشە وسىنداي حابارلاردا جىلتىراپ كورىنەتىندەر ءوزىنىڭ سىرتقى كەلبەتىن كورسەتۋدى ماقسات تۇتاتىن ءتارىزدى.
ال، تازا قازاق تىلىندە سويلەيتىن حابارلارىمىزدىڭ ءوزى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان حالقىمىزدىڭ ماقال- ماتەلدەرىن، تۇراقتى ءسوز تىركەستەرىن، بۇرمالاپ ايتاتىندى شىعاردى. بۇگىن عانا ءبىر حاباردا: «توقال ەشكى ءمۇيىز سۇرايمىن دەپ، ساقالىنان ايرىلىپتى» دەپ ايتىپ جاتىر. وسىنىڭ بارلىعىن قاراپ وتىرىپ، بۇلارعا «ءاي دەيتىن اجە، قوي دەيتىن قوجا» جوق پا، دەگەن ويعا قالدىم. سوندا ولاردىڭ باسشىلارى قايدا قاراپ وتىر؟
بۇگىندە وتاندىق تەلەارنالاردا ورىس تىلىندەگى حابارلار كوبەيىپ كەتتى. ءتىپتى كەڭەس ۇكىمەتىندەگى كەزىمىزگە زار بولىپ قالدىق. ەگەمەن ەل رەتىندە قازاق ءتىلىن العا جىلجىتۋدىڭ ورنىنا، كەرى كەتىپ بارا جاتقاندىعىمىز الاڭداتادى.
ءبىزدىڭ ەلدە عانا شىعار، وسىنداي وسپادارسىزدىققا جول بەرىلەتىنى. ايتپەسە، باسقا ەلدە مەملەكەتتىك ءتىلدى مازاققا اينالدىراتىن بولسا، ول حاباردى ەرتەسىنە-اق جاۋىپ تاستايدى. ءبىز دە وسىنداي باتىل قادامعا بارۋىمىز كەرەك. بۇعان سەنزۋرا رەتىندە قاراۋدىڭ قاجەتى جوق. كوركەمدىك تۇرعىدان دەڭگەيى تىم تومەن، كورەرمەندەردىڭ تالاپ-تىلەگىنە تالابىنا جاۋاپ بەرە المايتىن، ونىمەن قويماي قازاق ءتىلىن قورلايتىن، حابارلارعا ءۇزىلدى- كەسىلدى توقتاۋ سالۋىمىز كەرەك.
دوس كوشىم، ساياساتكەر:
تەلەارنالار ەل مادەنيەتىن كوتەرۋدى ويلاسا، مۇنداي وسپادارلىققا جول بەرمەس ەدى...
قازاقستانداعى قازاق ءتىلدى حابارلاردا شەت ەلدىڭ تىلىندە تەك ءبىر عانا جاعدايدا سويلەۋگە بولادى. ياعني، قازاقشا حابارلارعا شەتەلدەن ارنايى قوناقتار قاتىسىپ، ماڭىزدى پىكىر ءبىلدىرىپ جاتسا. ونىڭ وزىندە كورەرمەنگە سينحروندى اۋدارما ارقىلى مەملەكەتتىك ءتىلىمىز - قازاق تىلىندە جەتكىزىلۋى قاجەت. ال، قازاقستان ازاماتتارىنىڭ قازاق تىلىندەگى حاباردا وزگە ەلدىڭ تىلىندە پىكىر ءبىلدىرۋى، اتالا سوزدەردى ارالاستىرۋى - سول ادامنىڭ ىشكى مادەنيەتىنىڭ تومەندىگىن كورسەتەدى. مۇنىڭ بارلىعى ءوز كەزەگىندە حابار اۆتورىنىڭ، ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ «ەڭ باستىسى - دۇرىس وي ايتىلسا بولدى» دەگەن ات ءۇستى كوزقاراسپەن قارايتىندىعىنىڭ سالدارىنان ورىن الىپ وتىر. كوپتەگەن حابارلارعا قاتىسۋ بارىسىندا مۇندايلارعا تالاي رەت كۋا بولىپ تا ءجۇرمىز.
نەگىزىنەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ نەگىزگى مىندەتىنىڭ ءبىرى - حالىقتىڭ مادەنيەتىن كوتەرۋ ەكەنى بەلگىلى. ال، بۇگىنگى ءبىزدىڭ وتاندىق تەلەارنالارداعى حابار ۇيىمداستىرۋشىلار ەلدىڭ مادەنيەتىن كوتەرۋ ماسەلەسىن ويلامايتىنعا ۇقسايدى. ايتپەسە، مۇنداي وسپادارلىققا جول بەرمەس ەدى...
مارات توقاشبايەۆ، «پرەزيدەنت جانە حالىق» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى:
قازاقستاننىڭ ەفيرلەرى ورىس تىلىنە مۇقتاج ەمەس
وتاندىق تەلەارنالاردان بەرىلەتىن حابارىمىز دا، شوۋىمىز دا ارالاس تىلدە بولماۋى كەرەك. ورىس ءتىلىن كەز-كەلگەن جەرگە تىقپالاۋدان ءبىز ەشتەڭە ۇتپايمىز. ونىڭ ۇستىنە قازاقستاننىڭ تەلەارنالارىنداعى حابارلاردىڭ 93 پايىزى ورىس تىلىندە ەكەنىن ەسكەرسەك، بۇل كورسەتكىشتى ازايتۋ ءۇشىن وعان قارسى تۇرۋىمىز كەرەك. ياعني، وتاندىق تەلەارنالارداعى ەفير ۋاقىتىنىڭ باسىم بولىگىن تازا قازاق تىلىندەگى حابارلار قۇراۋىن تالاپ ەتۋىمىز كەرەك. ويتكەنى، بىزدە ورىس تىلىندەگى حابارلارعا مۇقتاجدىق جوق.
قاجەتتىلىك تۋعىزباساق، قازاق ءتىلى دامىمايدى. كەرىسىنشە ءتىلدىڭ جاعدايى ودان ءارى ناشارلاي تۇسپەك. قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا لايىقتى قامقورلىق جاساۋ - مەملەكەتتىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. وسى تۇستا، ايتۋعا ءتيىستى باستى نارسە - كونستيتۋتسيامىزداعى «ورىس ءتىلى - رەسمي ءتىل» دەگەن قاعيدانىڭ «ورىس ءتىلى - قازاقستانداعى ەكىنشى مەملەكەتتىك ءتىل» دەگەن ۇعىمدى بەرمەيتىندىگى. وسىنى ۇعىناتىن كەز جەتكەن سياقتى. مۇنداي انىقتامانى وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ءوزى بەرگەن. سوندىقتان دا ءبىز، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قاي- قايسىسىندا بولسىن، قازاق تىلىنە باسىمدىق بەرىلۋىن قاتاڭ تالاپ ەتۋىمىز كەرەك.
ارمان سقابىل، «اق جول» پارتياسى باسپا ءسوز قىزمەتىنىڭ جەتەكشىسى:
قازاقشا باعدارلامادا وتىرىپ ورىسشا سويلەۋ - ميلليونداعان اۋديتوريانى قورلاۋ
جالپى قازاق تەلەۆيزياسىندا قازاقشا باعدارلامادا ورىسشا سويلەۋ دەگەن بۇرىن-سوڭدى بولماعان. ءتىپتى ءتىلىمىز وگەيلىك كورگەن كەڭەس وداعىنىڭ كەزىندە دە مۇنداي سوراقىلىققا جول بەرىلمەگەن. ءار باعدارلامانىڭ ءوزىنىڭ ءتولقۇجاتى بولادى. وندا ەڭ الدىمەن ءتىلى كورسەتىلەدى. قازاقشا بولسا، تەك عانا قازاقشا، ورىسشا بولسا تەك عانا ورىسشا... ءتىپتى، مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزىنىڭ ءسوزىن اۋدارىپ بەرىپ جاتامىز عوي. بۇل - تەلەۆيزيانىڭ بۇلجىمايتىن زاڭدىلىعى. سوڭعى ءۇش-ءتورت جىلدا ەسەنتايەۆالاردىڭ «قۇدىرەتىمەن» تەلە ءتىلدى قويىرتپاق جاساۋ باستالدى. قازاقشا باعدارلامانىڭ تورىندە وتىرىپ ورىسشا سويلەۋ - سونىسىمەن ميلليونداعان كورەرمەن اۋديتورياسىن قورلاۋ بەلەڭ الدى. ەڭ قورقىنىشتىسى - «حابار» باسشىلىعىنىڭ ءوزى بۇل ماسەلەگە دەم بەرىپ، مەملەكەت قارجىسىن «بوتقا شوۋلارعا» ءبولۋى دەر ەدىم. سوندا ەلدىڭ ەسىل اقشاسىنىڭ سۇراۋىن سۇرايتىن ءبىر قۇزىرلى ورىننىڭ بولماعانى ما؟
ايگۇل ءىسماقوۆا، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:
بايان سەكىلدىلەردى انا ءتىلىنىڭ كيەسى سوعىپ كەتپەسىن!
باتىستىق شوۋ- بيزنەستە بايان سەكىلدى پروديۋسەرلەر بولادى. ولاردىڭ باستى ماقساتى - داۋسى، ونەرگە قابىلەتى بار، سىرت كەلبەتى كەلىستى ادامنان ءارتىس شىعارۋ. وسى باتىستىڭ اگرەسسيالىق مادەنيەتىن قازاق ورتاسىنا ءسىڭىرىپ جۇرگەن دە وسى بايان ەسەنتايەۆا دەپ ويلايمىن. بۇل پروديۋسەردىڭ: «مەن كىمدى بولسا دا جۇلدىز ەتە الامىن!» دەگەن ءسوزى بار. ءبىراق كىمنىڭ قانداي «جۇلدىز» بولاتىنىن ءبىر قۇداي بىلەدى عوي.
وسى ۋاقىتقا دەيىنگى باعدارلامالارىنا قاراپ وتىرساق، بايان ءوزىن ناسيحاتتاۋدى ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. ودان سوڭ، قازاقتىڭ جيعان سالىعىنان، ەلدىڭ بيۋدجەتىنەن اقشا الىپ وتىرعان «حابار» ارناسى قازاق كورەرمەندەرىن سىيلاۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن.
«جاندى داۋىس» باعدارلاماسىنىڭ باس ساراپشىسىنىڭ انا تىلىندە سويلەمەۋى - مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن تەرىس كوزقاراسىن ايگىلەپ تۇر.
«حابار» ارناسىندا ورىس ءتىلىنىڭ سالتانات قۇرىپ وتىرعانىنا ءوز باسىم قارسىمىن. كەز كەلگەن نارسەنىڭ شەگى بار، بايان سەكىلدى جۇرگىزۋشىلەر ءبىزدى سىيلاماسا دا ءتىلدى سىيلاۋى ءتيىس. قازاق ءتىلىنىڭ كيەسى سوعىپ كەتپەسىن!
qazaquni.kz
