باتىس باسپا ءسوزى: ورتالىق ازياعا بەيجىڭ ىقپالىنىڭ كۇشەيۋى رەسەي مەن ءۇندىستاننىڭ مازاسىنا ءتيدى
ا ق ش پرەزيدەنتى باراك وباما مەن قىتاي پرەزيدەنتى شي جينپيڭ جۇما كۇنى ۆاشينگتوندا كەزدەسىپ، وزگە تاقىرىپتارمەن بىرگە ازيا ايماعىنداعى ا ق ش- قا ارىپتەس ەلدەر مەن قىتاي اراسىنداعى جەر داۋىن دا تالقىلادى.
وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىندەگى داۋلى جەرلەرگە قاتىستى قىتاي ۇستانىمىنىڭ قيسىندىلىعىن دالەلدەۋگە تىرىسقان شي جينپيڭ «كەمەلەر مەن اۋە ترانسپورتىنىڭ بۇل ايماقتاردا ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋىنا بەيجىڭ توسقاۋىل قويمايدى» دەپ ۋادە ەتتى.
ورتالىق ازيانى جاۋلاۋ
امەريكانىڭ Foreign Policy جۋرنالى وسى اپتادا جاريالاعان «قىتايدىڭ ورتالىق ازيانى يگەرۋ جوسپارى امەريكاعا دا ۇنايدى» دەگەن ماقالاسىندا قىتاي مەن پاكىستان اراسىنداعى تىعىز ەكونوميكالىق جانە ديپلوماتيالىق قاتىناستاردى سيپاتتاعان.
«قىتايدىڭ «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» دەگەن اتپەن بەلگىلى ساياسي كۋرسى بويىنشا باتىس ەلدەرىنە قاراي ىقپالىن كۇشەيتۋگە قاتىستى امبيتسيالىق ۇلكەن جوسپارىندا پاكىستان نەگىزگى پۋنكتكە اينالعان. بەيجىڭ بۇل باستاماسىندا قىتايدى وڭتۇستىك جانە ورتالىق ازيامەن، كەيىن ەۋروپامەن قوساتىن ساۋدا باعىتتارى جەلىسىن اشۋ ءۇشىن جاڭا جولدار مەن قۇبىرلار سالۋعا، ەنەرگەتيكالىق ستانتسيالار مەن پورتتار تۇرعىزىپ، تەمىر جول تارتۋعا ونداعان ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا قۇيۋعا ۋادە ەتكەن» دەپ جازادى Foreign Policy.
بۇل باستامانى بەيجىڭ تاراپىنان ا ق ش- تىڭ ايماقتاعى باسىم ساياسي كۇش رەتىندەگى مارتەبەسىنە تونەتىن قاۋىپ دەپ سانايتىندار كوپ. «ءبىراق اگرەسسيالىق جانە قايتا تۇلەگەن قىتايدىڭ ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى ىقپالى ا ق ش- تىڭ الاڭداۋى مەن قارسىلىعىن تۋدىرسا، بەيجىڭنىڭ باتىسقا قاراي جىلجۋىن ا ق ش- تىڭ رەسمي تۇلعالارى كەرىسىنشە، جاريا دا، جەكە دە قۇپتاپ، قولدايدى» دەپ جازادى Foreign Policy جۋرنالى.
ماقالادا بۇل جايت اۋعانستاننان ا ق ش اسكەرىن اكەتەر تۇستاعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سياقتى ورتاق ماقساتپەن بايلانىستى دەگەن پىكىر ايتىلعان.
قىتايدىڭ بۇل ارەكەتى ا ق ش- تىڭ «جاڭا جىبەك جولى باستاماسى» دەگەن اتپەن 2011-جىلى جاريالانعان كوپتەن بەرگى ساياساتىنا ۇقسايدى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى - قازاقستان، تۇركىمەنستان، پاكىستان جانە اۋعانستانداعى ماڭىزدى ينفراقۇرىلىم نىساندارىن ينتەگراتسيالاۋ بولاتىن، ءبىراق بۇل ماقساتتى ىسكە اسىرۋ ويلاعانداي، وڭاي شارۋا بولماي شىققان. ماقالادا اۆستراليا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اديۋنكت-پروفەسسورى مايكل كلاركتىڭ «بۇل ماقساتتىڭ ىسكە اسپاۋىنا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ءوز اراسىنداعى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ السىزدىگى جانە ا ق ش- تىڭ ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىنا كوبىرەك بەت بۇرۋى سەبەپ بولدى» دەگەن پىكىرى كەلتىرىلگەن.
رەسەي مەن ءۇندىستاننان مازا كەتتى
ءبىراق قىتايدىڭ ايماقتاعى ىقپالىنىڭ ءوسۋى ءۇندىستان مەن رەسەي سياقتى كورشى ەلدەردىڭ سەكەمىن كۇشەيتەدى. رەسەي «قىتاي-پاكىستان ەكونوميكالىق ءدالىزى - بۇكىل ورتالىق ازياعا قىتاي ىقپالىن ورناتاتىن وڭتۇستىك شەپ» دەپ الاڭدايدى.
ال قازىر ورتالىق ازيا - ۋكرايناداعى داعدارىستىڭ كەسىرىنەن شىعىس ەۋروپا ەلدەرىمەن اراقاتىناسى بۇزىلعاننان بەرى ماسكەۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەنەرگەتيكالىق نارىق كوزىنە اينالىپ بارادى. بۇل جاعداي رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين ءۇشىن جايسىز بولعانىمەن، ا ق ش- تىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرى ەكونوميكاسىنا كرەملدىڭ قىسىمىن السىرەتۋدى كوزدەگەن ماقساتىنا تولىق ساي كەلەدى.
Foreign Policy جۋرنالى German Marshall Fund ۇيىمىنىڭ قىتاي جانە پاكىستان ەلدەرى بويىنشا ساراپشىسى ەندريۋ سمولدىڭ «ورتالىق ازيانى رەسەيگە كىرىپتارلىقتان بوساتىپ، ايماق ەلدەرىنە قاۋىپسىزدىك جانە ەكونوميكا سالاسىندا كىممەن قارىم-قاتىناس ورناتۋدا كوبىرەك تاڭداۋ بەرۋ - ا ق ش- تىڭ ۇزاق مەرزىمدى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى. ولاردىڭ ەۋروپالىقتار نەمەسە امەريكالىقتاردى تاڭداۋى قۇپتارلىق ءىس بولار ەدى، ءبىراق ورتالىق ازياداعى رەسەي ءرولىن ازايتۋدىڭ ناقتى ماقساتى - ايماقتىڭ كەيبىر مەملەكەتتەرىنە اۆتونوميالىق مۇددەسى ءۇشىن قىتاي تاراپىنان جاسالىپ جاتقان ىستەر» دەگەن سوزدەرىن كەلتىرگەن.
Foreign Policy جۋرنالى قىتاي پرەزيدەنتى شي جينپيڭنىڭ ا ق ش- قا العاشقى رەسمي ساپارىنا ارناعان تاعى ءبىر ماقالادا «بۇل وقيعانىڭ «قىتايدا ونشا ەلەنبەگەنى» ايتىلادى. مۇنىڭ سەبەبىن «ساپاردى جوسپارلاۋعا جاۋاپتى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن وزگە ۆەدومستۆولاردىڭ بىلىكسىزدىگى مەن ىسكە قىرسىزدىعى، قىتاي-ا ق ش قاتىناستارىنا بايلانىستى الاڭداۋشىلىقتىڭ كەسىرىنەن ساپار ەلەنبەي قالدى، بۇعان قوسا ىشكى جانە حالىقارالىق ساياساتتاعى بەلگىسىزدىك باسشىلىقتى جۇمساق ءتاسىلدى تاڭداۋعا ماجبۇرلەدى» دەگەن سياقتى ءۇش بولجاممەن تۇسىندىرەدى.
امەريكانىڭ New York Times گازەتى قىتايدا جۇمىس ىستەيتىن شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ «قىتايداعى ارىپتەستەرىمەن بىرلەسكەن كاسىپورىندار ارقىلى جۇمىس ىستەۋگە جانە ولارعا تەحنولوگيالاردى بەرۋگە مىندەتتەۋ تالابى» سياقتى قيىندىقتارعا تاپ بولاتىنىن جازادى.
ا ق ش- قا ساپارى باستالعان كەزدە شي جينپيڭ امەريكالىق كومپانيالاردى «قىتاي شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ جانە كيبەر-قىلمىستارمەن كۇرەسۋگە بەيىل» دەپ سەندىرۋگە تىرىسقان، ءبىراق بۇل مالىمدەمە «كوپ كۇدىك تۋدىرادى». ماقالا اۆتورى «ساۋدا-ساتتىق پەن ينۆەستيتسيا ەكى جاقتى قوزعالىسى بار كوشە سياقتى بولۋى ءتيىس» دەگەن قاعيدانى قىتاي باسشىلىعى ءتۇسىنۋى كەرەك جانە ەگەر شي جينپيڭ ۇكىمەتى شەتەل كومپانيالارىنا توسقاۋىل قويۋىن توقتاتپاي، ءوزارا قۇرمەتتەۋگە ىقىلاستى بولماسا، وندا الەم ينۆەستيتسيا ەسىگىن ايقارا اشادى دەپ قىتايدىڭ كۇتپەگەنى ءجون» دەپ جازادى.
«ازاتتىق»
