قازاق كىلەمى - سۋرەت
تەك بۇرىنعىداي قابىرعاعا ىلىنبەيدى دەگەنىڭىز بولماسا، بىلايشا ەدەندە جاتاتىن سان ءتۇرلى كىلەم كوزدىڭ جاۋىن الادى. ءۇي جيھازدارىنىڭ قاتارىندا ەرەكشە كوزگە تۇسەتىن باعالى بۇيىمنىڭ، نەگىزىنەن، نازار اۋدارتاتىن جاعى - ويۋ- ورنەك.
وسىلايشا، كىلەم جەرگە جايساڭ - توسەنىش، قابىرعاعا ىلسەڭ ءسان بولىپ كەلەدى. عاسىرلار بويى حالىقپەن بىرگە جاساعان ءجۇندى توسەنىشىڭىز دە، ءسان ءۇشىن قابىرعاعا ىلەتىن كىلەمىڭىز دە ەجەلدەن ەكى ءتۇرلى قىزمەت اتقاردى. ول تابان استىندا جاتسا، جىلۋ ۇستايدى، ءىلۋلى تۇرسا دىبىستى باسەڭدەتەدى. سوندىقتان دا ءداستۇرلى ءۇي مۇلكى اراسىنان كورىكتى دە كەلىستى كورىنەتىن «جيھاز» توزىمدىلىگى، شاڭنان تەز تازارتىلاتىنى، كۇتىپ ۇستاسا، كۇيە تۇسپەيتىندىگىمەن دە ەرەكشەلەنەدى.
كىلەم بەتىندەگى ويۋلار مەن ورنەكتەر حالىقتىڭ ءومىر شەجىرەسىنەن حابار بەرەدى. حالىق قولونەرىنىڭ ءتول تۋىندىسى قاي كەزدە دە جوعارى باعالانعان.
كىلەمنىڭ شىعۋ تاريحى تەرەڭدە. اسىرەسە، مۇسىلمان حالقىندا ءوز ەرەكشەلىكتەرىمەن نازار اۋدارتادى. قازاق توپىراعىندا مىڭداعان جىل بۇرىن پايدا بولعان بۇيىمنىڭ ءوز تاريحى بولعانىمەن، ونىڭ قازىرگى دامۋ قارقىنى، دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا تانىلۋى «كەرەمەت» دەي المايمىز.
ايتالىق، پارسى كىلەمدەرى ءالى كۇنگە الەم نازارىندا. ەڭ قىمبات بۇيىمنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى سانالادى. كسرو كەزىندە- اق جۇرتتىڭ اۋزىنان سۋىن اعىزعان تۇرىكمەن كىلەمدەرى قازىرگى تمد اۋماعىندا الدىنا جان سالماعانى بەلگىلى.
تۇرىكمەنستان، قازاقستان كىلەمدەرى سول كەزدە كورمە، مۇراجايلاردا ناعىز جادىگەرگە اينالدى. مىسالى، 1966 -جىلى اشحاباد ارتيستەرى كرەملدىڭ سەزدەر سارايىنىڭ تورىنە ءوز ەلىندە جاسالعان شەتتەرى اشىق گۇلدەرمەن بەزەندىرىلگەن، ورتاسى ورمان الاڭىنداعى قىزعالداق ءتارىزدى جايناپ تۇرعان، كولەمى 252 شارشى مەترلىك، سالماعى ءبىر توننادان اساتىن كىلەمدى ىلگەن. «كونتسەرت قويىلعان كەزدە الگى تاڭعاجايىپ كىلەم بۇكىل ساراي ءىشىن قىزىل- جاسىلدى گۇلگە بولەپ جىبەردى» دەپ ەسكە الادى كوزكورگەندەر.
ەتنوگرافتاردىڭ سوزىنە قاراعاندا، قازىرگى تۇركى حالىقتارىنىڭ كىلەم ۇلگىسىندە ورتاق ۇقساستىق بار. سولاردىڭ ىشىندە قازاق كىلەمدەرىنىڭ ارعى توركىنى بايىرعى ساق، عۇن، قىپشاق ونەرىنىڭ مۇرالارى بولىپ سانالادى ەكەن. دەسەك تە، تۇرىكمەندەردىڭ تايدىڭ تاڭباسىنداي انىق كورىنەتىن كىلەمى ءالى كۇنگە الەمگە ايگىلى. 1959 -جىلى دۇنيەجۇزىندە العاش رەت ەڭ ۇلكەن كىلەم دە اشحابادتا توقىلىپتى. ونىڭ كولەمى 192 شارشى مەتر بولعان. شەبەرلەر ونى 1965 -جىلى كولەمىن 525 شارشى مەترگە جەتكىزدى. سالماعى ءبىر توننادان اساتىن كىلەم كوزدىڭ قۇرتى بولعانىن ايتپاساق تا بىلەسىزدەر.
ۇلى جىبەك جولىنداعى كەرۋەندەر تاسىعان قىمبات تاۋاردىڭ ءبىرى دە وسى - كىلەم. بۇل ورايدا يران، فرانتسيا، ءۇندىستان، قىتاي، رۋمىنيا، ۆەنگريا، پولشا، اۋعانستان، تۇركيا، داعىستان،
تۇرىكمەنستان، ازەربايجان، گرۋزيا، ارمەنيا، قازاقستان سەكىلدى ەلدەردىڭ ونەر تۋىندىسى ساۋدانى قىزدىرعان. بۇل تۇرعىدا تۇرىكمەندەردىڭ تاعدىرىمەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان كىلەمى ۇلى جىبەك جولى جويىلىپ كەتسە دە، ساۋدادان تۇسكەن جوق. ريزا بولاتىنىڭىز دا - وسى.
قازاق كىلەمدەرى توقىلۋ ەرەكشەلىگىنە قاراي - تۇكتى جانە تىقىر؛ ماتەريالىنا قاراي - جىبەك، ماساتى، قالى؛ شىعاراتىن جەرىنە قاراي - قىزىلوردا، الماتى، جامبىل؛ رۋ ۇلگىلەرىنە قاراي - اداي، كەرەي، قوڭىرات، ءۇيسىن؛ سونداي- اق قوسالقى بەلگىلەرىنە قاراي - شاشاقتى، وقالى كىلەم بولىپ بولىنەدى ەكەن.
«ءبىر كەزدەرى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە تۇكتى جانە تىقىر كىلەمدەردى قولدان توقۋ دامىعان. ولاردىڭ نەگىزگى ورنەكتەرى - «كۇمبەز»، ال جيەكتەرىندە تەكشەلى ورنەكتەرى «قورعان» دەپ اتالىپ، ونى بويلاي كۇلگىن ءتۇستى «سۋ» ورنەگى جۇرگىزىلەدى. بۇل ءزاۋلىم كۇمبەزدى، تاس قامالدى، قورعانىن قۋالاي سۋ جۇرگىزىلگەن قالانى ەلەستەتەدى. ويۋ- ورنەكتەردى بەلگىلى مازمۇنعا قۇرۋ تەكەمەت، سىرماق ورنەكتەرىنەن دە بايقالادى. كەيدە ورتاڭعى گۇل كۇمبەزدەردىڭ ورنىنا تۇلكى ىلگەن بۇركىت، جان- جانۋار نەمەسە تابيعات كورىنىسى ت. ب. بەينەلەنەدى. گەومەتريالىق ورنەكتەر وتە باسىم. قازاق كىلەمدەرىندەگى ايشىقتى ويۋ- ورنەك اسەرى باسقا حالىقتار كىلەمدەرىنەن دە بايقالادى» دەيدى ماماندار.
1936 -جىلدان الماتى كىلەم توقۋ فابريكاسى جۇمىس ىستەي باستادى. وندا ۇلتتىق ورنەك پەن مازمۇنعا ءمان بەرىلدى. كىلەم قولمەن دە، ماشينامەن دە توقىلدى. فابريكا ءارتۇرلى مەرەكەلەرگە ارنالعان، سونداي- اق ۇلى ادامداردىڭ، كورنەكتى جازۋشى، قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ، مۇشەلتوي يەلەرىنىڭ بەينەسى سالىنعان كىلەمدەر دە شىعارىلدى. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز، فابريكا نارىققا بەيىمدەلدى. الايدا، تۇرىكمەندەر مەن پارسىلاردى قۋىپ جەتۋ - ءبىزدىڭ ءالى كۇنگە ارمانىمىز.
كىلەمدى ماشينامەن توقۋ 1825 جىلى ەۋروپادا باستالعان. بۇل 1806 -جىلى فرانسۋز ونەرتاپقىشى جانە مەحانيگى ج. جاككارد (1752-1834) ويلاپ تاپقان ماشينانى كىلەم توقۋ ىسىنە پايدالانۋعا بايلانىستى دامىدى. مىسالى، ءبىر ادام قولىمەن جىلىنا 10-12 شارشى مەتر كىلەم توقىسا، ماشينامەن ساعاتىنا 4-5 شارشى مەتر كىلەم توقۋعا بولاتىن ەدى. ماشينامەن توقىلاتىن كىلەمدەرگە تابيعي جىپپەن بىرگە سينتەتيكالىق جاساندى تالشىق، ءجۇن تارىزدەس جىپتەر، حيميالىق قابىرشىق جىپتەر قوسىلادى. مۇنىڭ ءوزى بۇيىمنىڭ باعاسىن ءتۇسىردى.
كىلەمنىڭ تۇرلەرى مەن تۇستەرىنىڭ ءوزى ەرەكشە قىزمەت اتقاردى. بۇل قازىرگى ۋاقىتتا قانشالىقتى ساقتالىپ وتىرعانىن بىلمەدىك، ءبىراق ساپا جاعىنان سان سوعاتىنىمىز انىق. ال ويۋ- ورنەگىنىڭ ءوزى ەرەكشە ماعىنا بەرەتىن بولعاندىقتان، ونى توقۋدا قانداي جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىندىگىن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. ويتكەنى كىلەمدەردى تۋريستەرگە ۇلتتىق مۇرا رەتىندە كورسەتۋىمىز كەرەك. الايدا مۇرا قالدىرۋدا ماقساتىمىزعا جەتە الدىق پا؟
مىقتى مۇرانى قايدام، قازىر كىلەمدى كوتەرمە باعامەن ساتاتىن ورتالىقتار كوپ. ولارداعى باعانىڭ باس اينالدىرىپ تۇرعانى دا راس. اسىرەسە، يران مەن تۇركيا اسىپ كەلگەن كىلەمدەردىڭ باعاسى شارىقتاپ كەتتى. سوندىقتان جۇرت ەندى شىمكەنتتەن شىعاتىن «بال- تەكستيلگە» بەت بۇراتىن شىعار. ءبىراق مۇندا دا جۇرت كوڭىلىنەن شىقپاي تۇرعان كورىنىستەر بار ەكەن. ءبىز وسىعان بايلانىستى ينتەرنەت كوزدەرىنەن شىمكەنتتىك كىلەمدەردىڭ ويۋ- ورنەكتەرىنىڭ ىرىلىگىنە قاتىستى سىنداردى دا وقىدىق. ءار كىلەمدەگى ويۋلاردىڭ اتاۋىن ءبىلۋ دە مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان «بال- تەكستيل» كىلەمدەرىنىڭ شەتىنە «قازاقستاندا جاسالعان» دەگەن ەرەكشە بەلگى سوعىلىپ، ويۋدىڭ اتى جازىلسا، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. سوندا جالپى جۇرت تا، شەتەلدىك تۇتىنۋشىلار دا قازاق ويۋىنىڭ اتىن، قازاقستاندىق ءونىمنىڭ بەلگىسىن جادىندا جاتتاپ الار ەدى.
تاعى ءبىر ماسەلە: تۇرىكمەنستانداعى سەكىلدى كىلەم كۇنىن جىل سايىن اتاپ وتسەك، سول كۇنى كىلەم كورمەلەرى ۇيىمداستىرىلىپ، تۇتىنۋشىلار ارزان باعامەن وتاندىق ونىمدەردى الىپ جاتسا، بۇل دا ءبىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نازار اۋدارا باستاعانىمىز بولىپ تابىلار ەدى.
ءيا، وي كوپ، ارمان- ماقسات تا جەتكىلىكتى. تەك وسىنى ۇلت بولىپ ۇلى شارۋا رەتىندە قولعا الىپ، جاقسىلىعىمىزدى جۇرت نازارىنا ۇسىنۋدان قاشپاعانىمىز ءجون.
دەرەك پەن دايەك:
دۇنيەدەگى ەڭ كونە كىلەم - پازىرىق كىلەمى، التايدا تابىلعان تۇرىكمەن كىلەمدەرى «ۋشان»، «قۇلا» كىلەمى، «پەندي»، «گاۋھار»، «يومۋد»، «بەشير» ت. ب. دەپ اتالسا، كاۆكاز كىلەمدەرى «كۋبا»، «شيرۋان»، «حيلا»، «قازاق»، «كاراباح»، «دەربەنت»، «ميكراح»، «احتى» ت. ب. دەپ اتالعان. ال قىتاي كىلەمدەرىندە ءارتۇرلى تۇستەگى بالىق، جان- جانۋارلار، ميفتىك قۇبىجىقتار، ايداھارلار ت. ب. بەينەلەنەدى.
سونداي- اق لوتوس، تاۋشىمىلدىق گۇلدەرى ورنەكتەلگەن كىلەمدەر دە كەزدەسەدى. ولاردىڭ ورتاسى ويۋ- ورنەكسىز كوبىنەسە سارى، قوشقىل كوك، القىزىل ءتۇستى بولىپ كەلەدى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - ونىڭ تۇكتى كىلەمدەگى ويۋ- ورنەكتى اشا تۇسەتىن ىڭعايمەن ۇزىندى- قىسقالى بولىپ قىرقىلادى. ويۋ- ورنەك تۇگىنىڭ قىسقا قىرقىلۋى كىلەمنىڭ ادەمىلىگىن ارتتىرا تۇسەدى.
تۇرىك كىلەمدەرى «اناتول»، «انكارا»، «سميرنا»، «بەرگامو»، «برۋسەا»، «ۋشاك» ت. ب. دەپ اتالىپ، گۇلدى (پارسى كولەمدەرىنە قاراعاندا ءبىر جۇيەگە تۇسىرىلگەن) جانە ويۋ- ورنەكتى بولىپ كەلەدى. فرانتسۋز كىلەمدەرى «ساۆونارري»، «وبيۋسسون» تيپىندەگى كىلەمدەردە گۇل سالىنعان ويۋ- ورنەكتى سۋرەتتەر باسىمداۋ بولادى.
ارميان شەبەرى اكوپ كەمەشيان كولەمى 46 شارشى مەتر كىلەم توقىدى. 1966 -جىلى ۆيتيەۆسك كىلەم كومبيناتى كولەمى 144 شارشى مەتر كىلەم كىلەم توقىدى. قازاقستان كىلەمشىلەرى 1926 -جىلى پاريج كورمەسىندە بايگە العان.
الماتىداعى مەيرامحانالاردىڭ بىرىندە ەرەكشە اۆتوتۇراق پايدا بولدى. مۇندا كەلەتىن مەيماندار ءۇشىن كوشە بويىنا 15-تەن استام كىلەم توسەلىپتى. ولاردىڭ ءارقايسىسىنىڭ قۇنى 600 ا ق ش دوللارى تۇرادى- مىس.
مەيرامحانا ەكىنىڭ بىرىنە قىزمەت كورسەتە بەرمەيدى، تەك قالتاسى قالىڭ ادامدارعا عانا ارنالعان ءتارىزدى. كولىك تۇراعىنا توسەلگەن كىلەمدەر تاقىرىبى بۇگىن عالامتور پايدالانۋشىلارى اراسىندا قىزۋ تالقىعا ءتۇستى. ءبىرى بۇل شىعىس مادەنيەتىن سىيلاماۋ دەسە، ەكىنشىلەرى مەيرامحانا قوجايىندارىنىڭ ارەكەتىن وڭ باعالاعان دەپ حابارلايدى «استانا» تەلەارناسى.
«ايقىن»
