ءبىز قالاي سويلەپ ءجۇرمىز؟
پروفەسسور، ساحنا ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى. مايرا سماعۇل قىزى ءتىل مەن سويلەۋ مادەنيەتىنە قاتىستى ءوز ويىمەن بولىسكەن ەدى...
- بۇل كۇندە «قازاق ءتىلى» ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ، ادەبيەت پەن مادەنيەتتىڭ بارلىق سالاسىنا قىزمەت ەتە الاتىن مەملەكەتتىك تىلگە اينالىپ وتىر. ول - وقۋ- اعارتۋ قۇرالى، كوركەم ادەبيەت ءتىلى، عىلىم مەن ءبىلىم، زاڭدار مەن تەلەديداردىڭ، ءىس- قاعازداردىڭ ءتىلى. تەاتر، كينو، راديو ءتىلى. سوڭعى جىلدارى قازاق ءتىلىنىڭ سويلەۋ مادەنيەتىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدارىلىپ، گازەت- جۋرنال بەتتەرىندە ءجيى ماقالالار جاريالانىپ ءجۇر.
پرەزيدەنتىمىز ن. نازاربايەۆتىڭ جارلىعىمەن شىققان قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تىلدەردى دامىتۋ مەن قولداۋدىڭ 2011-2020 -جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا: «قازاقستاندىقتاردىڭ ءتىل مادەنيەتىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋدىڭ قاسيەتتى قۇرامداس بولىگى - سويلەۋ مادەنيەتىن دامىتۋ بولۋعا ءتيىس» دەپ جازىلعان. بۇل ءتىلىمىزدىڭ باعاسى ارتىپ، بولاشاعى باياندى بولۋىن مىندەتتەيدى.
سوندىقتان تازا، ساۋاتتى سويلەي ءبىلۋ - ۇلكەن ونەر. ول تەك ونەر ادامدارى ءۇشىن عانا ەمەس، جالپى ەستەتيكالىق تالعامى بار، مادەنيەتتىمىن دەگەن ۇلتجاندى ادامداردىڭ بارلىعىنا اۋاداي قاجەت. ويتكەنى «جاقسى ءسوز - جارىم ىرىس» دەپ بەكەر ايتىلماعان. بەلگىلى فرانتسۋز اكتەرى، ءارى پەداگوگ كوكلەن «انىق، تازا، ساۋاتتى سويلەۋدى - اكتەردىڭ سىپايىگەرشىلىگى» دەپ تۇيىندەيدى.
بۇگىنگى تاڭدا جاستار شەت ءتىلىن بىلۋگە، ۇيرەنۋگە جانىن سالىپ جانتالاسىپ، بار ۋاقىتتارىن تەك سوعان جۇمساپ ءجۇر. بۇل قازىرگى زاماننىڭ تالابى شىعار، مۇمكىن دۇرىس تا بولار. ءبىراق ءوزىنىڭ انا تىلىندە قالاي بولسا، سولاي سويلەپ، ونىڭ ايتىلۋ زاڭدىلىقتارىنا كوڭىلىن دە، ۋاقىتىن دا بولمەيدى. قازاقتىڭ كورىكتى، اۋەزدى، وتكىر ءتىلىن شۇبارلاپ، كەمتار عىپ ايتىپ جۇرگەندەرىن ۇقپايدى دا. وعان سەبەپ، ءوز تىلىمىزدە سويلەۋگە بۇگىنگى كۇنى ءتىلى سىنباعان جاستار كوپ. كەيبىرەۋلەرى «ءبىز كەلە جاتىرىق، بارا جاتىرىق دەپ، - ىق دەگەن جالعاۋدى قولدانادى، «جاڭاعى» دەۋدىڭ ورنىنا «جاناعى» دەپ سويلەيدى. «ڭ» دىبىسىنىڭ ورنىنا «ن» دىبىسىن قولدانۋ، ءتىپتى ءجيى كەزدەسەدى. وسى سياقتى ءسوز تىركەسىن ەستىگەندە، «ياپىرماي، اتا-اناسى، مەكتەپتەگى ۇستازدارى وقۋشىلارىنىڭ تىلىنە نەگە نەمقۇرايدى قارايدى ەكەن؟» دەگەن ويعا قالامىز. اتا- انانىڭ، ۇستازدىڭ بالا تاربيەسىندەگى ءرولى تەك قانا ونىڭ جاقسى كيىنۋىمەن، سپورتپەن شۇعىلدانۋىمەن، مۋزىكالىق ساۋاتىن اشۋمەن، شەت ءتىلىن ۇيرەنۋمەن شەكتەلمەۋى كەرەك.
سونىمەن بىرگە ءتىل مادەنيەتىنە دە كوڭىل ءبولىنىپ، بالا كەزدەن ءتىل كەمشىلىكتەرىنە نەمقۇرايدى قاراماي، تازا، انىق، ساۋاتتى سويلەۋگە، ءتىلدى قاستەرلەۋگە، ءسوزدىڭ ءمانىن ءتۇسىنىپ، سۇلۋلىق الەمىنە ەنىپ، ەستەتيكالىق تالعامى مەن تالابىن ۇشتاۋى مىندەت.
ءبىر عانا مىسال. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا گ. دايراباي جۇرگىزگەن «فرانسياداعى قازاق وتباسىلارى» دەگەن باعدارلامادا شەت ەلدە جۇرسە دە، قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋىمەن قاتار، الەم ءتىلىن مەڭگەرگەن فرانسياداعى زەرتتەۋ لابوراتورياسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى عالىم، قازاق قىزى جازيرا ەسبەرگەنوۆانىڭ اڭگىمەسىنە ءتانتى بولدىق.
جۇرگىزۋشىنىڭ «وسىنشاما ءتىلدى قالاي ۇيرەندىڭىز؟» دەگەن ساۋالىنا «وزگە ەلدىڭ تىلىمەن سالىستىرعاندا قازاق ءتىلى - ەرەكشە ءتىل، قىرىق ەكى ءارپى بار، اۋقىمى كەڭ. سوندىقتان باسقا ەلدىڭ ءتىلىن ۇيرەنۋ ماعان ونشا قيىن بولعان جوق» دەپ جاۋاپ بەردى. بۇنى ادامنىڭ انا تىلىنە دەگەن قۇرمەتى جانە ۇلتجاندىلىعى دەسەك تە بولادى.
سول سياقتى تىلگە قاتىسى بار ماماندار: جۇرگىزۋشى- ديكتورلار، راديو جانە تەلەجۇرگىزۋشىلەر، جۋرناليستەر، اكتەرلار، مەكتەپ مۇعالىمدەرى، انشىلەر، جوعارى وقۋ ورنىندا ءدارىس بەرەتىن ۇستازدار، زاڭ قىزمەتكەرلەرى ەرەكشە ءتىل مادەنيەتىن ناسيحاتتايتىن، حالىققا جەتكىزەتىن، ونىمەن قوسا، تىلدىك قورىمىزدىڭ ساقشىلارى بولۋى ءتيىس.
جاۋاپسىزدىق پەن ساۋاتسىزدىق
- قازىرگى كەزدە ۇلت تىلىندە ساۋاتتى سويلەۋدە، ءسوزدى قادىرلەۋدە بىردەن-ءبىر جوعارعى ورىن الاتىن - تەاتر، تەلەديدار، راديو. ويتكەنى كوپ جاستار كىتاپ وقىمايدى، ودان گورى ۋاقىتتارىن تەلەديدار، ينتەرنەت كورۋمەن، جەڭىل «تاسىرلاعان» مۋزىكانى تىڭداۋمەن وتكىزەدى. سول سەبەپتەن تىلگە كوپ ءمان بەرمەي، ءتىلىمىز شۇبار تىلگە اينالىپ جاتقان جايى بار. سوندىقتان جۇرگىزۋشى- جۋرناليستەردىڭ، ديكتورلاردىڭ ءسوزى انىق، داۋسى جاعىمدى بولۋى كەرەك. ءاربىر ايتىلعان ءسوزدىڭ پوەتيكالىق دىبىسىنا ءمان بەرىپ، ايتىلۋ زاڭدىلىقتارىن (ورفوەپيالىق) ساقتاۋلارىنا نازار اۋدارسا دەيمىز. ءسوز قالاي جازىلسا، سولاي ايتا سالۋ نەمەسە ءسوزدىڭ جەكە تۇرعانداعى تۇلعاسى قانداي بولسا، سونى وزگەرتپەي ايتۋ ءجيى كەزدەسەدى. مىسالى: سايلاۋ، جايلاۋ، بايلاۋ، بايلانىستى دەگەن سوزدەردى «سايلياۋ، جايلياۋ، بايليانىستى» دەپ، لا- نى - ليا- عا اينالدىرىپ جاتادى. داۋىستى، داۋىسسىز دىبىستاردى دۇرىس دىبىستاماۋ وسى قاتەلىككە اپارادى. قازاقتىڭ اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن «ا» دىبىسى - ە، يا- عا اينالىپ كەتىپ، ءسوز باسقاشا ايتىلادى. ەكىنىڭ ءبىرى «ت، ر» دىبىستارىن ءسوز اراسىندا كەلسىن، كەلمەسىن جىڭىشكەرتىپ جىبەرەدى. «كوپتەگەن، كوكتەم، كەپتەر - «كوپتەگەن، كوكتەم، كەپتەر»؛ «جارا» - «جاريا» ، «بار» - «بار»، «تار» دەپ ايتىلادى. كوپ جاعدايدا ەرىندىك، ەزۋلىك داۋىستى دىبىستاردى ايتقاندا (و، ءو، ۇ، ءۇ، ۋ) «ءۇ» ورنىنا «ءى» ايتىلىپ، «ۇ» ورنىنا «ى» دىبىسى ايتىلىپ ءسوز تۇسىنىكسىز، ءتىپتى ماعىناسى وزگەرىپ كەتەدى. ەزۋلىك دىبىستاردى ايتقاندا (ا، ءا، ە، ى، ءى) ەزۋ قۇلاققا قاراي سوزىلىپ، دىبىستار ەزۋدەن اققان تاماق سياقتى جان- جاققا شاشىراپ، جاعىمسىز ءارى ءسوز رەڭسىز بولىپ شىعادى. بىردە تەلەديداردان ءبىر جارنامانى كورىپ قاتتى ۇيالعانىم بار.
«بەت تەرىسىنىڭ جاقسى بولۋى ءۇشىن بەتكە كۇتىم كەرەك»، «كۇتىم» سوزىندە «ءۇ» ورنىنا «و» دىبىسىن ايتادى. ال «مەن ول ادامدى سۇيەمىن» دەگەن سويلەمدە، «سۇيەمىن» سوزىندە «ءۇ» ورنىنا «ءى» ايتىلسا، نە بولار ەدى. مۇنىڭ قانداي ءسوز بولىپ شىعاتىنى، ءتىپتى ايتۋعا ۇيات. تاعى ءبىر ۇلكەن كەمشىلىك «بولا ما؟» - «بولادى ما؟»، «كەلە مە؟» - «كەلەدى مە؟» دەپ سويلەۋ ءجيى كەزدەسەدى. اۋىزەكى سويلەۋدە - دى، - دى جالعاۋلارى قوسىلىپ ايتىلمايدى.
مىنە، بۇل كەمشىلىكتەر قازاقتىڭ كورىكتى، اۋەزدى، وتكىر ءتىلىن قانداي جاعدايعا دۋشار قىلىپ، قادىرىن كەتىرۋگە الىپ كەلەدى. وسى كەمشىلىكتەردىڭ بولۋ سەبەبى - ءسوز تەحنيكاسىن مەڭگەرمەگەندىكتەن جانە قازاق ءتىلىنىڭ ۇندەستىك زاڭدارىن وقىماعاندىقتان، بولماسا كوڭىل بولمەي، ءمان بەرمەگەندىكتەن.
انشىلەرىمىزدىڭ دە سوزگە، ياعني تىلگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتەرى جاقسى ەمەس. ءانشى بولام دەگەن جاستار ەڭ اۋەلى ءسوزدىڭ ىشكى تۇيسىگىنە، ءمان- ماعىناسىنا كوبىرەك كوڭىل اۋدارعانى ابزال. تىڭداۋشىسىن ۇيىتىپ، باۋراپ الماسا، داۋسى جاقسى بولىپ، ءسوزى تۇسىنىكسىز، انىق شىقپاسا، وندا ونەردىڭ قادىرىن جويعانى. ويتكەنى قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكالىق جۇيەسىنىڭ تابيعي ءتارتىبى بولىپ سانالاتىن ۇندەستىك زاڭداردىڭ اقتالماي، سوزدەردى قالاي جازىلسا، سولاي ايتۋ - ساۋاتسىزدىق.
تەك داۋىسقا كوڭىل ءبولىپ، سوزگە ءمان بەرمەۋ - ۇلكەن جاۋاپسىزدىق. كەرىسىنشە، ءاندى اسەرلى، قۇلاققا جاعىمدى، ءسوزىن انىق ايتاتىن ءانشىنى جۇرت قاشان دا جىلى قابىلدايدى.
ديكتسيا جانە داۋىس
- ديكسيا - لاتىن تىلىنەن اۋدارىلعاندا، «ايتىلۋ» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ديكسيا - ءتىل تازالىعى، ءسوزدىڭ انىق، دۇرىس ايتىلۋى. سوندىقتان ونى ورفوەپيادان ءبولىپ قاراستىرۋعا بولمايدى. انىق، تازا سويلەۋ دارەجەسىنە جەتۋ «ارتيكۋلياتسيانىڭ»، ياعني دىبىستالۋ مۇشەلەرىنىڭ قىزمەتىنە بايلانىستى. وعان: ەرىن، ءتىس، يەك، جاق، ءتىل جاتتىعۋلارىن جاساۋ ارقىلى كەمشىلىكتەرىن جويۋعا بولادى. ءسوز تەحنيكاسى - ديكتسيا، ورفوەپيا، دەم.
ال ورفوەپيا - گرەك تىلىندە «ادەبي ءتىلدى بۇرمالاماي، دۇرىس سويلەي ءبىلۋ» دەگەن ءسوز. سوزدەردىڭ جازىلۋى مەن ايتىلۋى بىردەي بولا بەرمەيدى. سويلەۋ كەزىندە نەمەسە داۋىستاپ وقۋ كەزىندە سوزدەر ءبىر- بىرىمەن ۇندەسىپ، ۇيلەسىپ جاتادى. سول ۇيلەسىمدىلىك ءۇشىن كەيبىر سوزدەردىڭ ءبىر- ەكى دىبىسىن سىندىرۋعا، وزگەرتىپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى. مۇنداي ۇيلەسىمدىلىك - ءتىلدىڭ عاسىرلار بويعى قالىپتاسقان تابيعي قاسيەتى. دىبىس جۇيەسىنىڭ تابيعاتىن، دىبىستاردىڭ ءبىر- بىرىنە اسەر ەتۋ زاڭدىلىقتارىن جەتە ءبىلۋ - ساۋاتتى سويلەۋدىڭ كەپىلى. دەمدى الۋ، ياعني تىنىس الۋ - دىبىستىڭ كۇش- قۋاتى، كۇرە تامىرى، ءسوزدىڭ تىرەگى. سوندىقتان، سوزگە قاتىستى ماماندار دەمدى كاسىبي تۇردە مەڭگەرۋى، داۋىستىڭ سۇيكىمدى، قۇلاققا جاعىمدى ەستىلۋى، ىرعاعى - دۇرىس تىنىس الۋ زاڭدىلىقتارىنا بايلانىستى.
ارنايى وقۋ ورىندارىندا، ونەر اكادەمياسىندا، ونەر كوللەدجدەرىندە «ساحنا ءتىلى» دەگەن ءپان وقىتىلادى. ال ساحنا ءتىلىنىڭ وقىتۋ ەرەكشەلىكتەرىنە كەلسەك، ول - ۇلكەن عىلىمي نەگىزگە نەگىزدەل- گەن تەوريالىق، تاجىريبەلىك ساباق. سۇلۋ ءسوز، اكتەردىڭ ءسانى، ىشكى جان دۇنيەسى، ءسوزدى ءسىڭىرىپ، ىشكى سەزىمنىڭ ءۇنى ەتىپ ايتا ءبىلۋى - اركىمگە بەرىلمەگەن قاسيەت. بۇل سالادا ۇلكەن تاجىريبەلى، بىلىكتى ماماندار بارشىلىق. مىسالى: پروفەسسور د. تۇرانقۇلوۆانىڭ «ساحنا ءتىلى» پانىنە ارنالعان ءتورت كىتابى، م. ابزەلبايەۆتىڭ «راديو جانە تەلەديدار ديكتورىنىڭ ءتىل تەحنيكاسى» دەگەن وقۋلىق كىتابى، م. وماربايەۆانىڭ «ديكسيا جانە داۋىس» دەگەن ادىستەمەلىك قۇرالى. ءتىپتى تىلگە بايلانىستى ماماندار عانا ەمەس، زيالى قاۋىم ءۇشىن ساۋاتتى جازۋ قانداي مىندەت بولسا، دۇرىس، تازا سويلەۋ دە سونداي مىندەت. حالىق تىلىندەگى «بال ءتىل»، «كۇمىس كومەي»، «جەزتاڭداي» تىركەستەرى جايدان- جاي تۋماعان. دۇرىس، تازا سويلەي ءبىلۋ - ەستەتيكالىق تاربيەنىڭ ءبىر سالاسى. ايتايىن دەگەن ويدىڭ ماعىناسىن ءبولىپ- جارماي جەتكىزە ءبىلۋ، داۋىستى مەڭگەرۋ - مادەنيەتتىلىكتىڭ بەلگىسى. ال ءتىل مادەنيەتى دەگەنىمىز، عىلىم سوزىمەن ايتساق، لەكسيكو- گرامماتيكالىق، ورفوەپيالىق، ستيليستيكالىق نورمالاردى ۇستانۋ، ول زاڭدىلىقتاردى بۇزباي جەتىلدىرۋ، ورنىقتىرۋ.
تازا، ساۋاتتى سويلەۋ - تىنىمسىز، تولىمسىز جاتتىعۋ، ءتىل تەحنيكاسىن مەڭگەرۋ، داۋىستىڭ دۇرىس اۋەزىن قالىپتاستىرۋ. ءمىنسىز ءسوز ساپتاۋ جالىقپاي ەڭبەكتەنۋدەن، ىزدەنۋدەن، ءتىپتى ىزگىلىكتەن، كىسىلىكتەن، سىرشىلدىقتان، ويشىلدىقتان شىعادى دەۋگە بولادى. قاي سالادا بولسىن، ءتىلىمىزدى ارداقتاپ، قادىرلەپ، ايالاي بىلەيىك. بۇل - بارشامىزدىڭ ازاماتتىق بورىشىمىز، قاسيەتتى پارىزىمىز.
قانشايىم بايداۋلەت
«ايقىن»
