ايتىس نە ءۇشىن وتەدى؟
«ازاتتىقتىڭ التىن بەسىگى» اتتى الماتىدا وتكەن ايتىس تا سونىڭ ءبىر دالەلى بولدى. ايتىس دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن پاتشا كوڭىل حالىقتىڭ اتا ونەرگە دەگەن اڭسارى دا سول باياعىداي شالقىپ جاتتى. باستاۋىندا ءسۇيىنباي، جامبىل، شاشۋباي، اسەت، كەمپىرباي، ءبىرجان، سارا، قۇلمامبەتتەر، ت. ب. تۇراتىن تەكتى ونەردىڭ جاڭا زامانداعى باعىتى دا ەرتەڭگى كۇنى حاس جۇيرىككە اينالار شابىسى بولەك جاس جۇيرىكتەردىڭ دۇبىرىنەن حابار بەرەدى. ءسوز جوق، قازاقتىڭ اسا كورنەكتى اقىنى ءجۇرسىن ەرمانداي ۇلكەن جۇرەكتى جاناشىردىڭ ارقاسىندا ايتىس سوڭعى جىلدارى ودان ءارى ءورىسىن كەڭەيتىپ، ءتۇرلى فورماتتا وتە باستاعانى ءمالىم.
الماتى قالاسىنىڭ اكىمى، «نۇر وتان» پارتياسى ءتوراعاسىنىڭ بۇرىنعى ءبىرىنشى ورىنباسارى باۋىرجان بايبەكتىڭ قولداۋىمەن قاناتىن كەڭگە جايا باستاعان ايتىس بۇرناعى كۇنى الماتىدا ەكى كۇن دۇركىرەپ ءوتتى. «نۇر وتاننىڭ» قولداۋى، ەڭ الدىمەن، قاسيەتتى ونەرىمىزدى ەلباسىنىڭ قولداۋى دەپ تۇسىنگەن ابزال.
دەمەك، الماتىعا ايتىستىڭ قايتا كەلۋى، بۇل، تەكتىلىكتىكتىڭ، بەكزاتتىقتىڭ كەلۋى دەپ تۇسىنەيىك. شىن مانىندە سولاي بولدى. قازاق، ەڭ الدىمەن، سوزگە توقتاعان حالىق، ءسوزدى ونەردىڭ اتاسى ساناعان. ەلدى سوزبەن باسقارعان، سوزبەن ۇستاعان، ەگەسىن دە سوزبەن توقتاتقان. سوزبەن تاس قالاعان، ساراي سوققان. سوزگە كەلگەندە، دۇنيە جۇزىندە قازاقتىڭ الدىنا تۇسەتىن حالىق بولماعان دەيمىز. سولاي شىعار.
دەمەك، ايتىس قىزىل سوزدەن قىرمان جاساۋ ەمەس، بەينەلى ءتىل، تەرەڭ وي، استارلى ءسوز. ونىڭ قۇدىرەتى دە سوندا. قاس- قاعىم ساتتە قيىننان قيىستىرىپ، ونەر توگۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان. سوندىقتان، كوزىقاراقتى، كوكىرەگى وياۋ حالىق، ەڭ الدىمەن، ايتىستى ونەر رەتىندە قابىلداپ، ونىڭ وسى ەرەكشەلىگىن جوعارى باعالاعان. تالعامعا، تانىمعا تالاس جوق. كەيبىر تىڭدارماننىڭ ەت قىزۋىمەن وسى جاعىنا ءمان بەرمەي جاتاتىنى دا راس،
بۇدان كەيىنگى ءبىر ماسەلە، راس، ايتىستا اقيقات كوپ ايتىلادى. وسى ورايدا، ايتىستىڭ جۇلدەلى ورنىنا يە بولعان م. سۇلتانحاننىڭ «اقيقات قانشالىقتى اشى بولسا، وكىنىش سونشالىقتى از بولادى» دەگەن سوزىنە سۇيەنسەك تە بولادى. بۇل، ارينە، تۇندە كولەڭكە ىزدەۋ، ارانداتۋ ەمەس، حالىقتىڭ كوكەيىندەگى ءسوزدى ايتۋ. سول ارقىلى ءسوز سالماعىنا تىڭدارماننىڭ ىقىلاسىن تاعى ءبىر مارتە اۋدارۋ.
شاھار باسشىسى باۋىرجان بايبەك مىرزانىڭ «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ دوكتريناسىن قابىلداعان كەزدە ەلباسىمىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق- الەۋمەتتىك احۋالىمەن قاتار، ونىڭ رۋحاني دامۋىنا ايرىقشا كوڭىل بولگەنىن، سوندىقتان، ايتىس ونەرى دە حالىقپەن جۇمىس ىستەۋ، ونىڭ مۇڭ- مۇقتاجىن ءبىلىپ وتىرۋ ءۇشىن تاپتىرماس ءتاسىل، بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى التىن كوپىر بولۋعا ءتيىستى دەگەن ماعىنادا ءسوز سويلەۋى دە وسى ويىمىزدى تولىقتىرا تۇسەدى.
ايتىس - قوعامدىق پىكىردىڭ قوزعاۋشى كۇشى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا، ەرتەرەكتەگى ءبىر مىسالعا جۇگىنەيىك. ورىس بيلەپ تۇرعان زاماندا الماتى قالاسىندا «ۆەچەرنيي الماتى» ءتارىزدى قازاق تىلىندەگى قالالىق باسىلىم نەگە جوق دەگەن پىكىر، بۇرىن ارەكىدىك ايتىلىپ جۇرگەنىمەن، اسىرەسە، جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن ءجيى كوتەرىلە باستادى. مىنە، وسى ماسەلە سول تۇستا وتكەن ايتىستا ايتىلىپ، مارقۇم ازىمبەك جانقۇليەۆ پەن اسەلحان قالىبەكوۆانىڭ ايتىسىنا ارقاۋ بولدى. وسىدان كەيىن بارىپ بۇل ۇسىنىسقا ءتيىستى ورىندار قۇلاق اسىپ، زيالى قاۋىمنىڭ ءىرى وكىلدەرى ارالاسىپ، ماسەلە كوپ تارتىستىڭ ارقاسىندا وڭ شەشىمىن تاپتى. ارمان بولعان «الماتى اقشامى» جارىق كوردى. ايتايىن دەگەنىمىز، ايتىستىڭ قوعام، مەملەكەت ومىرىندەگى شەشىمىن تاپپاي جاتقان ماسەلەلەرگە دەيىن ىقپال ەتە الاتىنى.
وسى ايتىستا دا از ماسەلەلەر قامتىلماي قالعان جوق. ونىڭ ىشىندەگى ماڭىزدىسى، كەرەكتىسى الداعى ۋاقىتتا بيلىك تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ جاتۋى بەك مۇمكىن. سەبەبى، ايتىستا ايتىلعان پىكىردى حالىقتىڭ دا پىكىرى دەپ قابىلداۋ كەرەك. شاھار باسشىسى ب. بايبەك مىرزا ايتىس جەڭىمپازدارىن قۇتتىقتاۋ سوزىندە بۇل جاعىنا باسا نازار اۋدارىپ، ايتىلعان پىكىر، ۇسىنىستاردىڭ مۇمكىندىگىنشە ەسكەرىلەتىنىنە، ايتۋ وڭاي، ال، ىستەۋ قيىن ەكەنىنە باسا نازار اۋدارتتى.
اتالمىش ايتىستا دا التى الاشتىڭ بالاسىنا پانا بولعان، ارداقتىلارىمىزدىڭ ءىزى قالعان الماتى تۋرالى دا جان تەبىرەنتەرلىك تەڭەۋلەر، كوڭىلگە قونىمدى وي- پىكىر، ۇسىنىستار كوپ ايتىلدى. ماسەلەن، كوپ جىلدان بەرى جۇرتتىڭ ءبىر بۇيىرىندە جاتىپ، جۇرەگىن سىزداتىپ جۇرەتىن الماتىنىڭ جاسى تۋرالى تولعانىستار ەل كوڭىلىنەن شىققان ۇسىنىس بولدى. تاياۋدا عانا قالا اكىمى ب. بايبەك (ايتىسقا دەيىن) زيالى قاۋىممەن كەزدەسۋىندە الماتىنىڭ مىڭ جىلدىعى تويلانۋعا ءتيىستى ەكەنىن ايتتى. دەمەك، ايتىس سول اقجولتاي اقپاراتتى حالىق جادىنا تاعى ءبىر سالىپ ءوتتى.
ايتىس - دالا دەموكراتياسىنىڭ قاعيدالارىنا نەگىزدەلگەن ونەر. سول ۇزدىك ءۇردىس قازىرگى قوعامنىڭ دەموكراتيالىق پرينتسيپتەرىمەن ۇندەسىپ، جالعاسىن تاۋىپ جاتىر. ءسوز بوستاندىعى، وي ەركىندىگى ايتىستىڭ جانى، قانى. ونىڭ نەگىزگى ۇستانىمى دا «باس كەسپەك بولسا دا ءتىل كەسپەك جوق». تىلگە تىزگىن بولماعان جەردە شىندىقتىڭ شىدەرى شەشىلىپ، اقيقات ايتىلادى. اقيقاتتىڭ ءوزى دە ءارى- بەرىدەن سوڭ سوڭعى ءسوز ەمەس، پروتسەسس. ول قوعامدا ءتۇرلى جولدارمەن شەشىلەدى. اسقار سۇلەيمەنوۆ ايتپاقشى، «كوپ ايتىلعان شىندىق - وتىرىككە اينالىپ، كوپ ايتىلعان وتىرىك ابدەن قارتايىپ، شىندىققا اينالۋى مۇمكىن».
دەمەك، اقيقاتقا جەتۋدىڭ جولى دا سان ءتۇرلى. سونىڭ ءبىرى - ايتىستا ايتىلاتىن اقيقات. ايتىس دەپ اتى ايتىپ تۇرعانداي، ونداعى ايتىلعان اقيقات جونىندە پىكىر الۋاندىلىعى باسىم بولىپ جاتادى. بىرىنشىدەن، ايتىسكەر شىعارماشىلىقتىڭ، ەموتسيانىڭ ادامى. اقيقاتتى ءار تۇرعىدان كەلىپ تالداۋ باسىمدىققا يە بولسا، ءبىر توقتامعا كەلۋگە بولادى. دەمەك، ءار ايتىسكەردىڭ ءوز پىكىرى بار دەگەن ءسوز. ەگەر ول پىكىر ىشكى مادەنيەتپەن، تەرەڭ تۇسىنىكپەن ۇيلەسىپ جاتسا، قۇرمەتتەۋگە ابدەن لايىق. ايتىس - كىسىنىڭ ىشكى رۋحاني سۇرانىسىن قاناعاتتاندىراتىن ونەر.
رۋحاني سۇرانىسقا قاناعاتتانارلىق جاۋاپ الىنباعان جەردە پەندەڭىز ءماجنۇن بولىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. دارىندى ايتىسكەر - تاپقىر تەڭەۋلەر، ۇتقىر ويلار، كەستەلى كوركەم ءتىل، استارىندا اقيقاتى، ءزىلى بار ءازىل، شىمشىما شۋماقتارمەن، ءسوزدىڭ ىشىنە ۇڭىلۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ويلى تىڭدارمان ەسكەرەتىن جايتتەر وسى. بىرەۋلەر جەڭىل انەكدوت ءتارىزدى سالماعى بار سوزبەن كۇلدىرسە، ەندى ءبىرى تەرەڭ ويىمەن كۇرسىندىرىپ كەتەدى. قازىلار القاسىنا وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرۋىنە تۋرا كەلەدى. ەڭ باستىسى ايتىستى ونەر دەڭگەيىنە كوتەرە بىلگەن ۇتادى.
«نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سوڭعى جىلدارى ءبارىمىز ونەردىڭ بيىگى سانايتىن ايتىستى قولعا الىپ، وعان ايرىقشا قامقورلىق تانىتۋى، ەڭ الدىمەن، ەلگە، جەرگە، وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك، پاتريوتتىق سەزىمدەرمەن دە بايلانىسىپ جاتىر. بۇگىنگە دەيىن ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە تۇراقتى تۇردە ءوتىپ كەلە جاتقان دودالاردا ونىڭ لايىقتى ءىزباسارلارى ءوسىپ شىقتى. الماتىدا وتكەن الامان ايتىس تا سونىڭ ءبىر دالەلى بولدى.
ايتىستىڭ قىر- سىرى كوپ. ايتىس - مىنبەر. قازىرگى تىلمەن ايتساق، ايتىس - اقپارات كوزى. ودان كەرەك كەڭەستەر، كەرەك دەرەكتەر، مول مالىمەت الۋعا بولادى. كوپ اقيقاتتىڭ ايتىستا ايتىلاتىنى راس. سونىڭ ىشىندە، ونى تىڭدارماننىڭ ءوز وي سارايىنا سالىپ قابىلداۋى ماڭىزدى.
م. اۋەزوۆ «مەنىڭ تىلىمدە اباي ءتىلىنىڭ مادەنيەتى بار» دەگەندە، ءسوز يەسىنىڭ سول تەكتى ونەردىڭ كيەسىمەن ويناماۋ كەرەكتىگىن، بۇلتارماس دەرەك، دايەك، دالەلىڭ بولسا عانا تىڭدارماننىڭ جان سارايىنان قولداۋ تاۋىپ جاتاتىنىن مەڭزەسە كەرەك. دەمەك، ءسوز بەن وي مادەنيەتى ۇيلەسىم تاپقان جەردە عانا ايتىستى ونەر بيىگىنە كوتەرە الامىز. شاھار باسشىسى اتاپ ايتقانداي، ءبىز ماڭگىلىك ەل بولامىز دەسەك، رۋحىمىز مىقتى بولۋى كەرەك. رۋحىمىز مىقتى بولۋ ءۇشىن ايتىس سياقتى ونەرىمىزدىڭ دە دەڭگەيى بيىك بولۋى كەرەك.
ايتىستى نە ءۇشىن وتكىزەمىز، ول بىزگە نە ءۇشىن قاجەت دەگەن تۇرعىدا وربىگەن ويدىڭ ءبىر ۇزىگى وسى.
ۇزدىك ۇزىندىلەر
«اقيقات قانشالىقتى اششى بولسا،
وكىنىش سونشالىقتى از بولادى».
***
«اياۋلى قالام الماتى،
نۇرعيسانىڭ كۇيىندەي».
***
«ەي، الماتى، جۇزىڭدە جىلىلىق
بار،
بارىستىڭ باۋىرىندا جاتقان
قارداي».
***
«ۇلتىڭنىڭ جاتىرىنا جارا تۇسسە،
ۇلتتىڭ ءسوزىن سويلەيتىن ۇل
تۋمايدى».
***
«الماتىنىڭ كوشەسى سەكىلدەنىپ،
ءۇي- ءىشىڭىز پروبكا بولىپ جاتسىن».
***
«بۇل جەردەن سەل كوشسە دە،
ەل كوشپەسىن».
***
«جاقسى مەن جايساڭداردىڭ جەر بەسىگى».
***
«يران-باق - پارسىلاردىڭ
الماتىسى،
الماتى - جەر بەتىنىڭ يرانباعى،
ارمىسىڭ، يرانباقتا تۇرىپ
جاتقان،
جارتى كۇندىك جالعاننىڭ
مەيماندارى».
***
«ازاتتىقتىڭ بەلگىسى - الماتىنىڭ،
كوشەسىنە ازاتتىق اپ بەرىڭىز!».
***
«قونايەۆ سالعان قالانى قولجاۋلىق
قىلماي جۇرىڭدەر!».
***
«اپورتىنان - ابورتى كوبەيىپ
تۇر...».
***
«ۇيالماي بارام دەسەڭ بولاشاققا،
ۇلارداي بالالارىڭدى
شۋلاتپاڭدار!..».
قالي سارسەنباي، جۋرناليست
«الماتى اقشامى» گازەتى
