ساۋلە دوسجانوۆا. «انانى اڭساۋ» - اڭگىمە
وسىنى وقىعاندا، ءدال قازىر ءبىزدىڭ قوعامداعى ەر- ازاماتقا جەتە بەرمەيتىن ءبىر مىنەزدى بايقادىم. بۇگىنگىنىڭ جاستارىنا وتە كەرەك ءبىر قاسيەتتى بايقادىم.
ول - جىگىتتىڭ نەكە قيار الدىندا تاڭداعان جارىنا بەرگەن ۋاعداسىن ورىنداۋى. قوسىلعانشا كەرەمەت عاشىقتىق سوزدەر ايتىپ، جىلدار وتە كەلە وتباسىلىق قيىندىققا شىداماي، تاعدىر تالقىسىنا سالىپ كەتە بەرەتىندەر كوبەيدى. بايعۇس جار بالاپاندارىن باۋىرىنا قىسىپ، باس ساۋعالاپ ءتىرى جەتىم، ءتىرى جەسىر بولىپ كەتۋى كوبەيدى. ەر- ازامات جارعا بەرگەن ۋادەدەن، ەركەكتىك سوزدەن نەگە تايدى؟ ايتقانىن ىستەمەۋ بۇگىنگى قوعامنىڭ اۋرۋىنا نەگە اينالدى؟
وسى ويلار ماعان قانشايىم دوسباي قىزى تۋرالى «حانشايىم» دەگەن كىتاپتى وقىپ وتىرىپ تۋدى. كىتاپتىڭ اننوتاتسياسىندا «ارتىندا قالعان ۇرپاقتارى مەن سولاردان وربىگەن ءۇرىم- بۇتاقتارىنا اۋلەت تاريحىنان قالعان تەبەرىكتەي - وتباسىنىڭ، اعايىن- تۋىستىڭ جادىگەرىنە اينالسىن» دەگەن نيەتپەن شىعارعاندارىن جازىپتى. ال قازاق ايەلىنە ءتان اسىل قاسيەتتەرىمەن اۋلەتىنە ۇلگى بولعان وسى انانىڭ عۇمىر- تاريحى كۇللى قازاق وتباسىلارىنا ۇلگى بولارلىقتاي. ءابدىساعي اعا ەكەۋىنىڭ جۇبايلىق ومىرىنەن «ادامنىڭ ادامشىلىعى - اقىل، ءبىلىم- عىلىم، جاقسى اتا، جاقسى انا، جاقسى قۇربى، جاقسى ۇستازدان بولادى» دەپ اباي ايتقان جاقسى اتا، جاقسى انادان تەك ءوز وتباسىلارى عانا ۇيرەنبەي، كۇللى قازاق وتباسىلارى ۇيرەنسە دەپ ويلادىم. بۇل كىتاپتى جاڭا ۇيلەنگەندەردىڭ وتاۋىنا سىيعا بەرەتىن مۇلىك دەپ باعالادىم.
«مەنەن كىم باقىتتى دەسە: اتا- انانىڭ قۇشاعىندا وسكەن بالا باقىتتى، بالانىڭ قىزىعىن كورگەن اتا- انا باقىتتى» دەر ەدىم. مەن باقىتتى ءومىر ءسۇردىم» دەيدى قانشايىم انا. وسى سوزدەر - ونىڭ ءومىرىنىڭ ءتۇيىنى. وسى ءسوزدى ەستىگەن تۇيسىگى بار ادام وتباسى بۇتىندىگىنىڭ قۇدىرەتىن تۇسىنەدى.
قازاق قوعامىندا ۇرپاق تاربيەسى، ءداستۇر جالعاستىعى، ادەت- عۇرىپتاردىڭ قالتقىسىز ورىندالۋىن قاداعالاپ وتىرۋدا انانىڭ قىزمەتى ايرىقشا. انالار اۋەلى ءۇي- ىشىمەن، وتباسى بەرەكە- بىرلىگىنىڭ ۇيىتقىسى بولىپ، ودان اسسا، اۋىل- ەل ىنتىماعىنىڭ جاراسۋىنا ىقپال جاساعان. ادۋىن ءبي، ازۋلى حانداردىڭ ءوزى ەل انالارىنىڭ ايتقان اقىلىنا قۇلاق اسىپ وتىرعان. حالقىمىز قارا جەردى - جەر- انا دەپ قۇرمەتتەپ، تۋعان ءتىلىن - انا ءتىلى دەپ اسپەتتەگەن. ايەلگە اللا بالا تۋىپ، انا بولۋ باقىتىن سىيلاسا، مۇنداي باقىت ەركەككە بۇيىرماعان.
انا - بارلىق ءومىردىڭ باستاۋى. ادام بويىنداعى بارلىق اسىل قاسيەتتەر كۇننىڭ نۇرىنان، انانىڭ اق سۇتىنەن داريدى. «انا ءبىر قولىمەن بەسىكتى تەربەتسە، ءبىر قولىمەن الەمدى تەربەتەدى» دەگەن. راسىمەن، اناسىز ءومىردى، الەمدى ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ءاربىر انا وتىنىڭ وشپەۋىن، باقىتىنىڭ كوشپەۋىن، شاڭىراعىنىڭ قۇلاماۋىن، ءسابيىنىڭ جىلاماۋىن، سۇم سوعىستىڭ بولماۋىن تىلەيدى.
سول انانىڭ ءبىرى - قانشايىم دوسباي قىزى سوعىستان امان ورالعان سۇيگەنىنە قوسىلعانىمەن، انا باقىتىنا وزەگى تالعاندا، ءۇمىتى جىڭىشكەرگەندە بارىپ جەتەدى. بىرنەشە پەرزەنتى شەتىنەپ كەتىپ، تورعا سالىپ باققان تولەگەنى اناسى تۋرالى «انام اكەمە ءبىر بولەك، باسقالارعا ءبىر بولەك كۇنىنە ءۇش مەزگىل تاماق ىستەۋدى ءوزىنىڭ ومىرلىك وزگەرمەيتىن زاڭىنا اينالدىردى، ونى ەشۋاقىتتا بۇزعان ەمەس. اكەم جىلىتپا تاماق دەگەندى بىلمەيتىن، بوتەن جەردەن وزەگى ءۇزىلىپ بارا جاتسا دا ءدام تاتپايتىن. انام جىلى جۇمساقتىڭ ءبارىن الدىمەن اكەمىزدىڭ الدىنا، ونان كەيىن ماعان، ودان قالسا، باسقالارعا قوياتىن. ۇزبەي كومبە نان جاپتى. اكەمىزگە عانا ارناپ كەسپە كەسىپ، ايران، قاتىق، ءسۇت قوسىپ، نەشە ءتۇرلى تاعام جاسايتىن.
قىستا قازى- قارتاسىن ءوزى اينالدىرىپ، سوعىمىن رەتتەسە، كۇزدە اۋىلداعى نەمىس ايەلدەرىنە قيار، قىزاناق، قىرىققابات تۇزداتۋشى ەدى. قولىنان كەلمەيتىن ءىس بولمايتىن. ءبارىمىزدىڭ كيىمىمىزدى ءوزى ءپىشىپ، ءوزى تىگىپ بەرەتىن. اراسىندا ءبىزدىڭ وقۋىمىزدى دا تەكسەرىپ قوياتىن. باستاۋىشتا جۇرگەنىمدە: كوپ دەسە قوساسىڭ، از دەسە الاسىڭ، ال ەسە كوپ، ەسە از دەسە كوبەيتەسىڭ، بولەسىڭ» دەپ ۇيرەتكەنى ءالى ەسىمدە» دەپ جازادى وسى كىتاپتا.
«انام - تىرشىلىكتىڭ قاينار كوزى ەكەن! انام - اكەمنىڭ ۇيدەگى ديەتولوگى، اسپازى، دارىگەرى، كۇتۋشىسى، اسىل جارى، سۇيىكتىسى دە بولا ءبىلدى. ءبىر سوزبەن، اكەمنىڭ بۇل دۇنيەدەگى جان ساقتاۋشىسى، «پەرىشتەسى» ەدى. تاتەم، جانى قينالماسىن دەپ، ءتىپتى اكەمنىڭ اياقكيىمىنىڭ باۋىنا دەيىن بايلاپ بەرەتىن. بىزدەر ءۇشىن بۇل - ۇلكەن ءومىر مەكتەبى بولدى» دەيدى بۇگىندە ەل اعاسى ارداقتى اكادەميك بولعان ۇل اناسىن ساعىنىپ ەسكە الىپ.
قانشايىم دوسباي قىزى ءسۇيىنباي مەن جامبىلدىڭ ولەڭ- جىرلارىن جاتقا ايتاتىن، ابايدىڭ قارا سوزدەرىنىڭ ماڭىزىن بالالارىنا ءسىڭىرىپ وسىرەدى. پەرزەنتتەرىنىڭ باسىن قوسىپ، قازاقتىڭ باتىرلار جىرىن، ەرتەگىلەرىن، قوزى- كورپەش - بايان سۇلۋ، قىز جىبەك، ت. ب. داستانداردى وقىتىپ، مەكتەپكە بارماي تۇرىپ- اق ولەڭ- جىرلار جاتتاتقىزادى. جىر الىبى جامبىلمەن ىرگەلەس وتىرىپ، بالالارى اتانىڭ الما باعىنىڭ الماسىن جەپ، جىرىن بويلارىنا ءسىڭىرىپ وسەدى.
شاڭىراقتا اكە مەن شەشەنىڭ وسىنداي ىستىق ىقىلاسى، مەيىرىن، ۇلگىسىن كورىپ وسكەن سەگىز پەرزەنت ەلىمىزدىڭ ۇلگى بولارلىق ۇل- قىزدارىنا اينالىپ، ءوسىپ شىققان. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، قانشاما عالىمدار، رۋحانيات وكىلدەرى بولىپ، ەگەمەن ەلىندە ۇلتىنا قىزمەت جاساپ ءجۇر. بۇگىندە وزدەرى اكە- شەشە، اتا- اجە بولدى. ەندى وزدەرى سول ۇيادان العان جاقسى قاسيەتتەرىمەن ەلىمىزگە ۇلاعاتتى ۇرپاق ءوسىرىپ وتىر. مىنە، «وتان - وتباسىنان باستالادى» دەگەن - وسى! «اكە كورگەن وق جونار، شەشە كورگەن تون پىشەر»، «ۇيادا نە كورسەڭ، ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ» دەگەن بابالاردان قالعان ناقىل سوزدەر بەكەرگە ايتىلماسا كەرەك. «باقىتتى ءومىر كەشتىم. باعبان تارىزدەس بولدىم. باعبان جەمىس- جيدەك ەگەدى، ونى ءوسىرىپ، سونىڭ قىزىعىن كورەدى. مەن بالا- شاعا ءوسىردىم، سولاردىڭ قىزىعىن كوردىم. ومىرىمە ريزامىن!» دەپ ءوتىپتى قانشايىم دوسبول قىزى.
ارداقتى انا، اسىل جار قازاق ايەلىنە ءتان بارلىق قاسيەتتەردى ساقتاپ ۇلكەن وتباسىنىڭ بەرەكەسىنە اينالىپ، قازاق ەلىنە سەگىز شاڭىراق قوستى. قانشايىم انادان اعايىن- تۋىسى عانا ەمەس تۇگەل اۋىل- ايماق، بالالارىمەن قىزمەتتەس بولعان دوس- جاران، اتىن ەستىگەن ەل ۇلگى الدى، ارداق تۇتتى. «ول كىسى وسى قۇرمەتكە قالاي جەتتى؟» دەپ ويلاساق، ەڭ الدىمەن جارىن، بالالارىنىڭ اكەسىن ءپىر تۇتىپ، قۇداي قوسقان قوساعىنا تابىنىپ جەتتى. بالالارى ايتادى: بىزگە ءوز بالاسى دەپ قاراعان جوق، اپشەننىڭ (كۇيەۋى ءابدىساعيدى وسىلاي اتايتىن) بالالارى دەپ ەسەپتەدى. ءبىزدى جاقسى كورەمىن دەگەنىنە اسا سەنبەيتىنمىن. ءبىز - تاتەم ءۇشىن قاتارداعى ەل ازاماتى. كۇيەۋىنەن باسقا ومىردە ەشكىمدى جاقسى كورگەن جوق. بار سۇيىسپەنشىلىك تەك اكەمە عانا باعىش- تالعان ەدى» دەيدى.
وسى كىتاپتا كەلىندەرى ايشاحان مەن گۇلميرا دا «اتام - اۋلەتىمىزدىڭ التىن قازىعى، اپام - بەرەكەمىز! ءوزى بەرەكەلى ادامعا اللانىڭ بەرەتىن سىيى دا كوپ بولادى» دەپ «ماعىنالى دا ءماندى- ءساندى ءارى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ قۇپياسى نەدە؟ دەگەن سۇراققا كوپ ويلاناتىندىقتارىن ايتا كەلە، «بىرەۋگە ءبىر كەسە سۋ بەرسەڭ دە ءسىڭىمدى بولادى، اتامنىڭ بويىنداعى جاراقاتىمەن 80 جاسقا دەيىن ونەگەلى ءومىر سۇرگەنى اپامنىڭ كۇتىپ- باققانىنا بايلانىستى ەكەن عوي دەگەن قورىتىندىعا كەلدىم» دەپ جازىپتى.
جۇرەك قابىنا تۇرىپ قالعان جاۋ وعىمەن سەكسەن جىل ءومىر سۇرگەن جارى، ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى ءابدىساعي دا «ومىرىمە ريزامىن. وسىنداي جۇرەكتەگى وقپەن 80 -جىل ءومىر ءسۇرۋ دەگەن قانداي، ول از ەمەس، مەنى ون وراپ الاتىن ازاماتتار سوعىستان قايتپاي قالدى. مەن كەلدىم، بالالى- شاعالى بولدىم. باقىتتىمىن. شەشەلەرىڭە رازىمىن، ول بولماسا وسىنشا جاسار ما ەدىم» دەپ كەتىپتى.
مىنە، وسى مىسالداردى وقىپ وتىرىپ، ايەل ماحابباتىنىڭ ۇلىلىعىنا ءتانتى بولدىم. ءوز شاڭىراعى مەن اعايىن- تۋىس، ەل- جۇرتىنىڭ اراسىندا ادامگەرشىلىكتىڭ، ىزگىلىكتىڭ، مەيىرىمدىلىكتىڭ، تاۋبەشىلدىك پەن يماندىلىقتىڭ سيمۆولىنا اينالعان ايەلدىڭ جارىنا دەگەن ادال ماحابباتى انا سۇتىمەن بەرىلىپ، ۇلگى- ونەگەسى جۇعىستى بولىپ، بالالارى وتانىمىزداعى ۇلگىلى وتباسىلارىنا اينالدى.
تۇڭعىشى تولەگەن ءابدىساعي ۇلى قوجامقۇلوۆتى بىلمەيتىن قازاق جوق شىعار. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم جانە تەحنيكا قايراتكەرى»، رەسپۋبليكاداعى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ىسكەر ۇيىمداستىرۋشىسى، مەملەكەتىمىزدە ج و و اياسىندا تۇڭعىش قۇرىلعان «ەكسپەريمەنتالدى جانە تەوريالىق فيزيكا عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ» نەگىزىن قالاۋشى جانە عىلىمي جەتەكشىسى، جارى - گۇلميرا يسيمبايەۆا - ۇستازداردىڭ ۇستازى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى. ەكىنشى ۇل - بولاتحان فيزيكا- ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى، جۇبايى بالقيا ەستىباي قىزى - ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى. باقىتحانى - ەكونوميست، قايراتى - ينجەنەر- مەحانيك، كۇلايحان قىزى - حيميك، نۇرىمحانى - بيولوگ، نۇرىمجان - ماتەماتيك. نەمەرەلەرىنىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرىنىڭ، ونەر مەن عىلىمعا قوسقان ۇلەسى ءبىر توبە. ءلاززات تولەگەن قىزى - قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى، مۇرات تولەگەن ۇلى - ادىلەت پولكوۆنيگى، راحات- بي تولەگەن ۇلى - تالانتتى مۋزىكانت، حالىقارالىق مۋزىكالىق كونكۋرستار جەڭىمپازى. قانات بولاتحان ۇلى - حالىقارالىق قاتىناستار ەكونوميسى، شولپان بولاتحان قىزى - PhD دوكتورى، ت. ب. شوبەرەلەردىڭ الدى ستۋدەنت بولىپ ۇلگەردى.
قانشايىم دوسباي قىزى ءومىرىنىڭ سوڭعى ون بەس جىلىندا كۇندەلىك جازا باستايدى. «اپشەن ەكەۋمىز جارىلماعان جاڭعاقتاي بىرگە تۇرىپ، بالالى- شاعالى بولىپ ءومىر سۇردىك. 1942-2002 -جىلدار قۇت بولىپ، 60 جىل بىرگە تۇردىق. سوندىقتان وسى ەستەلىكتى جازدىم» دەيدى اياۋلى انا.
جانىڭ ءجانناتتا بولسىن،
جاسىمنان قوسىلعان سەرىگىم.
ەش ادامعا بولماعان،
سەنەن وزگەگە جەلىگىم»، - دەپ ارناپتى اسىل تىلەگىن جارىنا.
قاشان دا قۋانىشتى ساتتەرىندە انالارى كۇندەي جايناپ، شۋاق شاشىپ، «اتتەڭ، اكەڭ بۇل كۇنگە جەتپەي قالدى عوي!» دەپ جارىن ساعىنا ەسىنە الادى. «ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن باتىر انا اتانىپ، «التىن القا» تاققاندا دا، قاسىمدا اپشەن بولمادى عوي!» دەيدى. جارعا دەگەن قۇرمەت، وعان دەگەن ساعىنىش شەكسىز ەكەنى وسىدان بايقالماي ما! ءومىرىنىڭ سوڭىندا دا، «اكەڭنىڭ قاسىندا مەن سياتىن ورىن بار ەكەن، ءوزىم بارىپ كورىپ كەلدىم. مەنى سول جەرگە قويىڭدار، كىشكەنتايمىن عوي، سىيىپ كەتەمىن» دەپ اماناتتاپ كەتىپتى.
مىنە، وسىنداياق جاۋلىعى جەلبىرەپ، جان دۇنيەسى ەلجىرەپ جۇرەتىن شۇيكەدەي عانا انانىڭ قوجامقۇلوۆتار اۋلەتىنىڭ باقىت قۇسى ەكەندىگىنە ءسوز جوق. ادامنىڭ ادەپتىلىگى مەن جان دۇنيەسىنىڭ سۇلۋلىعى ەڭ الدىمەن، اق ءسۇت بەرىپ، الپەشتەگەن انا جۇرەگىنىڭ جىلۋىنان باستالادى. بالا بويىنداعى اسىل قاسيەتتەر ەڭ الدىمەن، انادان تارايدى. سول اۋلەتتىڭ بۇگىن ەلىمىزدىڭ ورتاسىنداعى ۇلكەن- ۇلكەن شاڭىراقتارعا اينالعان بالالارى انالارىنا وزىنەن ۇيرەنگەن قۇرمەتتى كورسەتتى. 90 جاسقا كەلىپ، ومىردەن وزعانىنشا الدىنان كەسىپ وتپەي، اۋزىنان شىققانىن ەكى ەتپەي ءوسىپ، قارت انالارىن الاقاندارىنا سالىپ الپەشتەدى. ءاربىر جۇمىر باستى پەندە بۇل ومىرگە كەلگەنى ءۇشىن اناسىنا قارىزدار. حالىق اراسىندا انانى قادىرلەۋ، انانىڭ ورنى تۋرالى دانالىق سوزدەر كوپ.
مۇحامەد پايعامباردىڭ حاديستەرىندە دە ەڭ الدىمەن، انانى قۇرمەتتەۋ پارىز ەكەنى ايتىلادى: «اۋەلى اناڭا، تاعى دا اناڭا، سودان سوڭ اكەڭە جاقسىلىق جاسا» دەيدى. ءابدىساعي قوجامقۇل ۇلىنان تاراعان ۇرپاق بابادان قالعان وسى دانالىقتى ۇستانعان. انالارى ومىردەن وتكەندە دە، ورتالارىندا وتىرعانداي ول كىسىنىڭ ايتىپ كەتكەن وسيەتتەرىن ورىنداپ، باس قوسقاندا، ءاربىر ءىسىن ساعىنا ەسكە الىسادى. بالا- نەمەرە- شوبەرە بولىپ، ءۇش ۇرپاق اسىل انالارىن اڭسايدى.
سول ۇلى ساعىنىشتان، ۇلى اڭساۋدان دۇنيەگە كەلگەن «حانشايىم» كىتابىن وقىعان ادام ۇلتتىڭ بويىنا قونعان جاقسى قاسيەتتەردى سەزىنىپ، ۇلگى الاتىنىنا سەنىمدىمىن.
ساۋلە دوسجانوۆا، جازۋشى
«ايقىن»
