قازاق حالقى شىڭعىس حان اۋلەتىنە قارىزدار- قابدەش جۇمادىلوۆ، قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى

 «بىزدە حاندىق بولعان جوق، مەملەكەت بولعان جوق، شەكارا دا بولعان جوق» دەگەن ۇشقارى پىكىرلەر ايتىلدى. بۇنى كورشى ەلدەردىڭ يدەولوگتارى ءىلىپ اكەتىپ، ءبىزدى اشىق تابالاپ، قورلاعان كەزدەرى دە بولدى.

 «بۇل قازاقتا بۇرىن مەملەكەت بولماسا، شەكارا بولماسا، جەكە حاندىقتارى دا بولماسا، بۇلارعا تاۋەلسىزدىك نە كەرەك دەگەندى اشىق ايتا باستادى. وسىنى رەسەيدىڭ ليمونوۆ، جيرينوۆسكي سياقتى شوۆينيست يدەولوگتارى عانا ەمەس، ودان ۇلكەندەرى دە ايتتى. بۇل، اينالىپ كەلگەندە، قازاقتى قورلاۋ، تابالاۋ، نامىسقا ءتيىپ، كەمسىتۋدەن باسقا ەشتەڭە ەمەس.

قازاقتا ەل بولماعان، جۇرت بولماعان، حاندىق بولماعان دەگەن ءسوز - بىزدىڭ بۇكىل تاريحىمىزدى جوققا شىعارۋ عوي. ەگەر بىز ءدال بيىل قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ وتپەسەك، ول ءبىزدىڭ ەلدىگىمىزگە، تاۋەلسىزدىگىمىزگە سىن بولار ەدى. بۇل الگى قازاقتا ەل بولماعان، مەملەكەت بولماعان دەگەن جالالى سوزدەرگە دەر كەزىندە قايتارىلعان جاۋاپ بولدى. مۇنى بىر دەڭىز.

ال ەندى ءبىزدىڭ قازاق حاندىعى قالاي قۇرىلدى، ول ءۇشىن قانداي العىشارتتار جاسالىپ ەدى دەگەن ماسەلەگە كەلسەك، مۇنىڭ الدىندا التىن وردا دەگەن ۇلكەن قاعانات، يمپەريا بولدى عوي. بۇل - شىڭعىس حاننىڭ وسيەتى بويىنشا، نەمەرەسى باتۋدىڭ تۇسىندا قۇرىلعان قاعانات. ورىستار «التىن وردا» دەپ اتاسا، باسقا ەلدەر «قىپشاق مەملەكەتى» دەپ اتاعان. ونىڭ بيلىگى ءۇش عاسىرعا سوزىلدى. بۇكىل XIII- XIV جانە XV عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن. وعان ەۋرازيا تۇگەل قارادى. بۇكىل ورتا ازيا، ەدىل بويى، بۇكىل كاۆكاز، يران، يراك، دنەپرگە دەيىن، بۇكىل رەسەي تۇگەل «التىن وردا» اتالعان قىپشاق مەملەكەتىنە بودان بولىپ تۇردى.

ەش نارسە دە ماڭگىلىك ەمەس. XV عاسىردىڭ باسىندا التىن وردا دا ىدىراي باستادى. ءوزارا الاۋىزدىق، تاققا تالاس، بيلىكتىڭ السىرەۋى بىرتە- بىرتە يمپەريانىڭ ىدىراۋىنا اكەپ سوقتىردى. سونىمەن، بوداندىقتان قۇتىلعان رەسەي ءوز الدىنا ماسكەۋ كنيازدىعىن نەگىز ەتكەن جەكە مەملەكەت بولىپ ءبولىنىپ شىقتى. التىن وردانىڭ نەگىزىن قۇراعان حاندىقتار ەندى ەدىل بويىنداعى قازان حاندىعى (قازىرگى تاتارلار)، استراحان ماڭىنداعى نوعايلى حاندىعى، قىرىم حاندىعى بولىپ پارشالانىپ كەتتى. ال ورتا ازياعا كەلسەك، جوشىنىڭ اۋلەتى، شاعاتاي اۋلەتى اق وردا، كوك وردا بولىپ ەنشى ءبولىستى. بۇكىل ماۋرەنناقىر شاعاتاي ۇرپاعىنا قاراسا، قازاق دالاسى جوشى ۇرپاعىنىڭ ۇلەسىنە تيدى.

وسىنداي ءبولىنىس كەزىندە كوشپەندى قازاق رۋلارىنىڭ باسىن قۇراعان ورىس حاننىڭ ۇرپاقتارى ءاز جانىبەك پەن كەرەي حان شايبانيلەردىڭ ۇستەمدىگىنەن ىرگە ءبولىپ، قازىرگى جامبىل وبلىسى اۋماعىنداعى قوزىباسى دەگەن جەردە قازاق حاندىعىنىڭ دەربەس تۋىن تىكتى. ارينە، ول جەرگە 200 مىڭ شاڭىراق بىردەن كەلە قالماعان. كەرەي مەن جانىبەكتىڭ سوڭىنان ەرىپ، بىرتىندەپ جينالا بەرگەن.

 ءبىز قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ جاتىرمىز، بۇل دەگەنىڭىز - 1465 تەن باستاعانىمىز. ال، 1465 تە حاندىق نىعايعان كەز. ال ەندى ءبىراز تاريحشىلار العاش كوشىپ كەلىپ، تۋ تىككەن 1456 - جىلدان باستاۋ كەرەك دەيدى. ولاي ەسەپتەيتىن بولساق، 550 جىلدىعى ەمەس، 560 جىلدىعىن اتاپ وتكەن بولار ەدىك. ءبىراق تاريح ءۇشىن ون جىلدىڭ ارى- بەرىسى جوق. ول كەزدە جەتىسۋ ايماعى موعولستاننىڭ جەرى بولىپ ەسەپتەلەتىن. بۇكىل قاشقاريا، ۇلى ءجۇزدىڭ دۋلاتتارى موعولستانعا قاراپ تۇرعان. انىعىندا، بۇل قازاق رۋلارىنىڭ شوعىرلانعان جەرى ەدى. سوندىقتان ءاز جانىبەك پەن كەرەيدىڭ ءوز تۋلارىن نەعۇرلىم قازاق ورتاسىنا اكەلىپ تىگۋى تەگىن ەمەس.

 سونىمەن،  كوك ورداعا نەگىزىنەن، وتىرىقشىلار قاراسا، اق ورداعا كوشپەندىلەر يەلىك ەتتى. قازىر قازاق رۋلارى كوپتەگەن تۇرىك مەملەكەتتەرىنىڭ قۇرامىندا ءجۇر. ال ەگەر سول جىلى ءاز جانىبەك پەن كەرەي حان قازاق حاندىعىنىڭ تۋىن تىكپەسە، قازاق حاندىعىن قۇرماسا، كىم بىلەدى، قازىر كىمنىڭ بوساعاسىندا وتىرارىمىزدى.. . ءبىز قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن تويلاۋ وتە قاجەت، ءارى وتە ماڭىزدى ماسەلە دەدىك. ونىڭ ەكىنشى جاعى تاعى بار. ءبىز وسى تويدى تويلاي وتىرىپ، قازاق تاريحىندا بۇگىنگە دەيىن بۇرمالانىپ كەلگەن، ايتىلماي كەلگەن قاتپارلاردى اشۋىمىز كەرەك. كەرەي مەن جانىبەك قازاقتىڭ حاندىعىن قۇرعان قازاق ەكەن. ەندەشە، ونىڭ ارعى جاعىندا كىمدەر بار؟ ونىڭ اكەسى كىم، باباسى كىم؟ ولار كىمنىڭ اۋلەتى؟ ولار، ارينە، شىڭعىس حاننىڭ اۋلەتى. قازىر شەجىرەشىلەر ءاز جانىبەك پەن شىڭعىس حاننىڭ اراسىن ەسەپتەپ بەرە الادى. الدە ون اتا، الدە سەگىز اتا.

ال شىڭعىس حان كىم؟ وسى كۇنگە دەيىن ءبىز جالعان تۇسىنىكپەن، وتارشىلداردىڭ زورلاپ تاڭعان تالىمىمەن ءجۇرىپ كەلدىك. شىڭعىس حان موڭعول ەكەن دەدىك. ول تۇرىك تە ەمەس، قازاق تا ەمەس دەدىك. ايتەۋىر، ۇلى قاعاندى قازاققا، نە تۇرىككە جولاتپاۋ جاعىندا بولدىق. شىڭعىس حاندى تۇرىك حالقىنا قوسپاۋ، تۇرىكتەردى بىرىكتىرمەۋ - الدىن الا جوسپارلانعان ساياسات بولاتىن. ال قازىر جاڭا دەرەكتەر اشىلىپ جاتىر. موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىن نەمەسە راشيدادديننىڭ تاريحي ەڭبەكتەرىن ورىسشاعا اۋدارعاندا قاساقانا تەرىس- قاعىس اۋدارعان عوي. شىڭعىس حاننىڭ تۇرىك ەكەنىن ايتاتىن جەردى ادەيى قالدىرىپ،  سىزىپ تاستاپ وتىرعان.  

- دەمەك، قازاق حالقى تورەلەر تۇقىمىنا قارىزدار دەسەك تە بولعانداي- اۋ. اسىرەسە، قازاق حاندىعىن قۇرىپ، جەكە مەملەكەت جاساپ بەرگەنىنە. بىراق سول تورە تۇقىمى سول مەملەكەتتى اياعىنا دەيىن نەگە ۇستاپ تۇرا المادى؟

- تورەلەر قازاق حالقىنىڭ ىشىندە، تەك قازاق حاندىعىندا عانا بار. شىڭعىس حاندى «موڭعول» دەدىك قوي كەزىندە. ءبىراق قازىرگى موڭعوليادا شىڭعىس حاننىڭ بىردە- ءبىر اۋلەتى جوق. شىڭعىس حان تورە دەگەن رۋدان شىقسا،  موڭعوليادا تورە دەگەن رۋ اتىمەن جوق. تورەنى توبەسىنە تۇتاتىن حالىق- ول ءبىزدىڭ قازاقتار عانا. تورەنى تورگە وتىرعىزۋ، تورەگە بيلىك بەرۋ باسقا ۇلتتاردا جوق. تورەلەردى قۇرمەتتەيتىن ەل ءبىز عانا. ويتكەنى تورە ءبىزدىڭ قازاق ورتاسىنان شىققان. قازاقتىڭ ءبىر رۋى. سوناۋ شىڭعىس حاننان بەرى تورە تۇقىمى ءبىزدىڭ تۇرىكتەردىڭ باسىن قۇراپ، ەل بيلەگەن رۋ.

 سول تورەلەرگە بيلىك بەرگەنىمىز وتە دۇرىس بولعان. سودان كەيىن- اق قازاق ءوزارا تاققا تالاسۋدى قويعان. ءۇش ءجۇز بولىپ، قىرىق رۋ بولىپ، تايپا بولىپ، تاققا مەن وتىرامىن دەمەگەن. نەبىر ءدۇلدۇل بيلەر (تولە بي ، قازىبەك بي سەكىلدى)، ودان قالا بەرسە، سوڭىندا قالىڭ ەلى بار قابانباي، بوگەنباي سەكىلدى باتىرلار دا «مەن حان بولامىن» دەپ بيلىككە تالاسپاعان.  ويتكەنى بۇل - ابدەن بەكىپ قالعان زاڭ. قازاقتى تورەلەر بيلەۋى كەرەك. بۇل وتە دۇرىس شەشىم بولدى. ءاز جانىبەك پەن كەرەيدىڭ ۇرپاقتارى: كەرەيدىڭ ۇلى بۇرىندىق، ءاز جانىبەكتەن تاراعان قاسىم حان، ودان حاقنازار حان، ودان تاۋەكەل حان، وسىلاي كەتە بەرەدى. ءاز تاۋكەگە دەيىن، ابىلايعا دەيىن، ودان كەنەسارىعا دەيىن. ال وسىلاردىڭ ءبارى دە قازاق حالقى ءۇشىن، قازاقتىڭ باسىن قۇراۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتتى.

- ولاردىڭ بارلىعى قازاق تىلىندە سويلەدى عوي؟

 - ارينە. حانداردىڭ انا تىلى - قازاق ءتىلى بولدى. ول جايىندا تاريحي قۇجاتتار جەتكىلىكتى. ءوز حالقى ءۇشىن باسىن بەرگەن حاندار باسقا ۇلتتاردا كەزدەسپەيدى. مىسالى، سالقام جاڭگىر مايداندا مەرت بولدى، حاقنازار حان دا مايداندا قازا تاپتى. ال توعىم حان 1530 - جىلدارى قان مايداندا توعىز ۇلىمەن بىرگە قازا بولعان. بۇلاردان باسقا قازاق ءۇشىن قان مايداندا باسىن بەرگەن سۇلتاندار قانشاما! سوندىقتان ءبىز تورەلەرگە، شىڭعىس اۋلەتىنە قارىزدارمىز. دەر كەزىندە ەل بولعانىمىز ءۇشىن، ۇلت بولعانىمىز ءۇشىن. ءبىزدى قورعاپ قالعانى ءۇشىن. جانە ولار قازاقتى عانا قورعاپ قالعان جوق، وزگە دە تۇرىك حالىقتارىن قوسا قورعادى.

- تورەلەر اۋىزبىرلىكتەن نەگە ايىرىلدى؟ الاۋىزدىق نەدەن تۋدى؟

 - ەڭ سوڭعى تورەلەردىڭ ءبىرى - كەنەسارى حان ازاتتىق جولىندا باسىن بەردى عوي. ءبارى جابىلىپ ءجۇرىپ، ورىسى بار، قوقانى بار، قىرعىزى بار، اقىرى قاقپانعا ءتۇسىرىپ، باسىن جويدى... 19 - عاسىر باسىندا حاندىق جويىلعاننان كەيىن تورەلەردىڭ ءوز اراسىندا الاۋىزدىق بولعانى راس. ول الاۋىزدىقتى كىم تۋعىزدى؟ ورىس وتارشىلدارى. بىرەۋىنە جەم تاستاپ، ەكىنشىسىن شەتكە قاعىپ، ۇشىنشىسىنە قىسىم جاساپ. اعا سۇلتان دەيتىن مانساپ شىقتى. شىڭعىسى بار، قۇدايمەڭدەسى بار، بوكەيى بار، اعا سۇلتاندىقتى مىسە تۇتتى، سوعان رازى بولدى. ورىسقا قارايتىن بولىپ، بوداندىقتى قابىلدادى.

 ال قاسىمنىڭ اۋلەتى وعان كەلىسپەدى. ورىسقا قارسى قاسىم تورەنىڭ باس كوتەرەتىنى، كەنەسارى كوتەرىلىسىنىڭ شىعاتىنى سوندىقتان. تورەلەر وسى بەرتىنگە دەيىن كۇرەستەن تايعان جوق. مىسالى، شوقاندى الايىق، ونىڭ ورنىن نەمەن تولتىراسىڭ؟ ودان كەيىنگى ءاليحان بوكەيحانوۆتى الايىق. بۇكىل الاش جۇرتىنىڭ كوسەمى. الاش يدەياسىنىڭ تۋىن كوتەرۋشى. بۇل - ولاردىڭ اتا- باباسىنان كەلە جاتقان قاسيەت.

مەن وتكەن جىلى «حاننىڭ باسى قانشا تۇرادى؟» دەگەن پوۆەست جازدىم. كەنەسارىنىڭ قولعا ءتۇسۋى، وپاسىزداردىڭ ساتىپ كەتۋى. رۇستەم تورە مەن سىپاتاي باتىردىڭ كەشە اسكەر اكەپ قوسىپ، بۇگىن شايقاس الدىندا جىلىستاپ شىعىپ كەتكەنى. قوقان مەن قىرعىزدىڭ قالىڭ اسكەرى الدىندا حاننىڭ مىڭ عانا ساربازبەن قورشاۋدا قالۋى، اقىرىندا قولعا ءتۇسىپ، قالاي ولگەنى تۋرالى.

بىردە سەرىكتەرى كەنەسارىدان سۇرايدى عوي «جەڭەمىز بە، جوق الدە جەڭىلەمىز بە؟» دەپ. سوندا كەنەسارى «ماسەلە جەڭىستە ەمەس، ەگەر ءبىز اقىرعى دەمىمىز شىققانشا كۇرەسپەسەك،  ازاتتىق ءۇشىن الىسپاساق، ەلدەن ۇيات بولار ەدى. ارۋاقتاردان ۇيات بولار ەدى. ەرتەڭ اتامىز ابىلايدىڭ ارۋاعى الدىندا نە بەتىمىزدى ايتامىز؟!» دەگەن. وسى سوزدە كەنەسارىنىڭ بۇكىل ماقسات- مۇراتى تۇر.

ال ەندى ءوزارا الاۋىزدىق بولسا، بۇل - ورىسقا بەيىمدەلىپ، مانساپقا ساتىلىپ كەتكەندەردىڭ ءىسى. ونى دا ىدىراتىپ وتىرعان - رەسەي يمپەرياسى. ولار اقشا مەن سىي- سياپاتقا رۋباسىلارىن ساتىپ الىپ وتىرعان. گەنەرالدار ۇلى ءجۇز رۋباسىلارىمەن، قىرعىزدارمەن ءتىل بىرىكتىرىپ، مىناداي تور قۇرعان عوي. «ءبىز كەنەسارىنى ارقا جاقتان ىعىستىرىپ قۋايىق، سەندەر مىنا جەردە قاقپانى اشىپ وتىرىڭدار» دەگەن. ىشىندە رۇستەم تورە بار، سىپاتاي باتىر بار، بارلىعىن ءبىر جىل بۇرىن گەنەرال ۆيشنيەۆسكي جيناپ الىپ، شەن بەرىپ،  شەكپەن جاۋىپ، ارنايى تاپسىرمامەن تاراتقان. مىنە، وسى سەناري بويىنشا كەنەسارى قولعا ءتۇستى. كۇشى باسىم جاۋعا شامالارى كەلمەدى. ال ءاليحان بوكەيحانوۆقا كەلسەك، بالشەبەكتەرگە ول دا توتەپ بەرە المادى. ول ءۇشىن ولاردى كىنالاۋعا بولمايدى. سەبەبى يمپەريادا قارۋدىڭ بارلىق ءتۇرى بولدى. كوك تەمىر قۇرسانعان اسكەرگە قارسى نە ىستەيسىڭ؟

 كەنەسارىنىڭ جەتىسۋعا كەلۋى - جەتىسكەندىكتەن ەمەس، ۋاقىتشا بولسا دا بوي تاسالاۋ. ءبىر عانا ءۇمىت بولدى، قىرعىزداردى كوندىرىپ، سوڭىمنان ەرتەم دەپ ويلاعان. ويتكەنى ولار قوقاننىڭ قولاستىندا بودان بولىپ وتىردى عوي. سودان كەيىنگى ءۇمىتى - وڭتۇستىكتەگى، سىر بويىنداعى قازاقتاردا بولاتىن. ءبىراق ول ويى دا جۇزەگە اسپادى. سوڭىنان ەرەدى دەگەن رۋلار كەرباعىپ قالدى. قىرعىزدار ەكىجۇزدىلىك تانىتىپ، ساتىپ كەتتى. تورەلەردىڭ جولى بولماعان سەبەبى سول.

- شىڭعىس حان تۋرالى دا تالاستى پىكىرلەر كوپ...

- شىڭعىس حان جايىندا الىگە دەيىن تالاسىپ ءجۇرمىز، ءبىراق ونىڭ تۇرىك ەكەنى ايدىن انىق. بۇدان كەيىن «شىڭعىس حان موڭعول» دەگەن ءسوزدى ايتپاۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ باسپا سوزدە، نە كوركەم شىعارمادا ونداي ءسوز ايتىلماۋى كەرەك. ال ەندى ىشكى تالاسقا كەلسەك، بىرەۋلەر ونى قيات دەپ، ەندى بىرەۋلەر جالايىر دەپ ءجۇر. بۇل ەندى ماڭىزدى نارسە ەمەس. الدىمەن تۇرىك بولسىنشى. قيات تا - تۇرىك، جالايىر دا - تۇرىك. ءبارى قازاقتىڭ رۋلارى.

مۇحتار ماعاۋين 4 تومنان تۇراتىن شىڭعىس حان تۋرالى كىتاپ جازىپ جاتىر. شىڭعىس حاننىڭ تۇمەنباسىلارى مەن بارلىق نوياندارى، مىڭباسىلارى تۇگەل تۇرىك ەكەن. بىردە- ءبىر قالماق، بىردە- ءبىر موڭعول جوق. ورىستاردىڭ ءوز ەسەبى بويىنشا، باتۋ حاننىڭ 250 مىڭ اسكەرىنىڭ ىشىندە ءتورت- اق مىڭ موڭعول تەكتى سارباز بولعان. ونىڭ ءوزى تازا موڭعول ەمەس، بەرگى شەتتەگى ويراتتار.

 مەن رەسەيدە شىعاتىن «نوۆوە ۆرەميا» دەگەن گازەتتەن وقىدىم: «ءبىزدى 300 جىلعا جۋىق موڭعول- تاتارلار بيلەپ تۇردى» دەيمىز. ءبىراق ورىس تىلىنە ەنگەن بىردە- ءبىر موڭعول ءسوزى جوق، ال ونىڭ ەسەسىنە مىڭداعان تۇرىك سوزدەرى ەنىپ كەتكەن ەكەن. سوندا ءبىزدىڭ موڭعول دەپ جۇرگەنىمىز تۇرىك بولعانى ما؟» دەپ سۇراق قويادى گازەت.

 تاريحتا ءوزى سويلەپ تۇراتىن وسىنداي ايعاقتار كوپ. ءبىز سولاردى ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك. ەڭ باستىسى، شىڭعىس حان سەكىلدى بابامىزدان بەزبەۋىمىز كەرەك.  ونداي ۇلى بابا اركىمنىڭ ماڭدايىنا بىتە بەرمەس! باسقا كىمنىڭ شىڭعىس حانداي باباسى بار ەكەن؟ شىڭعىس حانداي دانىشپەن قولباسىدان، شىڭعىس حانداي ۇلىدان كىم قاشادى؟ ءبىز، ياعني قازاقتار عانا قاشىپپىز.  بۇل ەندى وتارشىلداردىڭ ءتالىمى، ىقپالى عوي.

شىڭعىس حان مەن تۇرىكتەردىڭ باسىن قوسپاۋ، تۇرىككە جولاتپاۋ، شىڭعىس حاندى ايدالاداعى قاۋىپ- قاتەرى جوق موڭعول ەلىنە تەلىپ بەرۋ - ارىدان ويلاعان نەتكەن زىمياندىق دەسەڭشى! ال موڭعول ەكى ميلليونعا جاڭا تولدى. شىڭعىس حاننان بەرى توعىز عاسىر ءوتتى عوي. شىڭعىس حاننىڭ تۇسىندا شاعىن تايپا موڭعولدار ەل ساناتىنا ءالى كىرمەگەن- دى. قازىر شىڭعىس حاننىڭ دايىن داڭقىنا يە بولىپ وتىر.

- ۇلى بريتانيا، يسپانيا، جاپونيا ەلدەرىندە وزدەرىنىڭ بيلەۋشى اۋلەتىن اتۋەرلەپ، قادىرلەپ ۇستايدى عوي. سول سەكىلدى بىزدە    دە...

- جوق! مەن ولاي ويلامايمىن. وتكەندە بىرەۋلەر حاندىقتى قايتا قۇرۋ كەرەك دەپ اڭگىمە قوزعاعانى راس. ءبىراق قازىر حاندىقتىڭ دا، تورەلەردىڭ دە زامانى ءوتتى. ولار تاريحتا ءوز رولدەرىن ويداعىداي اتقاردى. ال قازىر دۇنيەگە دەموكراتيا ۇستەمدىك ەتىپ وتىر. دەموكراتيا بىزگە دە جات ەمەس. ءبىز تۋمىستان دەموكراتياشىل ەلمىز. دالا دەموكراتياسى.  «دارابوز» اتتى قوس تومدى رومانىمدا شامام كەلگەنشە سونى كورسەتۋگە تىرىستىم. قازىرگى ەكى پالاتادان تۇراتىن پارلامەنت قازاق حاندىعى تۇسىندا دا بولعان. ابىلاي تۇسىندا حان كەڭەسى مەن بيلەر كەڭەسى قاتار جۇمىس ىستەدى. ابىلاي بيلەر كەڭەسىن ءبىراز شەكتەدى.

 حان كەڭەسىندە رۋباسىلار، قولباسىلار، باتىرلار شىقتى ءبىرىنشى قاتارعا. ال بيلەر جەر داۋى، جەسىر داۋى سەكىلدى ىشكى ماسەلەلەردى قارادى. مىسالى، ابىلاي ءوز اتىنان ەشكىمدى ءولىم جازاسىنا كەسپەگەن. كەيىن قىرعىزداردى شاۋىپ، ەل ىشىنە كىرگەندە، ءار ماناپتىڭ ءۇيىنىڭ قاسىندا دار اعاشى تۇر دەيدى. دەمەك، ءار ماناپ وزىنە جاقپاعان ادامدى سوتسىز- اق دارعا اسا بەرەتىن بولعان. ابىلاي وسى داراعاشتارىن جيناتىپ الىپ، ورتەتكەن ەكەن.

اۋەلگى اڭگىمەمىزگە ورالايىق. كەرەي مەن جانىبەك - نەمەرەلەس، ورىس حاننىڭ ۇرپاقتارى. ەكەۋى كەلىپ قازاق حاندىعىن قۇردى. كەرەيدىڭ جاسى ۇلكەن بولعاندىقتان، ونى حان سايلادى. ءبىراق اسكەري قولباسىلىق جانىبەككە جۇكتەلدى. جالپى، شىڭعىس حاننان كەلە جاتقان ءبىر ءۇردىس بار. مۇراگەرلىك ءتارتىپ. مىسالى، حان ولگەن سوڭ ونىڭ بالاسىنىڭ حان بولۋى شارت ەمەس. بيلىك نەمەرە ىنىسىنە نەمەسە اعاسىنىڭ بالاسىنا، ايتەۋىر تالانتى، ءبىلىمى، باتىرلىعى اسىپ تۇرعان باسقا ادامعا اۋىسۋى كەرەك.

 مىسالى، ابىلمامبەت قايتىس بولعاندا، ورنىنا ءوزىنىڭ ۇلى ابىلپەيىستى قويماي، اتالاس نەمەرە بولىپ كەلەتىن ابىلايدى حان سايلادى. بۇل - ءاسىلى، شىڭعىس حاننان كەلە جاتقان ءۇردىس. كەيبىرەۋلەر ءاز جانىبەكتەن كەيىن ونىڭ ۇلى قاسىم حان بولدى دەيدى. ال شىندىعىندا، ءاز جانىبەكتەن كەيىن كەرەيدىڭ ۇلى بۇرىندىق، بۇرىندىقتان كەيىن قاسىم حان بولدى. قاسىم حان ءارى جاۋىنگەر، ءارى ديپلومات، ءارى وتە اقىلدى، كەمەڭگەر كىسى بولعان. ول كەزدە قالماقپەن سوعىس ءالى باستالا قويماعان. ول كوبىنشە وڭتۇستىكتەگى ولكەلەردى، سىردىڭ بويىن ازات ەتۋ ماشاقاتىمەن ءجۇردى.

 جانە جاڭاعى نوعايلىنى بەرى تارتۋ، مىنا جاقتا قيۋا، قوقانى بار، بۇحارا حاندىعىمەن تىرەسۋ. ولار باياعىدا قازاق حاندىعىنان ءبولىنىپ قالعان رۋلارعا ەسە- تەڭدىك بەرمەي،  شايباني تۇقىمى قازاققا قايتا شاپقان كەزدەرى بار. سولاردان قورعانۋ، سىر بويىنداعى قالالاردى قايتارىپ الۋ، وسىنىڭ بارلىعى قاسىم حاننىڭ تۇسىندا جۇزەگە اسقان. «قاسىم سالعان قاسقا جول» اتتى زاڭدار توپتاماسىن شىعارعان. قاسىم حان 1520 - جىلدارى قايتىس بولادى. وسىدان كەيىن قازاق حاندىعى ەداۋىر السىرەدى. ارادا 2-3 جىلدان بيلىك قۇرعان بىرنەشە حان ءوتتى. تەك حاقنازاردىڭ تۇسىندا عانا قازاق حاندىعى قايتا كوتەرىلدى.

- ال ەسىم حاننىڭ قانداي ەرەكشەلىگى بولدى؟ «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەپ نەگە ايتادى؟

- ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم. «ەڭسەگەي» دەپ ۇزىن بويلى، الىپ تۇلعالى ادامدى ايتادى. ال ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى دەگەنى - بۇدان بۇرىن دا زاڭدار بولعانىن بىلدىرەدى. ەسىم حان وتە قاتال ادام بولعان. جوڭعار قالماقتارىمەن سوعىستى العاش باستاعان سول. جوڭعارعا سوعىس اشىپ قانا قويماي، ولاردىڭ ءبىر بولىگىن بوداندىققا تۇسىرگەن. ەسىمنەن بۇرىن، تاۋەكەلدىڭ تۇسىندا دا ويراتتاردىڭ ءبىر بولىگى قازاق حاندىعىنا المان تولەپ تۇرعان. ەسىم حاننىڭ تۇسىندا تاشكەنگە بەك قويعان ءوزىنىڭ تۋىسقانى تۇرسىن حان بۇلىك شىعارعاندا، ۇلى حان تاشكەنگە جورىق جاساپ، تۇرسىن حاننىڭ باسىن الادى. بۇلىككە قاتىسقان قاتاعان رۋى اياۋسىز جازالانىپ، ءبىر بولىگى قاشقاريا جەرىنە اۋىپ كەتەدى. ءسويتىپ، قاتاعان مەن شانىشقىلى رۋلارى ەسىم حاننىڭ قاھارىنا ىلىگەدى.

- XVII عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا قازاق دالاسىنا جوڭعارلار كەلە باستاپتى. جالپى، قازاق- جوڭعار سوعىسى تۋرالى، سالقام    جاڭگىر تۇسىنداعى «وربۇلاق شايقاسى»  تۋرالى نە ايتاسىز؟

- ءبىز جوڭعاردان نەگە جەڭىلدىك، نەگە اقتابان شۇبىرىندىعا ۇشىرادىق؟ شىنىندا دا، ءبىزدىڭ قازاق جوڭعاردان نەگە جەڭىلدى؟ سان جاعىنان جوڭعارلار قازاقتىڭ ۇشتەن بىرىندەي عانا. وسى جەڭىلىستى ءبىزدىڭ تاريحشىلار ءارتۇرلى تۇسىندىرگىسى كەلدى. بىرەۋلەر ايتادى «جوڭعار جورىققا شىققان ۋاقىت كوكتەم بولاتىن، ات ارىق، مال تولدەپ جاتقان كەز ەدى» دەپ. ەكىنشى بىرەۋلەر «قالماقتار سوعىس جاريالاماستان، تۇتقيىلدان باس سالىپتى» دەيدى. ال شىنتۋايتىنا كەلگەندە، وسىنىڭ ەكەۋى دە سەبەپ بولا المايدى.

 كوكتەمگى كوكوزەك شاق قالماق پەن قازاققا بىردەي. ەكەۋى ءبىر بەلدەۋدە جاتىر. ەكەۋى دە - الدىنداعى ءتورت تۇلىككە، مال سۇمەسىنە قاراعان ەل. قازاقتىڭ اتى ارىق بولعاندا، قىس بويى جوڭعاردىڭ اتىنا بىرەۋلەر سۇلى بەرىپ سەمىرتىپ قويىپ پا؟ سوندىقتان ول سەبەپ بولا المايدى. «شابۋىل اياق استىنان بولىپتى، ءبىز بىلمەي قالىپپىز...». بۇل دا حانداردى اقتايتىن ءسوز ەمەس. ەگەر سەنىڭ اتا جاۋىڭ باسىپ كىرگەلى تۇرعانىن بىلمەسەڭ، نەسىنە حان بولىپ وتىرسىڭ؟! بارلاۋشىلارىڭ قايدا؟ انىعىندا، شەتەلگە بارلاۋشى جىبەرۋ ابىلاي تۇسىندا عانا جۇزەگە اسقان. اقتاباننىڭ اشى ساباعىن ابىلاي عانا پايدالاندى.

ءاز تاۋكە ءسوز جوق، اقىلمان حان بولدى. ەل ىشىن جاقسى باسقاردى. بەدەلدى بيلەردى ماڭايىنا توپتاپ، «جەتى جارعىنى» جازدىردى، زاڭ شىعاردى. ءوز زامانىندا بۇل   ىلگەرى باسۋ بولدى. ءبىراق ءاز تاۋكەنىڭ دە ءمۇلت كەتكەن جەرى بار. بۇل وزىمەن اتالاس، باقتالاس سۇلتانداردى بيلىككە جولاتپاۋ ءۇشىن، ولاردى السىرەتۋ ءۇشىن، ءار ءجۇزدىڭ باسىنا سۇلتانداردى قويماي، بيلەردى قويدى. ۇلى جۇزگە تولە بيدى، ورتا جۇزگە قازىبەك بيدى، كىشى جۇزگە ايتەكە بيدى قويدى.

دەمەك، نەگىزگى بيلىك بيلەردىڭ قولىندا بولدى. بيلەر دە اقىلدى ادامدار، ەل ىشىن جاقسى بىلەدى، ءبىراق ول كىسىلەر جاۋىنگەر ەمەس ەدى. جاۋگەرشىلىك زاماندا ەلدى باتىرلار، سۇلتاندار باسقارۋى كەرەك ەدى. ال ءاز تاۋكە ولاردى باقتالاسىم دەپ تاۋىپ، بيلىكتەن ىعىستىردى. وسى بيلەر زامانىندا قازاقتىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحى قاتتى تومەندەپ كەتتى. وسىنى جوڭعار قونتايشىسى سىبان رابدان ءبىلىپ وتىردى. جانە ونىڭ اسكەرى دە دايىن بولاتىن.

وسىنىڭ الدىندا ول ءۇرىمجىنىڭ ارعى باركول دەگەن جەردە قىتاي اسكەرىنىڭ شابۋىلىن كۇتىپ وتىرعان. الايدا، سول 1722 - جىلى قىتاي يمپەراتورى كاڭ شي ءولدى دە، قارا جامىلىپ، جوڭعارعا شابامىز دەپ وتىرعان جوسپارىن ءبىر جىلعا توقتاتتى. ال قونتايشى دايىن تۇرعان اسكەردى قازاق دالاسىنا جاپتى دا جىبەردى. ولارعا ولجا كەرەك ەدى. قالىڭ اسكەردى قامداۋ كەرەك، اس كەرەك، ات كەرەك. ءسويتىپ، بەيقام جاتقان قازاقتىڭ بيلەرى مەن دارىنسىز حاندارى قاپىدا قالعانى راس. ول كەزدە ءاز تاۋكە ولگەن، ونىڭ ورنىنا قايىپ حان، باتىر سۇلتاندار تالاستى، كىشى ءجۇزدى ءابىلقايىر، ۇلى ءجۇزدى جولبارىس بيلەپ تۇردى. ناتيجەدە قازاق جوڭعاردان وڭباي جەڭىلدى.

سان جاعىنان وزىمىزدەن ءۇش ەسە كەم، كەشە عانا تاۋەكەل حانعا بودان بولعان قالماقتار بىزدەن اياماي ءوش الدى سول جولى. ول كەزدە قالىڭ ەل سىر بويىندا، ارىس پەن شۋ القابىندا قىستايتىن- دى. سول جەردە وتىرعان قازاق رۋلارىن بىردەن باسىپ قالدى عوي. اركىم ءار جاققا باسساۋعالاۋعا تۋرا كەلدى.

تاريح عىلىمى ەشكىمنىڭ بەت- جۇزىنە قاراماۋى كەرەك. بالەنشەنىڭ كوڭىلىنە كەلە مە، تۇگەنشەنىڭ بەدەلى ءتۇسىپ قالا ما.. . دەمەۋ كەرەك. تاريحي شىندىق بارلىعىنان بيىك تۇرۋى كەرەك. جالپى، جوڭعارلارعا قاتىستى بىزدە قاتە كورسەتىلىپ، قاتە تويلانىپ جۇرگەن جايلار از ەمەس. ماسەلەن، باتىر قونتايشىنىڭ سالقام جاڭگىرگە شابۋىل جاسايتىن تۇسى. جاڭا «وربۇلاق» دەپ قالدىڭ. نەگىزىندە، وربۇلاقتا ەشقانداي شايقاس بولماعان.

 شايقاس قاي جەردە بولعان؟ قىرعىز شەكاراسىندا، قارقاراداعى سانتاش اسۋىندا. ويتكەنى باتىر قونتايشى وسىنىڭ الدىندا ەنەسايداعى قىرعىزداردى كوشىرىپ اكەلگەن، ءۇش مىڭ ءتۇتىن. بالا- شاعاسىنا مال باقتىرىپ، ەركەگىن اسكەرگە العان. ەندى الاتاۋداعى مىنا قىرعىزدى الىپ كەتۋگە كەلە جاتتى عوي. از ەمەس، 50 مىڭ اسكەرمەن. ءيا، قىرعىزدى كوشىرىپ اكەتۋى دە مۇمكىن ەدى، ەگەر قازاقتار اراشا تۇسپەسە. شايقاس مىنا كەگەننەن قىرعىزعا اسىپ تۇسەتىن سانتاش اسۋىندا بولدى.

 وسىنى ءبىزدىڭ كەيبىر جىگىتتەر «ءبىزدىڭ اۋداندا، وربۇلاقتا بولعان» دەيدى. قارقارا جايلاۋى ولار ءۇشىن بوتەن بە سوندا؟ وربۇلاقتا قازىلعان وكوپتىڭ ورنىن كورگەن- مىس. جالپى، قازاق پەن قالماق وكوپ قازىپ سوعىسپاعان عوي. بۇل تۋرالى داۋ بولماۋى كەرەك. اتتى اسكەرگە قاجەتى - قىلىش پەن نايزا، ساداق پەن ايبالتا. ال ول جەردە وكوپقا ۇقساتىپ قازىلعان ءىز بار ەكەن.  ول وكوپ ەمەس، ەرتەدە اڭداردى قاماپ ۇستاۋعا ارنالاتىن اراننىڭ ورنى. سونى كەيبىرەۋلەر وكوپ دەپ جۇرتتى شاتاستىرىپ ءجۇر. بيىلعى حاندىقتىڭ 550 جىلدىعى كەزىندە وسى سياقتى قاتەلىكتەردى تۇزەتۋىمىز كەرەك.

- XVIII عاسىرداعى قازاقتىڭ ەڭ اۋىر قاسىرەتى- اقتابان شۇبىرىندى، وسى قاسىرەت قازاقتىڭ قاق جارىمىن الىپ كەتتى دەيدى.    اياگوز، بۇلانتى، اڭىراقاي شايقاسى تۋرالى نە ايتاسىز؟

- بۇلانتىدان باستايىق. اقتاباننىڭ كەزىندە ابىلاي حاننىڭ ءوزى ۇرگەنىشتەن ءبىر- اق شىعىپتى، شەشەسىمەن ىلەسىپ، اۋعان ەلمەن بىرگە كەتە بارعان عوي. ول كەزدە ابىلاي 12 جاستاعى بالا. ارتىنان وراز اتالىق ىزدەپ بارىپ، ونى ەلگە الىپ قايتادى. ءسويتىپ، ابىلاي ەل باسىنا تونگەن اۋىر قايعىنى سەزىنىپ ءوستى. كەيىن جەڭىلىستىڭ سەبەپتەرىن شۇقشيا زەرتتەگەنى سوندىقتان. وراز اتالىقپەن بىرگە الدىمەن وڭتۇستىككە كەلەدى. ءبىر جىلعا جۋىق تولە بيدىڭ تۇيەسىن باعادى.

وندا بۇكىل وڭتۇستىك ولكەسى جوڭعاردىڭ قولاستىندا. تولە ءبيدىڭ ءبىر كەرەمەتى، ول جوڭعاردىڭ ۇلى قونتايشىسى قالدان سەرەنمەن ءتىل تابىسىپ، جوڭعارعا المان تولەپ تۇراتىن بولىپ، حالىقتى ەشقايدا بوستىرماي، ەلىن دە، جەرىن دە ساقتاپ قالدى. تولە بيدىڭ قالدان سەرەن اتىنان تاشكەن ۋايالاتىنا (1733 - جىلدان 1745 -جىلعا دەيىن) 12 جىل بەك بولاتىنى وسى كەز. تاريحتى بىلمەيتىن بىرەۋلەر «بۇل - تولە بيگە كۇيە جاققاندىق» دەپ مەنىمەن ءالى كۇنگە دەيىن قىرعي- قاباق. ول تولە بيگە كۇيە جاعۋ ەمەس، قايتا تولە بيدىڭ ۇلىلىعىن اشۋ عوي. ءوز ەلىن ەشقايدا بوستىرماي، جان- جاققا بىتىراتپاي ۇستاپ تۇرۋ - وڭاي شارۋا ەمەس.

ءيا، العاشقى تەكەتىرەس بۇلانتىدا بولدى. ول قازاقتىڭ ءبىرشاما ەس جيناپ، ءابىلقايىر، باراق سەكىلدى سۇلتاندار اتقا مىنگەن كەز. قابانباي، بوگەنباي، تايلاق، ساڭىراق سياقتى باتىرلار باس قۇراپ، بۇلانتى بويىندا العاش رەت جاۋدىڭ بەتىن قايتارادى. جوڭعاردىڭ بارلىق اسكەرىن ەمەس، ارينە، سول جاققا بارىپ قالعان ءبىر ءبولىم جاساعىن تويتارادى. وسى جەڭىس قازاقتىڭ رۋحىن كوتەردى. تەگىندە، ءبىز جوڭعاردىڭ باسىپ العان جەرلەرىن جاقسى ءبىلۋىمىز كەرەك. قازىر جۇرتتا سول تۋرالى ءجوندى تۇسىنىك جوق. جوڭعارلار بۇكىل شىعىس قازاقستان وبلىسىن، بۇرىنعى تالدىقورعان وبلىسىن، الماتى وبلىسىن، جامبىل وبلىسىن، شىمكەنت وبلىسىن تۇركىستانىمەن قوسا وتىز جىل بويى باسىپ جاتتى. ءبىر جىل ەمەس، 5 جىل ەمەس، 30 جىل.

 سوندا ورتا ءجۇز جاعى، ونىڭ ىشىندە نايماندار التاي، تارباعاتايدى تاستاپ، ارقاعا اۋىپ كەتتى. زايساننىڭ، تارباعاتايدىڭ قالاي يەن قالعانى جونىندە قوجابەرگەن جىراۋدىڭ «ەلىم- اي» جىرىندا ناقتى ايتىلعان. جاۋ قولىندا قالعان جەرلەردى ءبىلۋ - سول كەزدەگى حاندار مەن باتىرلاردىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ ءۇشىن كەرەك. ماسەلەن، وقۋلىقتاردا 1941 - جىلى نەمىستەردىڭ باسىپ العان جەرلەرىن قارا بوياۋلى سترەلكامەن كورسەتىپ قويامىز عوي. سول سەكىلدى جوڭعاردىڭ دا باسىپ العان جەرلەرىن وقۋلىقتاردا بەلگىلەپ قويساق ارتىق ەمەس.

الاكول مەن اڭىراقاي شايقاسى جونىندە دە قاتە تۇسىنىك بار. ءبىز اڭىراقاي دەگەن جەردە قالماقتى اڭىراتىپ تۇرىپ جەڭىپپىز. قالماقتار جىلاپ، ەڭىرەپ، قۇرىپ كەتە جازداپتى. بۇل - بەكەر ءسوز. ول كەزدە باسىپ العان جەرلەرىنەن قالماق ءالى قايتقان جوق بولاتىن. اڭىراقايدا، سودان كەيىن الاكولدە شايقاس بولعانى راس. وسى ەكى سوعىس ءبىر جىلدا، بىرەۋى كوكتەمدە، ەكىنشىسى كۇزدە بولدى. الاكولدەگى شايقاس ابىلايدىڭ 20 جاسىندا شارىشتى جەڭىپ، العاش كوزگە تۇسكەن كەزى.

 ال اڭىراقاي، ەڭىرەكەي - قالماقتى اڭىراتقان جەر ەمەس، قازاق جەرىنىڭ ەجەلگى اتى. ەكى سايدىڭ اۋزىندا جەل اڭىراپ تۇرعان جەردى قازاق اڭىراقاي دەيدى. ال ەڭىسكە ەكپىندەي اققان سۋدىڭ اعىسىن ەڭىرەكەي دەگەن. وسى جەرلەردە سوعىس بولعانى راس. 1730 - جىلدارى تەكەتىرەسكە جاراعانىمىز، ءبىز وسى جەرگە قالدىرىپ كەتكەن جوڭعار جاساعىنىڭ ءبىر بولىگىمەن سوعىستىق، نەگىزگى اسكەرىمەن ەمەس.  ال جوڭعاردىڭ نەگىزگى اسكەرى باركولدە قىتايمەن سوعىسىپ جاتتى. قالدان سەرەننىڭ ءوزى دە سول جاقتا ءجۇردى. سول كەزدە وسىندا قالدىرىلعان جاساقتارمەن ايقاسىپ، جەڭىپ جۇردىك.

 
ال تۇبەگەيلى قازاق جەرىن جوڭعاردان تازارتۋ جورىعى 1750 - جىلدارى باستالدى. ويتكەنى 1741-1743- جىلدارى ابىلاي جوڭعار ورداسىندا تۇتقىندا بولدى. از اسكەرىمەن قورشاۋدا قالىپ، شاراسىز قولعا تۇسكەن. قاسىندا ۋاق وتەگەن باتىر بار. ال تۇتقىننان ونى كىم بوساتتى؟ بىرنەشە رەت قازاقتان دەلەگاتسيا بارادى. ولاردىڭ اراسىندا وتەگەن باتىردىڭ تۋىسى اقشورا بي بار. بۇل كەزدە ابىلاي مەن قالدان سەرەننىڭ اراسى جاقىنداسىپ قالعان. ەكەۋى تالاي ماسەلە توڭىرەگىندە اڭگىمەلەسەدى. بولاشاقتا قازاققا يە بولاتىن كىسى ابىلاي ەكەنىن تۇسىنەدى قالدان سەرەن. سودان ابىلايعا جاقىن تۋىسىنىڭ قىزىن (كەنەسارىنىڭ اجەسى، قاسىم تورەنىڭ شەشەسى) بەرىپ، جاساۋ- جابدىعىمەن، كوپ ولجامەن قايتارادى. دەمەك، ابىلاي بۇل جولى ءوزىن- ءوزى قۇتقاردى. ءوزىنىڭ بىلگىرلىگىمەن، دانىشپاندىعىمەن.

تاريحشىلار اراسىندا تاعى ءبىر قاتە پىكىر بار. جوڭعاردىڭ سوڭعى حانى ءامىرسانا ابىلايدىڭ نەكەسىز تۋعان بالاسى دەيتىندەر دە بار. ابىلاي تۇتقىندا جۇرگەندە حانشامەن ويناپ قويىپتى- مىس. ءبىزدىڭ تەاترلاردىڭ ءبىرى سول قويىلىمدى ويناپ تا شىقتى. بەكەر ءسوز. ويتكەنى ءامىرسانا مەن ابىلايدىڭ اراسى ون- اق جاس. ابىلاي 1711 -جىلى تۋسا، ءامىرسانا 1722 - جىلى تۋعان. انىعى، ابىلاي تۇتقىندا بولعاندا، قالدان سەرەننىڭ جيەنى، تاق مۇراگەرلەرىنىڭ ءبىرى ءامىرسانا ونىمەن دوستاسادى.  قالدان سەرەن ول ەكەۋىن بۇكىل جاماعاتتىڭ الدىندا «اندا» ەتەدى. ەكەۋىنىڭ بىلەكتەرىن قىلىشپەن تىلىپ، قانىن ارالاستىرادى. «ەكەۋىڭ اندا بولىڭدار،  دوس بولىڭدار. كىم بىلەدى، الدا قازاق پەن قالماقتى نە كۇتىپ تۇرعانىن؟ نە جاعداي بولسا دا، ءبىر- ءبىرىڭدى تاستاماڭدار!» دەپ، ەكەۋىنە سەرت بايلاتادى. كەيىن ءامىرسانا قازاق جەرىنە قاشىپ كەلگەندە، ابىلاي حاننىڭ وعان پانا بولاتىنى سودان. ءبىز وسى تەكتەس تەرىس- قاعىس مالىمەتتەردەن ارىلۋىمىز كەرەك.

 ابىلاي قالماقتىڭ ءتىلىن ءبىلدى، ءداستۇرىن ءبىلدى. قالماقتار ءبىزدى قالاي جەڭىپ جۇرگەنىن زەرتتەدى. بار ماسەلە اسكەردە ەكەنىن ۇقتى. ءۇيباسى ءبىر جاۋىنگەر شىعاراتىن جوڭعار دەگەن ەل - كوشىپ جۇرگەن اسكەر ەكەن. ولار ءبىز سەكىلدى جاۋ كەلگەندە عانا اتتانداپ، ۇران سالمايدى ەكەن. ولار قاجەتتى ۋاقىتتا، بەلگىلەنگەن جەرگە ءبىر مەزەتتە، تۋ تۇبىنە جينالۋعا داعدىلانعان. وسىنىڭ بارلىعىن ابىلاي تۇتقىندا جۇرگەندە ۇيرەنىپ قايتادى. ال قىتاي جاقتان شابۋىل بولعاندا، ءامىرسانانىڭ ابىلايدى پانالايتىنى - سول اندالىق سەرتكە سەنگەندىكتەن.  

ول ۋاقىتتا ابىلاي تىڭشىلارى ارقىلى قىتايلاردىڭ الپىس مىڭ اسكەرمەن جوڭعارلاردى ءبىرجولا جويىپ جىبەرۋگە دايىندالىپ جاتقانىن بىلەدى دە، 1754 - جىلى، قىتاي شابۋىلىنان ءبىر جىل بۇرىن، شەشۋشى جورىققا شىعىپ، قازاق جەرىن جوڭعاردان تازارتىپ ۇلگەرەدى. ال ەگەر جوڭعارلار بۇرىنعى باسىپ العان ولكەدە تۇرا بەرەتىن بولسا، قىتايدىڭ قالىڭ اسكەرى قازاق جەرىن قوسا جۇتىپ جىبەرەتىنى انىق ەدى. قىتايلار ۇلى جورىققا 1755 - جىلى اتتانعان بولاتىن. ال، ابىلاي 1752 - جىلى سىر بويىن، 1753 - جىلى بۇكىل جەتىسۋدى، 1754 - جىلى التاي مەن تارباعاتايدى جوڭعاردان تازارتىپ ۇلگەرەدى. سوڭعىسى - قابانباي، بوگەنباي جورىقتارى. ازاتتىقتان كەيىن ابىلاي مىناداي جارلىق شىعارعان. ازات ەتىلگەن جەرلەرگە قولما- قول قونىستانۋ كەرەك. ويتكەنى ول جەرلەردە سەنىڭ قالاڭ جوق، قامالىڭ جوق. شەكاراداعى جەرلەردى بوس قالدىرماۋ كەرەك.

قىتاي جاعى مامىلەگە وڭاي كەلە سالعان جوق. 1756 - جىلى ءامىرسانانى ۇستايمىز دەگەن سىلتاۋمەن، قىتايدىڭ 40 مىڭ اسكەرى ەكى تاراپتان كەلىپ، قازاق جەرىنە باسىپ كىردى. داردانا جانە حاداحي دەگەن ەكى قولباسشىنىڭ ءبىرى ىلەنى جاعالاپ، ەكىنشىسى جوڭعار قاقپاسىمەن ءوتتى. وت قارۋلى اسكەرمەن بەتپە- بەت سوعىسۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان، قازاق اسكەرى مىناداي ايلاعا كوشەدى. قىتايدىڭ ەكى اسكەرى بالقاشتا ءتۇيىسىپ، ارقاعا قاراي بەت العاندا،  ابىلاي ءامىرسانانى ەرتىپ الىپ، ولاردى بەتپاقدالاعا باستايدى. ارا- تۇرا ءامىرسانانى ءبىر كورسەتىپ قويىپ، قىتاي اسكەرىن سوڭدارىنان ەرتىپ، ابدەن شارشاتادى. شولگە ۇرىندىرادى، ءمىنىس اتتارىن قۋىپ كەتىپ، جاياۋ قالدىرادى.

ابدەن السىرەگەن، اشىققان قىتاي اسكەرى ءبىتىم سۇراۋعا ءماجبۇر بولادى. اقىرىندا مامىر ايىندا كەلگەن اسكەر قىركۇيەكتىڭ اياعىندا قاق جارىمىنان ايىرىلىپ، ەلدەرىنە قايتادى. قالعان 20 مىڭداي اسكەر ءبىر- بىرىنە مىنگەسىپ- ۇشقاسىپ، قازان ايىندا قۇلجاعا ارەڭ جەتكەن ەكەن. كەلەسى 1757 - جىلى باسقا اسكەر كەلەدى. جاۋحوي جانە فۋدە دەگەن گەنەرالداردىڭ باستاۋىمەن. ولار ەندى ابىلايمەن بىتىمگە كەلۋگە تىرىسادى. كەلەسى جىلى اياگوز بويىنداعى «مامىرسۋ كەلىسىمى» وسىلاي جاسالدى. قىتايدىڭ قالىڭ اسكەرى قاراتال بويىندا قالعان. ال گەنەرالدار مامىرسۋدا كەلىسىمگە كەلەدى دە، ابىلاي حاندى قولباسى باتىرلارىمەن بىرگە قوناققا شاقىرادى. ابىلاي بىرنەشە سەرىكتەستەرىمەن قاراتال بويىنداعى قىتاي شاتىرلارىنا بارىپ، قۇرمەتتى قوناق بولادى.

1757 - جىلى كۇزدە ابىلاي بەيجىڭگە ءبىرىنشى رەت ەلشى جىبەرەدى. سول ەلشىلىك كوپ جۇمىس اتقاردى. كەلىسىم بويىنشا، قىتاي جاعى شاۋەشەك، قۇلجا جانە ۇرىمجى قالاسىندا قازاق ءۇشىن بازار اشاتىن بولدى. ولارعا مال كەرەك، جىلقى كەرەك، ال بىزگە جىبەك كەرەك، دايىن تاۋار كەرەك دەگەندەي. سول ۋاقىتتا ابىلاي قىتايعا قونىسى جاقىن قولباسى قابانبايعا (وندا قابانباي بارلىق تاۋىن جايلاپ وتىرعان) العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قىتاي بازارىندا ساۋدا جاساۋدى تاپسىرادى. قىتاي جىلناماسىندا «1758 - جىلى 19 - قىركۇيەكتە قازاقتىڭ قابانباي باتىرى ءوز اتىنان 300 جىلقى وتكىزىپ، ساۋدا جاساپ قايتتى» دەپ كورسەتىلگەن. وسىدان كەيىن ەكى ەل اراسىندا ساۋدا- ساتتىق قىزا تۇسەدى.   

اڭگىمەلەسكەن

ماقسات ءادىلحانوۆ.

«جاس الاش» گازەتى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى