باتىر بابا تاريحى. وسپان بالۋان قۇنانباي ۇلى
جايناعان تۋىڭ جىعىلماي،
جاسقانىپ جاۋدان تىعىلماي.
جالىن جۇرەك سۋىنباي،
جات بىتكەننەن تۇڭىلمەي،
جايدارى ءجۇزىڭ جابىلماي،
جايداقتاپ قاشىپ سابىلماي،
جان بىتكەنگە جالىنباي،
جاقسى ءولىپسىڭ، ياپىرماي! - دەگەن ۇلى اقىن ابايدىڭ جاقسى ءىنىسى وسپان ولگەندە جازعان كوڭىل ايتۋ ولەڭى بارشاعا ءمالىم. قايعىدان قان قۇسسا دا، سۇيىكتى باۋىرىنىڭ قايعاسىنا نالىعان اقىن وسپان بەينەسىن انىق اشىپ، سۋرەتتەپ بەينەلەگەندەي. جوعارىداعى ولەڭ ارقىلى وسپاننىڭ ءور مىنەزدى، باتىر دا بالۋان كىسى بولعانىن بايقايمىز. شىن مانىندە وسپان قۇنانباي ۇلى ءوز داۋىرىندە الىپ زور دەنەلى بالۋان، تۋراشىل ءور مىنەزدى، اشىق قول جومارت، دوسىنا قۇشاعى اشىق، دۇشپانىنا مەيىرىمسىز، العان بەتىنەن قايتپايتىن قايسارت باتىر بولعان. داۋلەتى تاسىپ، ىرىس- بەرەكەسى مولايعان، ءار كەز ماڭايىنداعى جاندارعا قول ءۇشىن سوزىپ، كومەگىن اياماعان. «كەشەگى وسپان...»، «كەشەگى وسپان اعاسى...» دەيتىن اباي ولەڭدەرىندەگى وسپان وبرازى وسى جوعارىداعى كوركەم سيپاتتاردى دالەلدەگەندەي.
«كەشەگى وسپان -
ءبىر بولەك جان،
ءۇيى - بازار،
ءتۇزى - توي.
اقشا، نارسە الا بەرسە،
ات تا مىنسە، كوندى عوي.
جاۋعا مىلتىق،
دوسقا ىنتىق،
جان اسار ما وسىدان؟
قورىقپاي ءوتتى،
جانعا جەتتى،
ارمان ەتتى دوسىنان». ال ەندى وسپان باتىر قۇنانبايدىڭ ومىردەرەگىنە توقتالىپ وتسەك. ابايدىڭ ەركە ءىنىسى، ءارى جان دوسىنا اينالعان وسپان بالۋان 1852 -جىلى بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ شىڭعىستاۋ ەتەگىندە دۇنيەگە كەلگەن. قارقارالىنىڭ اعا سۇلتانى قۇنانبايدىڭ ەكىنشى ايەلى ۇلجاننان تۋعان بالاسى. وسپان قۇنانباي ۇلى اۋىل مولداسىنان حات تانىپ، ساۋاتىن اشقان. وسپان تۋرالى اڭىز- اڭگىمەلەر وتە كوپ. حالىق اراسىندا ايتىلىپ جۇرگەن «وزگەدەن سۇراعانشا وسپاننان سۇرا» دەگەن ءسوز دە وسپاننىڭ جومارتتىعىنا بايلانىستى ايتىلىپ قالعان ءسوز.
وسپان قۇنانباي ۇلى
ونىڭ بالۋاندىعى جەكە ءبىر اڭگىمە. ۇلكەن اتالارى ىرعىزبايدىڭ الىپ دەنەلى بالۋاندىعى بار دەيدى. بۇل تۋرالى ا. بايبوسىن ۇلى شىنجاندا شىعاتىن «مۇرا» جۋرنالىندا مىناداي دەرەك كورسەتەدى: «ءبىر كەزدە كوكشەتاۋ وڭىرىندە اتاعى جەر جارعان «كوكيىرىم سەزى» دەپ اتالاتىن دۋماندى ساۋدا جارمەنكەسى وتكىزىلگەن. وسى جارمەڭكەدە قازاقتىڭ ات ءۇستى ويىندارىنان بايگە، جورعا، تەڭگە ءىلۋ، جامبى اتۋ، قىزقۋار، كوكپار تارتۋ ويىندارىمەن بىرگە پالۋان كۇرەسى دە وتكىزىلگەن ەكەن. پالۋان كۇرەسىنىڭ جۇلدەسى 3000 پۇت ءبيداي بولسا كەرەك. كۇرەستە موڭعولدىڭ قوڭىراۋلى پالۋانى باسقا ۇلتتاردان كۇرەسكەندەردى قيراتا جىعىپ، كەزەك قازاققا كەلگەندە، قازاقتىڭ سارقارىن پالۋاندارىنىڭ كوڭىلى شايلىعىپ شەتىنەن تايساقتاي بەرىپتى. ەل داعدارىپ تۇرعان وسى كەزدە جانىبەككە اتقوسشى بولىپ جۇرگەن جاس جىگىت ىرعىزباي ايدوس ۇلى الگى موڭعول پالۋانمەن كۇرەسۋگە بەكىنەدى دە، ۇلكەندەردەن باتا سۇرايدى. سوندا قازاقتىڭ كەيبىر اقساقالدارى: - وي، قاراعىم ىرعىزباي، تالابىڭ جاقسى- اق. ءبىراق، قارعاداي عانا بالاسىڭ، انا قالماق پالۋان قارا بۋراداي الىپ ەكەن. 3000 پۇت بيداي قالجىڭداساتىن ساۋدا ەمەس، ەل شىعىندالىپ قالماسىن، - دەپ باسۋ ايتادى. سوندا جانىبەك: - وي، حالايىق، قالماقتىڭ كەسكىنىن كورىپ، سۇرەندەرىڭ ۇشپاسىن. ول دا ادام، الىپ ەمەس. جۇرەكتەگى جىگەر مەن بىلەكتەگى قايراتتىڭ وسال جاۋ ەمەستىگىن اڭعارىڭىزدار. كۇش اتاسىن تانىمايدى دەگەن ەمەس پە. 3000 پۇت ءبيداي قاسقالداقتىڭ قانى ەمەس، قازاقتان ءبىر جاس شىعىپ تىلەنگەننىڭ ءوزى قانداي! مەسەلدەسى قايتپاسىن، تاۋەكەلگە كەلەيىك، - دەپ بەكىم ايتادى. داۋرىققان كوپشىلىك ءۇنسىز قالادى. جانىبەك ىرعىزبايعا قاراپ: - قاراعىم، وسى جولى قازاققا جۇلدە الىپ بەرسەڭ، جالعىز قارىنداسىمدى قالىڭسىز بەرەمىن، - دەپ ۋاعدا قىلادى. سول جولى قازاقتىڭ تىلەگى قابىل بولىپ، ىرعىزباي جۇلدە الادى. جانىبەك سوزىندە تۇرىپ، قارىنداسى ەرمەكتى قالىڭسىز اتاستىرىپ، ىرعىزبايعا وتاۋ كوتەرىپ بەرەدى» (ا. بايبوسىن ۇلى. «مۇرا» جۋرنالى. ق ح ر ش ۇ ا ر، 2003. № 1).
ىرعىزباي جاستايىنان جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن بالۋان ەكەنى انىق. قۇنانباي دا اتا جولىن قۋىپ، كۇرەس ونەرىن سەرىك ەتكەن. سوندىقتان وسپاننىڭ بالۋان بولاتىن ءجونى بار. ءتىپتى كەيبىر دەرەكتى- اڭگىمەلەردە اعاسى اباي ەكەۋى بالۋان باپتاپ، كۇرەستىرگەن دەيدى. اباي كەرەيدەن شىققان الىپ كۇش يەسى، 20 جاسىندا وگىزدى كوتەرگەن بايقۇدا بالۋاننىڭ باپكەرى بولعان. كەيىن توبىقتىدان نۇرماعانبەت بالۋانعا باپكەر بولعان. وسپاننىڭ بالۋانى وسى نۇرماعانبەتتەن جەڭىلىس تاپقان. وسى كەزدە اباي ىنىسىنە: « ءاي، وسپان- اي! - دەدى ىنىسىنە اباي، - كۇنىنە ءبىر قويدىڭ ەتىن جەپ، ءبىر سابا قىمىز ىشەتىن بالۋاندى توبىقتىدان تاپپادىڭ با؟!» - دەپ ىزا قىلدىرسا كەرەك. وسى سوزگە نامىستانعان وسپان ءوزى بەلدەسۋگە شىعىپ، تالاي توبىقتىنى جەر يىسكەتكەن بالۋان بولعان دەسەدى. وسپان بالۋاننىڭ الىپ كوك تاستى كوتەرگەندىگى تۋرالى تاريحي دەرەك ءتىپتى قىزىق. ولاي دەيتىنىمىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن جيدەبايدا وسپان كوتەرگەن كوك تاس ءالى ساقتالىپ تۇر. ونى كوتەرۋ تۇگىلى ورنىنان قوزعاۋدىڭ ءوزى نەعايبىل.
وسپان كوتەرگەن تاس
اباي تانۋشى عالىم اسان وماروۆ «اباي: اشىلماي كەلگەن قىرلارى» اتتى مونوگرافيالىق ەڭبەگىندە وسپان قۇنانباي ۇلى تۋرالى دا دەرەكتى قامتىپ وتەدى. «وسپاننىڭ قازاسى» اتتى ماقالاسىندا بالۋان وسپان تۋرالى: «وسپان پاتشا كوڭىلىنە ساي، دەنە ءبىتىمى زور تۇلعالى ادام بولعان. «وسپان كوتەرگەن» دەيتىن ءداۋ تاس بولعانىن اباي ەلى ءالى ۇمىتقان جوق» دەپ جازادى.زەرتتەۋشى جوعارىداعى ەڭبەگىندە ايگىلى قارامولا سەزىنەن كەيىن 1888 -جىلى كوكتۇما سەزىنىڭ وتكەنىن جازىپ كورسەتەدى. وسى سەزگە اباي مەن ءىنىسى باتىر وسپاننىڭ بارعانىن ايعاقتايدى. «اتاقتى قارامولا سەزىنەن كەيىن ءۇش جىل وتكەندە، 1888 -جىلى كوكتۇما سەزى شاقىرىلعان بولاتىن. وعان جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ ادامدارى «توبىقتىدان ءبىر دانا ارىس، كوسەم كىسى شىعىپتى» دەسىپ، ابايدى ءبىر كورۋگە ىنتىعا جەتىپتى. قىزىعى، ولار تاياۋدا عانا شىڭعىس بولىسىنىڭ بولىسى بولىپ سايلانىپ، ەكپىنى ءۇي قۇلاتارداي الشاڭ باسىپ كەلە جاتقان وسپانعا: «تۋساڭ تۋ. وي، ەرىم- اي!» - دەپ قادالا قاراپ، ونى ابايمەن شاتاستىرىپ الىپتى.
ىسقاق، ءدۇتباي، وسپان
سول قىزعىلىقتى ءساتتى ءمۇسىرالى قوجان ۇلى بىلايشا باياندايدى: «...كوپپەن بىرگە مەن دە ابايدى كۇتتىم، ەكى پاۋەسكە اربا كەلىپ توقتادى. ءبىرىنىڭ ىشىنەن اباي ءتۇستى، اق بەشپەت، شالبار، باسىندا اق قالپاق، اياعىندا امىريكان جىلتىر كەبىس ءماسى. ءبىر پاۋەسكەدەن وسپان ءتۇستى. ...جۇرت ەكى جارىلدى. كەلە جاتقان جاندارالدى كورىپ، اباي سوعان قاراي ءجۇردى، وسپان دا ەرە جونەلدى. اباي قالپاعىن الىپ، جاندارالمەن امانداسىپ، ءبىر- ەكى اۋىز سوزگە كەلگەن سوڭ، جاندارالمەن بىرگە سەزگە تىككەن ۇيگە بەتتەدى. سوندا كوپشىلىك: «جارىقتىق، اباي دەسە اباي ەكەن عوي، تۇلعاسى دا زور ەكەن»، - دەسىپ تۇرعاندا ءبىر كازاك- ورىس: « ءاي، اقىماق قازاقتار، اناۋ ۇلكەن قارا بوس قارا، بارلىق پالە انا كىشكەنە قارادا»، - دەدى. ءبىز - ابايدى تانيتىندار كۇلىپ جىبەردىك. سول جيىنعا كەلگەن نەشە مىڭ ادامنان وسپاننىڭ باسى اسىپ تۇرۋشى ەدى. وزگە دەنەسى دە وتە جۋان، سوندىقتان تانىماعاندار وسپاندى اباي ەكەن دەپ قالدى».
ابايدى ەرەكشە قۇرمەت تۇتىپ، ونىڭ دۇشپاندارىمەن جاعالاسىپ وتكەن ءىنىسى وسپان تۋعان جەرى جيدەبايدا قايتىس بولادى. ونىڭ ءومىرى مەن قوعامدىق قىزمەتىنە قاتىستى دەرەكتەر سەمەي قالاسىنداعى اباي مۋزەيىندە ساقتاۋلى. زاڭعار جازۋشى م. اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىندا وسپان بەينەسى شىنايى سومدالىپ، اقىننىڭ سەنىمدى دوسى ءارى سەرىگى ەكەنىن سۋرەتتەيدى.
التىنبەك قۇمىرزاق ۇلى
history.kz
