يۋاننان شىققان شۋ

نەگە؟ «مىزعىماس قىتاي ەكونوميكاسى سىر بەردى» دەسەدى ساراپشىلار.

ەكىنشى ءبىر ساراپشىلار «جوق، قىتاي ەكونوميكاسى مىعىم. بۇل وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداعانى» دەسە، ءۇشىنشى ءبىر ساراپشىلار «قىتاي ۆاليۋتالىق سوعىستى باستادى» دەيدى.

 بولجام سان ءتۇرلى. ءبىراق ءبىر اقيقات دۇنيە، رەسمي بەيجىڭ يۋاندى بەكەر قۇنسىزداندىرىپ وتىرعان جوق. ونىڭ ارتىندا ۇلكەن ساياسات جاتقانى بەلگىلى. ءبىر ەسكە سالا كەتەتىن جايت، 11 - تامىزدا قىتاي ۇلتتىق بانكى يۋاننىڭ ا ق ش دوللارعا شاققانداعى باعامىن 1,9 پايىزعا، 12 - تامىزدا 1,6 پايىزعا ارزانداتقان. كەشە يۋاننىڭ دوللارعا شاققانداعى باعامى ءبىر پايىزعا قۇنسىزداندى. ودان ءسال بۇرىن، ياعني 9-12 - شىلدە ارالىعىندا جەرگىلىكتى بيرجادا قۇندى قاعازدار 40 پايىزعا دەيىن قۇلادى. وسى قىسقا ۋاقىت ىشىندە بۇل ەل 3 تريلليون 200 ميلليارد دوللار جوعالتتى. دەمەك، اسپاناستى ەلىنىڭ ەكونوميكاسىندا ءبىر وزگەرىستەردىڭ ورىن الا باستاعانى بەلگىلى بولىپ قالدى.

 يۋاننىڭ قۇنسىزدانۋى جونىندە ساراپشىلار بۇل شارا ەلدەگى ەكونوميكالىق جاعداي كەزىندە يۋاننىڭ ارى قاراي دا نىعايۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن جاسالعان بولۋى مۇمكىن دەگەن ءادىل باعا ايتۋدا. يۋاننىڭ نىعايۋىنا جول بەرسە، ميلليونداعان ادام جۇمىس ىستەيتىن، ەكسپورتقا باعىتتالعان ونەركاسىپ سالاسىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ارتۋ قاۋپى تۋىندايدى. ۆاليۋتانىڭ نىعايۋى ەكسپورتتىڭ قىمباتتاۋىنا، ودان ارى باسەكەگە قابىلەتتىلىك دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە ىقپال ەتەدى. ولاي بولسا، رەسمي بەيجىڭ دۇرىس قادام جاسادى دەۋگە بولادى.

 الەمدىك دەڭگەيدەگى قارجىگەرلەردىڭ ايتقانىنا قاراساق، «بەيجىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن الەم مويىنداعان رەزەرۆتىك ۆاليۋتانىڭ (الەمدەگى رەزەرۆتىك ۆاليۋتاعا ا ق ش دوللارى، كارى قۇرلىقتىڭ ەۆروسى، اعىلشىننىڭ فۋنت ستەرلينگىسى جانە جاپون يەنى جاتادى) ءبىرى رەتىندە كورگىسى كەلەدى» دەسەدى. «ول ءۇشىن العاشقى قادامدار جاساي باستادى. سونىڭ ءبىرى ب ر ي ك س توبىنىڭ دامۋ بانكىسىن قۇرۋ، سونداي- اق ازيا ينفروقۇرىلىم ينۆەستيتسيا بانكىسىن دۇنيەگە اكەلۋى. بۇل يۋاندى الەمدىك ۆاليۋتاعا اكەلۋدىڭ باسپالداعى. ونىڭ ۇستىنە قازىر قىتاي ا ق ش- تان كەيىنگى ءىرى ەكونوميكاعا يە. وسىنىڭ ءبارى ول ەلدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ الەمدە نىعايۋىن كورسەتەدى» دەيدى.

 بۇعان قارسى داۋ ايتا قويۋ قيىن. يۋان باعامىنىڭ تومەندەۋى قىتايدان سوڭ وزگە دە مەملەكەتتەر ۇلتتىق ۆاليۋتالارىن ديەۆالۆاتسيالاپ، الەمدىك «ۆاليۋتا سوعىسىنا» اكەپ سوقتىرۋى مۇمكىن دەگەن دە پىكىر بار. ءبارى مۇمكىن. دەسەك تە، شيرەك عاسىر بويى قارقىندى دامىپ كەلگەن قىتاي ەكونوميكاسى سوڭعى بىرەر جىلدا ەكپىنى باسەڭدەپ قالعان. ول ەلدىڭ بيىلعى ەكونوميكالىق ءوسىمى 6-6,5 پايىزدىڭ دەڭگەيىندە بولۋى مۇمكىن دەيتىن ساراپشىلار كوپ. شىندىعى سول، شىلدە ايىندا قىتايدىڭ ەكسپورتى 8,3 پايىزعا قۇلاعان.

Lombard Street Research زەرتتەۋ- تالداۋ ورتالىعىنىڭ دەرەگىنە قارايتىن بولساق، سوڭعى جىلدا قىتايدان سىرتقا 800 ميلليارد دوللار كەتكەن. ءتىپتى سوڭعى توقساندا 224 ميلليارد دوللار سىرتقا جىلىستاپتى. بۇل از قارجى ەمەس. رەسمي بەيجىڭنىڭ الداعى ۋاقىتتا ەكونوميكا، قارجى سالاسىندا قانداي قادامدار جاساۋى مۇمكىن. ازىرگە بەلگىسىز. دەگەنمەن يۋاننىڭ قۇنسىزدانۋى ايماقتىق ۆاليۋتالارعا ۇلكەن اسەر ەتەدى دەگەن دە بولجام بار. سونىڭ ىشىندە الداعى 2016 - جىلى ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا- ساتتىق اينالىمىن 40 ميلليارد دوللارعا جەتكىزەمىز دەپ وتىرعان قازاقستان ءۇشىن قانداي بولماق؟

 يلياس يسايەۆ، قارجىگەر- ساراپشى:

- يۋاننىڭ ديەۆالۆاتسياعا ۇشىراعانىنان ۇتارىمىز دا، ۇتىلارىمىز دا جوق. ويتكەنى قىتايمەن جاسالعان كەلىسىمشارتتاردىڭ ءبارى تەك دوللارمەن جۇزەگە اسۋدا. ۇلتتىق ۆاليۋتامەن جاسالعان كەلىسىمدەر جوق دەۋگە بولادى. سوندىقتان ۇرەيلەنۋدىڭ قاجەتى شامالى. بالكىم، يۋاننىڭ قۇنسىزدانۋىنان ول جاقتان تاۋار تاسيتىن ساۋداگەرلەر ۇتۋعا ءتيىس. ءبىر جاعىنان بەيجىڭ دۇرىس جاساۋدا دەۋگە بولادى. ياعني وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداپ، ەكسپورتقا جول اشتى. وسىندا 7-8 جىل بۇرىن قارجىگەرلەر «قىتاي يۋاندى ەركىن اينالىمعا جىبەرمەي كۇشتەپ ۇستاپ وتىر. سوندىقتان ول 40 پايىزعا كۇشەيىپ تۇر» دەگەن اڭگىمەلەر ايتىلعان. ول كەزدە دە قىتاي اسا اقىلدى قادام جاسادى. يۋاندى 40 پايىزعا كۇشەيتە وتىرىپ، دامىعان ەلدەردەن جاڭا تەحنولوگيا الدى. ءسويتىپ، ونەركاسىپ وشاقتارىن كۇشەيتتى. عىلىمدى دامىتتى.

وسىلايشا، ءوزى دە جەدەل دامىعان ەلدەردىڭ الدىڭعى قاتارىنا شىقتى. ەندى يۋاندى ۇستاپ تۇرۋدىڭ قاجەتى شامالى. نارىقتاعى ءوز ورنىن تاپسىن دەپ بىرتىندەپ ەركىن اينالىمعا جىبەرە باستادى. ۇتىلعان جوق، قايتا ۇتتى. ال يۋان الەمدىك رەزەرۆتىك ۆاليۋتا بولا الا ما؟ ازىرگە جوق. ويتكەنى قىتاي ەكونوميكاسى سوڭعى كەزدە باياۋلادى. ىشكى كورپاراتيۆتىك قارىز 16 تريلليون دوللارعا جەتتى. قۇندى قاعازدار قورىندا اياقاستى قۇلدىراۋ ورىن الا باستادى. سونداي- اق ول ەلدىڭ ترانسۇلتىق كورپاراتسيالارى ءالى دە الەمدىك دەڭگەيگە جەتە العان جوق. تاعى ءبىر نارسە، قىتايدىڭ ۆاليۋتا قورى (3 تريلليون) دوللارمەن ساقتالعان. وسىنىڭ ءبارى ازىرگە يۋاننىڭ الەمدىك رەزەرۆتىك ۆاليۋتاعا اينالۋىنا كەدەرگى.

سەيسەن امىربەك ۇلى

 «ايقىن» گازەتى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى