مەملەكەتتىك تىلدە كىمدەر سويلەيدى؟
كۇن سايىن ونداعان جۇرگىزۋشى جول ەرەجەسىن بۇزادى، ايىپپۇلىن تولەيدى.
بۇل، اسىرەسە، قالا ءۇشىن ۇيرەنشىكتى جاعداي. كولىك جۇرگىزگەن التى جىل ىشىندە بىردە- ءبىر جول ەرەجەسىن بۇزباعان، تاجىريبە جيناپ قالعان قوستاناي قالاسىنىڭ تۇرعىنى اقتولقىن جانىبەكوۆا ءوزىنىڭ ءمۇلت كەتكەنىن بايقاپ قالادى دا، جول پوليتسياسىنىڭ بەلگىسىنە توقتايدى.
الايدا، قىزىل شامنان بايقاماي ءوتىپ كەتكەن ول جول پوليتسەيىنىڭ ارەكەتىنەن جۇيكەسى وسىنشا جۇقارىپ، ازاماتتىق قۇقى، نامىسى تاپتالادى دەپ ويلاماعان ەدى. قوستاناي قالاسى ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ جول- پاترۋلدىك پوليتسياسى باتالونىنىڭ پوليتسەيى، پوليتسيا سەرجانتى داۋلەت دوسمايىلوۆ كەلىپ، الدىمەن جۇرگىزۋشىنىڭ قۇجاتتارىن الادى.
ونى جول- پاترۋلدىك پوليتسياسىنىڭ بەكەتىنە الىپ كەلەدى. شۋ وسى جەردەن شىعادى. سەرجانت جانىبەكوۆاعا حاتتامانى ورىس تىلىندە تولتىرۋدى تالاپ ەتەدى. ول: «ورىسشا تولتىرمايمىن، مەن قازاق تىلىندە تولتىرامىن»، دەپ حاتتامانى تولتىرۋدى باستايدى.
سەرجانت ونى ورىس تىلىندە تولتىرۋعا ماجبۇرلەيدى. «ەگەر ورىسشا تولتىرماساڭ، جۇرگىزۋشى كۋالىگىڭنەن ءبىر جىلعا ايىرامىن»، دەيدى. سول جەردە اقتولقىن: «مەن نەگە ورىس تىلىندە تولتىرۋىم كەرەك؟ قازاق تىلىندە تولتىرۋ ماعان ىڭعايلى، ونىڭ ۇستىنە مەملەكەتتىك ءتىل ەمەس پە، ءوزىڭ دە قازاقسىڭ عوي؟» دەيدى. وعان سەرجانت تا قاراپ تۇرمايدى: «قازاقشانى ءوز وتانىڭا بارىپ سويلە (اقتولقىن وڭتۇستىك قازاقستاندا تۋىپ- وسكەن). حاتتامانى ورىس تىلىندە تولتىرساڭ 10 مىڭ تەڭگە، قازاق تىلىندە تولتىرساڭ 20 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل تولەيسىڭ» ، دەپ اۋزىنا نە كەلسە سونى ايتادى.
اقتولقىن سەرجانتتىڭ بۇل ءسوزىن قالاي تۇسىنەرىن بىلمەي دال بولادى. - مەن حاتتامانى امالسىز، ايقاي- شۋمەن ورىس تىلىندە تولتىرۋعا ءماجبۇر بولدىم. ويتكەنى، كولىك مەنىڭ كۇندەلىكتى كۇنكورىس قۇرالىما اينالعان. كۇيەۋىم جۇك تاسۋشى بولىپ ىستەيدى، ۇيدە اپتالاپ بولمايدى. ۇلىمدى مەكتەپكە اپارۋ، ءتۇرلى ۇيىرمەلەرگە جەتكىزىپ تۇرۋ مەنىڭ مىندەتىمدە، ونىڭ ۇستىنە بيزنەسىمە دە وسى كولىكتىڭ ارقاسىندا ۇلگەرەمىن. سوندىقتان جۇرگىزۋشى كۋالىگىمدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن سەرجانتتىڭ ايتقانىنا كونىپ، امالسىز ورىس تىلىندە تولتىردىم. ال نەگىزىندە مەن قازاق تىلىندە ءبىلىم العانمىن، ورىس تىلىندە ناشار سويلەيمىن، - دەيدى اقتولقىن جانىبەكوۆا.
پوليتسيا بەكەتىندەگى ءۇش سەرجانتتىڭ قازاق تىلىندە حاتتاما تولتىرۋدى تالاپ ەتكەن اقتولقىندى كەكەتىپ، كۇلكىگە اينالدىرعانى، ونىڭ ازاماتتىق نامىسىنا تيگەنى ايەلدىڭ جۇيكە جۇيەسىن السىرەتۋگە دەيىن بارادى. ول سول جەردە «جەدەل جاردەم» شاقىرادى. ءوزىنىڭ ازاماتتىق، ءتىپتى كونستيتۋتسيالىق قۇقىن تاپتاعان سەرجانت داۋلەت دوسمايىلوۆتىڭ ۇستىنەن شاعىم قالدىرۋ ءۇشىن اقتولقىن ءتۇن ورتاسىندا وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنە قايتىپ كەلەدى. انا ءتىلىم دەپ شىرىلداپ كەلگەن اقتولقىننىڭ ماڭدايى مۇندا دا تاسقا تيەدى. وندا وتىرعان كەزەكشى: «شىراعىم، مۇندا شاعىمىڭدى ورىس تىلىندە جازباساڭ، ول قارالمايدى، جاتا بەرەدى. بىزدە قازاق تىلىندە ءىس قارايتىن ەشكىم جوق»، - دەيدى.
سونىمەن، كەزەكشى اقتولقىننىڭ ءسوزىن ورىس تىلىنە اۋدارىپ وتىرادى دا، شاعىمدى ورىس تىلىندە تاستاپ كەتەدى. ءبىراق، ارىزدى ورىس تىلىندە جازعانمەن، اقتولقىن جانىبەكوۆاعا وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى باسشىلىعىنان جاۋاپ بولعان جوق.
ول سەرجانت د. دوسمايىلوۆتىڭ ۇستىنەن قالالىق مامانداندىرىلعان اكىمشىلىك سوتىنا ارىزدانعان بولاتىن. دوسمايىلوۆ سوتقا ءۇشىنشى شاقىرعاندا زورعا كەلدى. وسى سوتقا ءبىز دە قاتىستىق. سوتتا اقتولقىننىڭ ءوزىنىڭ ازاماتتىق، كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىنىڭ تاپتالعانى، «مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى» زاڭنىڭ بۇرمالانعانى تۋرالى ايتقاندارىنىڭ بارلىعى دا سۋديا ا. ايتقوجينوۆ تاراپىنان قاپەرگە الىنعان جوق. وسى ىسكە قاتىسقان قالالىق پروكۋروردىڭ كومەكشىسى س. ادىلكەن ۇلىنىڭ تۇسىندىرگەنىندەي، اكىمشىلىك سوتتا تەك اكىمشىلىك ماسەلەلەر قارالادى.
سوتتا جانىبەكوۆانىڭ مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى سەرجانت ۇستىنەن جازعان شاعىمىندا ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعى دا قاعاز بەتىندە عانا قالدى، شاعىمى قاناعاتتاندىرىلعان جوق. سۋديانىڭ قازاق تىلىندە ەجىكتەپ وقىپ بەرگەن شەشىمىندە قوستاناي وبلىسى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى جول- پاترۋلدىك پوليتسياسى باتالونىنىڭ جانىبەكوۆانى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تۋرالى قاۋلىسى ءوز كۇشىندە قالدىرىلدى، ياعني جانىبەكوۆا ايىپپۇل تولەۋى ءتيىس دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. ال اقتولقىن سوتتا: «مەن جول ەرەجەسىن بۇزعانىمدى، ايىپپۇل تولەۋگە ءتيىستى ەكەنىمدى مويىنداماي تۇرعانىم جوق، اڭگىمە مەن سول ءۇشىن حاتتامانى نەگە ءوز انا تىلىمدە، مەملەكەتتىك تىلدە تولتىرا المايمىن؟»، - دەدى.
سوت، ارينە، سەرجانت د. دوسمايىلوۆتى دا تىڭدادى. سەرجانت د. دوسمايىلوۆ اقتولقىن ايتقان جايلاردى مويىنداعان جوق، ونىڭ حاتتامانى ءوز ەركىمەن ورىس تىلىندە تولتىرعانىن، وزىمەن ورىس تىلىندە سويلەسكەنىن ايتتى. ول ءسوزىن: «گەرتسەن كوشەسىندە سۆەتوفور تۇر، قىزىلمەن وتكەن وسى ادام»، دەپ باستادى دا، ءارى قاراي ويىن ورىسشا ايتا جونەلدى. سۋديانىڭ «ءىس قازاق تىلىندە ءجۇرىپ جاتىر، ەگەر ويىڭىزدى قازاق تىلىندە ايتا الماساڭىز، اۋدارماشى سۇرايىق»، دەگەن ەسكەرتپەسىنە ءبىر اۋىق ءۇنسىز قالدى دا، ءسوزىن بىلدىرىقتاپ قايتا باستادى. ءبىراق، د. دوسمايىلوۆتىڭ جۇزىنەن الدىمەن انا ءتىلىن، سوسىن مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەگەنىنە، ۇيرەنبەگەنىنە قىزارعان كەيىپ بايقالمادى، جۇرەككە، ساناعا جول جابىلىپ قالعانداي. وسىلاي سوت اياقتالدى.
سوت ماجىلىسىندە د. دوسمايىلوۆتىڭ قازاق تىلىندە ەركىن سويلەي الماۋى قاناتى سىنعان تورعايدىڭ ءحالىن ەسكە سالعانداي بولدى. قازاقتىڭ انا تىلىنەن ماقۇرىم ۇلى مەن انا ءتىلى ءۇشىن شىرىلداعان قىزىنىڭ بەتپە- بەت كەزدەسۋى قازاق ءتىلىنىڭ - مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بولاشاعىن ويلاعان اركىمنىڭ دە كوڭىلىن تولقىتقانداي ەدى.
د. دوسمايىلوۆ بۇل جەردە تەك قازاقتىڭ ۇلى عانا ەمەس، ول - مەملەكەتتىك قىزمەتشى، حالىق قىزمەتشىسى. انا ءتىلىن وگەيسىگەن جىگىتتىڭ ارەكەتىنەن قازاقستاننىڭ قاراپايىم ازاماتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقى، ەلىمىزدىڭ «ءتىل تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى بۇرمالاندى. پوليتسەي وزدەرىنىڭ جۇمىسىن رەتتەيتىن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرىنىڭ ار- نامىس كودەكسى تۋرالى» جارلىعىن ەلەمەگەن سىڭايلى. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ اقتولقىن جانىبەكوۆانىڭ شاقشاداي باسىن شاراداي ەتكەن وسى وقيعا قوستاناي وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىندە، قوستاناي قالالىق ىشكى ىستەر باسقارماسىندا مەملەكەتتىك ءتىل، مەملەكەتتىك رامىزدەر تۋرالى جۇمىستىڭ اقساپ تۇرعانىن ايناداعىداي كورسەتپەي مە؟ تەك بۇل ەمەس، ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى عيماراتى الدىنداعى كولىك قوياتىن ورىنداردا سىلتەمە جازۋلاردىڭ ەشقايسىسىندا قازاق تىلىندە ءبىر ءسوز جازىلماعان. بارلىعى دا تەك ورىس تىلىندە. ءتىپتى، جول پوليتسياسىنىڭ عيماراتىندا ماڭدايشا الدىمەن ورىس تىلىندە، سودان سوڭ قازاق تىلىندە ىلىنگەن. ولار سوندا «ءتىل تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنىڭ تالابىنا پىسقىرىپ تا قارامايتىن سەكىلدى.
ءبىز بولعان قوستاناي قالالىق ىشكى ىستەر باسقارماسى، ونىڭ سولتۇستىك، وڭتۇستىك بولىمشەلەرى، جول پوليتسياسى عيماراتتارىنىڭ ەشقايسىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۋى ىلىنبەگەن. مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ بۇلار مەملەكەتتىك مەكەمەگە جاتپاي ما؟ تەاتردىڭ كيىمىلگىشتەن باستالاتىنى سەكىلدى، قوعامدىق ءتارتىپتى كۇزەتەتىن مەكەمە، ورگاننىڭ جۇمىسى دا مەملەكەتتىك رامىزدەردى دۇرىس، ورنىمەن پايدالانۋدان باستالماي ما؟ مۇنداي بەرەكەسىزدىك ورىن الىپ وتىرعان قالالىق ىشكى ىستەر باسقارماسى قىزمەتكەرىنىڭ جاساعان وسپادارلىعى كوپ نارسەدەن حابار بەرگەندەي. قازىر اقتولقىن ءوزىنىڭ قۇقىن، اياقاستى بولعان مەملەكەتتىك ءتىلدى قورعاۋ ماقساتىمەن سوتتىڭ جوعارى ساتىلارىنا ارىزدانۋدى ويلاپ وتىر. انا ءتىلى ءۇشىن شىرىلداعان قىزدىڭ جانايقايىن ەستىر قۇلاق بولسا، كانەكەي...
ءنازيرا جارىمبەتوۆا، «ەگەمەن قازاقستان» . قوستاناي.
اقپارات كوزى: «ەگەمەن قازاقستان»
