سەزىم كاۋسارى

ابايدىڭ قارا ءسوز بەن ولەڭدەرىن تەرەڭ بارلاپ قاراساڭىز، ونىڭ وسى اقيقاتقا شاقىرعانىن - دىتتەگەن مەجەسى مەن اڭساعان ارمانى وسى ەكەنىن اڭعاراسىز.

سول سەبەپتى، اباي اۋەلى يمان، دەيدى. ابايدا يمان - اللانىڭ شاريكسىز، عايىپسىز بىرلىگىنە، بارلىعىنا جانە حازىرەتى مۇحاممەد ارقىلى جىبەرگەن جارلىعى مەن بىلدىرگەنىنە مويىن-سۇنىپ يمان ەتۋ.

ياعني ۇلى جاراتۋشىنىڭ ەشقانداي سەرىگى بولماعانىنا، ونىڭ جالعىز ەكەنىنە، باستاۋى مەن سوڭى بولماعان، ماڭگى بار ەكەنىنە، ودان ءارى ءوز ەلشىسى ارقىلى بىزگە كىتاپ جىبەرگەنىنە قالتقىسىز سەنۋ. ءبىراق اباي يماندى ەكىگە بولەدى. ءبىرى - ياقيني يمان، ءبىرى تاقليدي يمان. ابايشا ياقيني يمان - سەنەتىن نارسەگە ساناسىز سەزىممەن ەمەس، اقىلدىڭ تارازىسىنا سالىپ، سارالاپ، قابىل ەتۋ. بۇل جەردە ياقيني يماندى كەڭىرەك اشا كەتەيىك. ياقيني يمان - يماننىڭ نەگىزدەرىن تەرەڭ تانىپ، ىشتەي سەزىنۋ جانە ونىڭ ادام بولمىسىمەن تۇتاسقان ماعريپات شىڭىنا جەتۋ.

ياقيننىڭ ەڭ ازىنىڭ ءوزى جۇرەكتى نۇرعا قارىق ەتىپ، كوڭىلدەگى كۇللى شەك پەن ءشۇبالاردىڭ تۇمانىن ءاپ- ساتتە سەيىلتىپ، جاننىڭ ىشكى الەمىن بەينە ءبىر كوكتەم كەلگەندەي شاتتىققا كەنەلتىپ، جۇپار شاشادى. كەيبىر قۇران اياتتارىندا ايتىلعانداي، ياقين ۇشكە بولىنەدى: 1. «يلما'ل- ياقين» (ءىلىم) - اپ- انىق دالەل مەن ايعاق الەمنىڭ دارياسىنا تەرەڭ سۇڭگىپ، ۇلى جاراتۋشىنىڭ بارلىعى مەن بىرلىگىنە، سەرىك، ورتاق اتاۋلىدان مۇلدەم پاك ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ بۇلتارتپاس دالەلدەر ارقىلى مىزعىماس سەنىم مەن اينىماس ايقىن شىڭىنا جەتۋ. 2. «اينا'ل- ياقين» (انىق) - كورۋ، ءبىلۋ، سەزۋ ارقىلى رۋحقا تالماس قانات بايلاپ سامعاتىپ، ماعريپات اقيقاتىنا جەتۋ. 3. «حاققا'ل- ياقين» (حاق) - پەردەسىز كورۋ شىڭى. ياعني دالەلسىز، پەردەسىز تىكەلەي ار- وجدانعا ەكپىندەتە كەلىپ، سارقىلماس تاۋ سۋىنداي سارقىراعان جانە دە ىشكى- سىرتقى سەزىمدەردى تۇگەلدەي باۋراعان ماعريپات. بۇل شىڭداردىڭ ەڭ تومەنىنە بولسىن جەتكەندەر «اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس، راس ءسوز ەش ۋاقىتتا جالعان بولماس» اقيقاتىن اڭعارادى. ياعني اللا حاق، جاراتىلماعان، تۋماعان، تۋىلماعان. جانە ونىڭ ءسوزى قۇران دا حاق. اللا قۇران كىتابى جايلى «ەگەر قۇلىمىزعا تۇسىرگەن قۇراننىڭ اللانىڭ ءسوزى ەكەنىنە كۇدىكتەرىڭ بولسا، ونىڭ سۇرەلەرىنە ۇقساس ءبىر سۇرە جازىڭدار. اللادان باسقا كومەكشىلەرىڭدى دە شاقىرىڭدار، ەگەر سوزدەرىڭ راس بولسا. ەگەر جازا الماساڭدار ەشقاشان دا ء(قازىر دە، بولاشاقتا) جازا المايسىڭدار. ەندەشە، وتىنى ادامدار مەن تاستاردان تۇراتىن كاپىرلەر ءۇشىن جاعىلعان وتتان ساقتانىڭدار»، - دەيدى (باقارا، 2\24).

مىنە، اباي قۇراننىڭ اللادان جەبىرەيىل پەرىشتەسى ارقىلى جىبەرىلگەن كىتاپ ەكەنىن راستايدى. اباي ءارى قاراي «كۇللى ماحلۇق وزگەرەر، اللا وزگەرمەس» ، - دەيدى. بۇل - ۇلى جاراتۋشىنىڭ «جاراتىلىسقا ۇقساماۋ» سيپاتى. اللادان باسقا بارلىق نارسە كەيىننەن جاراتىلعان. ول زاتىندا، سيپاتىندا جانە ىستەرىندە ەشنارسەگە ۇقسامايدى. قۇراندا «ونىڭ تەڭدەسى جوق» ، - دەيدى. ەگەر ول كەيىننەن بار بولعانعا ۇقساسا، وزگەگە مۇقتاج ءفاني بولمىس بولار ەدى. بۇل - مۇمكىن ەمەس نارسە. باستاۋى مەن سوڭى بولماعان ول ەشقاشان ءفاني بولمايدى. مىنە، اباي، «اللا وزگەرمەس»، - ءسوزىن قايتالاۋى - وسىنى ايقىنداۋدىڭ نىشانى.

سول سەبەپتى اباي ۇلى جاراتۋشىنىڭ بىرلىگىن جاراتىلعاننىڭ بىرلىگىنە ۇقساتپاۋىن باسا ايتادى. بۇل، ءسىرا، سەمەيگە كەلگەن ميسسيونەر سەرگەيمەن ءدىن جايلى پىكىر تالاسقانىنان تۋعان ساقتىعى بولسا كەرەك. سەبەبى، «قۇداي ۇشەۋ، بىرىگىپ بۇرتۇتاس ءبىر بولادى، - دەگەن حريستيانداردىڭ نەگىزگى پىكىرى. سوندىقتان اباي «ءاربىر حاديسكە ايتىلاتۇعىن ءبىر قاديمگە تاعريف بولمايدى» ، - دەيدى. بۇل جەردەگى «حاديس» ءسوزى پايعامبارىمىزدىڭ ءحاديسى ەمەس، «كەيىننەن جاراتىلعان نارسە»، - دەگەن ءسوز.

«قاديم» - اللاعا ءتان سيپات. باستاۋى بولماعان، دەگەن ءسوز. ياعني جاراتىلىسقا (حاديس) ايتىلاتىن ءبىردى باستاۋى بولماعان قاديم اللاعا لايىق ەتپەڭدەر. ول - ءبىر، القاشقى، جالعىز. ءبىراق وزىنە ءتان جاراتىلىسقا ۇقسامايتىن ءبىر. ياعني ول - ولشەۋسىز. جاراتىلىس - ولشەۋلى. ولشەۋلى يسا ولشەۋسىزبەن ءبىر تۇتاس بولا الماس. قۇداي دا بولا الماس. اباي اللادان زاتى حاقىندا ويلاۋدان بويىمىزدى اۋلاق ۇستاپ، ونىڭ زاتى ەمەس سيپاتتارى جايلى ويلاۋعا شاقىرادى. بۇل ءدال سۋننيتتەردىڭ كوزقاراسى. ءيا، اباي ءدال يمام اعزامداردىڭ جولىن ۇستانىپ، بىزگە جول كورسەتكەن دارا تۇلعا.

ەگەر ءبىز باسقانى قويىپ، باياعىدا مەكتەپ پەن مەدرەسەگە ابايدىڭ يماندىق پىكىرىن ەنگىزگەنىمىزدە ءسىرا، سىرتتان فاناتيزم، كريشنا، ت. ب. ۆيرۋستار كىرمەس پە ەدى شىركىن؟! ەشتەن كەش جاقسى دەمەكشى، بۇل ۆيرۋستار ابايلىق انتيۆيرۋستارمەن تازالانسا، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى... ابايدىڭ يماندىق رۋحىنا كوركەۋدە كەيبىر جاندار ونىڭ سىرتقى اتموسفەرالىق قابىعىنان ءارى ىشكى دانەگىنە دەندەپ، بويلاپ ەنە الماعان.

ونىڭ جان- دۇنيەسىنە تەك يماندى جان عانا كىرىپ، كىرشىكسىز، تەرەڭ سىرىن ۇعا الادى. اباي ادامزاتتى اقيقاتتى تانۋعا شاقىرادى. اقيقات - اللا. اقيقات - الەم مەن ادامنىڭ جاراتىلىس ماقساتى. قۇراندا اللا: «مەن جىن زاتى مەن ادامزاتتى ءوزىمدى تاني وتىرىپ وزىمە عيبادات، شۇكىرشىلىك ەتسىن دەپ جاراتتىم» ، - دەيدى. مىنە، اباي ادامدى يمانىمەن اللانىڭ سيپاتتارىن تانىپ، ءوزىن سونىڭ سيپاتتارىنا ۇقساۋعا شاقىرادى. ول ء«وز پيعىلدارىڭدى سوعان ءوز حالىڭشە ۇقساتۋدى شارت قىل. اللا تاعالا ۇقساي الام با دەپ، ءناداندىقبىرلان ول سوزدەن جيىركەنبە، ۇقساماق - ءدال بىردەيلىك ءداعۋاسىبىرلان ەمەس، سونىڭ سوڭىندا بولماق» ، - دەيدى. ياعني، ادامنىڭ وعان ۇقساۋى - ونىڭ ۇلىلىعى مەن سيپاتىن جەر بەتىندە تانىتۋ، پاش ەتۋ. الەمدە ۇلى جاراتۋشىنىڭ بارلىق سيپاتتارىنىڭ شاعىلىسقان كورىنىسى بار. ادامدا دا بارلىعى بار. سول سەبەپتى ادام - كىشى الەم. الەم دە - ۇلكەن ادام. ياعني ءبارى جۇمىلىپ اللانىڭ سيپاتتارىن تانىتادى. ادامنىڭ كۇللى الەمدەگى جاندى- جانسىزدان ەڭ باستى ايىرماشىلىعى - اللا تاعالانىڭ سيپاتتارىن جەكە ءوزى تانىتا الاتىن قابىلەتكە يە. ءبىر حاديستە «ادام راحمان (اللا) سۋرەتىندە جاراتىلعان»، - دەيدى.

ياعني ونىڭ سيپاتتارىن تانىتۋعا لايىق ەتىپ جاراتىلعان. ادامنىڭ اللاعا ۇقساۋى - ونىڭ زاتى ەمەس، سيپاتى. اللا ەلشىسى ءبىر حاديستە بىلاي دەيدى. «اللانىڭ مىنەزىنەن ۇلگى الىڭدار، سونىڭ مىنەزىنە ۇقساڭدار» ، - دەيدى. كەيبىر عالىمدار ابايدىڭ بۇل ءسوزى يسلام تۇسىنىگىنە جات دەيدى. كەرىسىنشە، ءومىردىڭ ءمان- ماعىناسى مەن استارى، تۇبەگەيلى تامىرى وسى تەرەڭ ۇعىمدا جاتىر. بۇل - كوركەم مىنەز. ادام رۋحىنىڭ سارقىلۋى مەن قوعام قاينار كوزىنىڭ تارتىلۋىنىڭ ءمانى وسىندا. كوركەم مىنەزدىڭ اۋەلىندە سۇيىسپەنشىلىك كەلەدى. بۇل - عىلىمنان تۋادى. اللانى تانىعاننان تۋادى. اباي «كىم سەنى سۇيسە، ونى سۇيمەكتىك قارىز ەمەس پە؟ - دەيدى. سەنى ءسۇيىپ جاراتقاندى نەگە شەكسىز سۇيمەسكە؟ ! «ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى، سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتاتتى» ، - دەيدى اباي. اللاعا ماحابباتتىڭ ەكى تىرەگى بار. 1. سىرتقى ماحاببات - ءارقاشان سۇيىكتىنىڭ ۇناتقان ىستەرىمەن شۇعىلدانۋ. 2. ىشكى ماحاببات - ىشكى الەمىن ونىمەن بايلانىسى جوق نارسەلەردەن مۇلدەم ادا ەتۋ.

ءبىراق ماحاببات بىرەۋ بولسا دا اركىمنىڭ اللاعا دەگەن ماحابباتى ءار دارەجەدە بولادى.

1. بۇل - ءبىر جىعىلىپ، ءبىر تۇرعان جالپىنىڭ ماحابباتى. ولار حاقيقي احمەتتىڭ (س. ا. س. ) كولەڭكەسىندە جاقسى نىشاندى تۇستەر كورىپ، كوكجيەكتەن ماعريپاتتىڭ ارايلانعان ساۋلەسىن كورىپ تاماشالايدى. كەيدە، ارعى جاعاداعى وتتاردان قورقىپ دىرىلدەپ، الىستان قول سەرمەيدى. 2. بۇلار ماحاببات الەمىنىڭ كوگەرشىندەرى بولىپ كورىنگەن جالقىنىڭ ماحابباتى. بۇلار ءارقاشان قۇراننىڭ اشىق اياسىندا پايعامبارىمىزدىڭ مىنەزىنەن ۇلگى الىپ، ءومىرىن نۇرعا بوياعاندار. ولار ءارقاشان دا توڭىرەگىن پايعامبارىمىزدىڭ نۇرىنا شومىلدىرىپ، ول ءۇشىن ەشكىمنەن اقى سۇرامايتىن، اللا ءۇشىن عانا ءىس- ارەكەت ەتەتىن، ناتيجەدەگى كورىنگەن جاقسىلىق پەن ىزگىلىكتى اللانىڭ ىرىس- بەرەكەسى دەپ ءبىلىپ، وزدەرىن حاققا بەل بايلاپ، تەرەڭ مويىنسۇنعان جاندار. 3. بۇلار جالقىدان دا جوعارى تۇرعان جانداردىڭ ماحابباتى. ولار مۇحاممەدي كوكتە قالىقتاپ، حاققا ءفاني بولعاندار. ولار كوكتە ونىڭ اتىن پاش ەتىپ، بۇلت بولىپ دۇركىرەر، كۇن بولىپ كۇركىرەر، نايزاعاي بولىپ جارقىلدار. جەرگە جاۋعاندا دا تاس، توپىراق دەپ الالاماي ءبارىن دە سۇيىسپەنشىلىگىمەن قۇشاعىنا الىپ ماۋقىن باسار. ءيا، اللا ادامزاتتى ءسۇيىپ جاراتسا دا، ونى سۇيمەگەندەر، جولىندا ءفاني بولىپ كۇيمەگەندەر، ءبىرىن- ءبىرى دۇنيەدە كيمەلەپ، ورىنسىز موينىن بۇعىپ كۇيبەلەڭدەر. ونسىز جان اداسار باعىتىنان، تۇڭىلەر اتپاس الدان باقىتى تاڭ، قامبا التىن جيسا دا كەبىن كويلەك، تابىلار ەنشىسى بوپ تابىتىنان. «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي، باۋىرىم دەپ، جانە حاق جولى وسى دەپ ادىلەتتى» . بۇل - يماننىڭ رۋحى. اللانى سۇيگەن ونىڭ الەمدەگى ەڭ ارداقتى ەتىپ جاراتقان ادامزاتىن، البەتتە، سۇيەدى. مۇسىلمان ەمەس جان بولسىن. ونداي جاننىڭ كاپىرلىك سيپاتىن ەمەس، ادامدىق بولمىسىن اللانىڭ ارداقتىسى دەپ سۇيەدى. ادىلەت - الەمنىڭ تەڭدىگىن ۇستاپ تۇراتىن تىرەك. يسلامنىڭ نەگىزىندە ادىلەت بار. قۇراننىڭ نەگىزگى ءتورت تاقىرىبىنىڭ ءبىرى وسى ادىلدىك. ابايعا ۇڭىلگەندە، ول ءبىزدى ياقيني يمانعا شاقىرادى. ياقيني يماننىڭ دا سوڭعى شىڭى - جۇرەك شىڭى. سول سەبەپتى اباي ىلعي دا جۇرەك، جۇرەك، دەيدى. «اقىل مەن حاۋاس بارلىعىن بىلمەي- ءدۇر، جۇرەك سەزە- ءدۇر. مۇتاكالليمين مانتيكين بەكەر بوسقا ەزە- ءدۇر» . ياعني اقىل مەن سەزىم مۇشەلەرى ءدال جۇرەك سەكىلدى اللانى بىلە دە، سەزە دە المايدى. ونى ءبىلۋ، تانۋ ءبىر باسقا. ءبىراق ىشتەي سەزىنۋ مۇلدەم باسقا نارسە. ونى تەك سەزگەندەر عانا ۇعا الادى. سوندىقتان اباي «اقىلعا سىيماس ول اللا، تاعريپقا (ايقىنداۋعا) ءتىلىم قىسقا اھ!» . ءبىز اباي اتامىزدى كورمەگەنىمىزبەن مىنا ءسوزى ارقىلى شىن مۋمين بولعانىن بايقاي الامىز. ويتكەنى، مۇتاكالليمين، ياعني اللانىڭ تاعريپى جايلى زەرتتەۋشىلەر مەن مانتيكين، ياعني قيسىنشىلار قانشالىقتى ونى عىلىم جولىمەن تۇسىندىرۋگە تىرىسسا دا، جۇرەكتىڭ جانىندا جاي انشەيىن ءسوز بولىپ قالادى دەيدى. ابايدىڭ مىنا سوزدەرى- مىنا عۇمىردا ويانعان جاننىڭ ءسوزى. ويانعاندار ومىردە وتە سيرەك، ىلۋدە بىرەۋ. بۇل - جۇرەك وزەگىنىڭ تەرەڭ تۇكپىرىندەگى ءال ميساقتا اللاعا كۋا بولعان ار- وجداننىڭ داۋىسى. ءيا، اباي. اللانى تاعريپ ەتسە ابايلاعان. ارتىنا ءسوز بۇزام دەپ قارايلاعان. زادىندا تەلەگەي تەڭىزدى دارياعا سىيدىرۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز تەك قانا ابايدىڭ اللا حاقىندا كوزقاراسىن قىسقاشا ايتىپ ءوتۋدى ءجون كوردىك. قىسقاسى، ابايدىڭ ءدىن جايلى تراكتاتتارى مەن ولەڭدەرى اللانى ىشتەي سەزىنگەن سارقىلماس جۇرەك بۇلاعىنان اققان سەزىم كاۋسارى ەكەنىن اڭعارامىز.

مۇحيددين يسا ۇلى، ءدىنتانۋشى.

«قازاق ادەبيەتى»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى