اقان سەرى ... دەگەن ەكەن

اقان سەرى العاشقىدا اۋىل موللاسىنان ساۋات اشىپ، سونسوڭ قىزىلجارداعى ءۋالي مەدرەسەسىندە (1856-1859) وقىعان.

اقان سەرى العاشقى ايەلى ءباتيمادان ىبان (ىبىرايىم) ەسىمدى ءبىر پەرزەنت كورگەن. ءباتيما ولگەن سوڭ ۇرقيا اتتى قىزعا ۇيلەنىپ، ونىمەن ۇزاق وتاسپاعان. اقاننىڭ «حات جازدىم قاعاز الىپ، قالام، سيا» دەپ باستالاتىن ولەڭى وسى ۇرقياعا ارنالعان. اقان ومىرىندە وشپەس ءىز قالدىرعان ادام - اقتوقتى سۇلۋ. اقتوتىعا ۇيلەنۋدى تاعدىر اقانعا جازباعان. اقاننىڭ «اق كويلەك»، «اۋجار»، «التىباسار»، «عاشىق جارعا»، «تاعريپىڭ» دەپ اتالاتىن تەرەڭ سىرلى، عاجايىپ سەزىمگە تولى اندەرى وسى اقتوتىعا ارنالعان.

سال- سەرىلىك ءداستۇردى بارشا ءسان- سالتاناتىمەن ۇستانعان اقان سەرى جۇيرىك ات، قىران بۇركىت، قۇماي تازىنى جان سەرىگى ەتكەن. مۇنداي ءومىر- سالت ونىڭ انشىلىك- اقىندىق شابىتىنا تۇعىر بولىپ، «قۇلاگەر»، «ماڭماڭگەر»، «كوكجەندەت»، «ەكى تورى ات»، «الايكوك»، «تەر قاتقان» سياقتى تاماشا اندەردىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە سەبەپشى بولعان. سونداي- اق، ونىڭ «كوكشەتاۋ»، «سىرىمبەت»، «كەربەز سۇلۋ» دەپ اتالاتىن اندەرى تۋعان جەرگە، وسكەن ەلگە دەگەن پەرزەنتتىك ماحاباتتىڭ جارقىن ايعاعى.

اقان سەرى ءوز كەزىندە ءبىرجان سال، ۇكىلى ىبىراي، بالۋانشولاق، جاياۋ مۇسا، ەستاي، يمانجۇسىپ، قۇلتۋما سياقتى اقىن- انشىلەرمەن باستاس بولىپ، حالىقتىڭ مادەني- رۋحاني ومىرىنە ايىرىقشا ىقپال ەتكەن.

* * *

ايگىلى ءانشى- سەرى بالۋانشولاق بايمىرزا ۇلىنىڭ (1864-1919) ەل ىشىندەگى ەركىندىك- ەركەلىگىن، سەرىلىك- سەركەلىگىن كورە الماعاندار سوڭىنا ءسوز ىلەستىرىپ، اتباسار اكىمدەرىن وعان ايداپ سالادى. اقىرى پالە- جالانى قاپتاتىپ، مازالاي بەرگەن سوڭ، بالۋانشولاق 1908 -جىلى داۋ- شاردىڭ ءىزى سۋىسىن دەگەن ماقساتپەن ءوزىنىڭ ءارى ناعاشىسى، ءارى رۋحاني ۇستازى كوكشەتاۋداعى اقان سەرى قورامسا ۇلىنىڭ اۋىلىنا كەلەدى.

قۇشاق جايىپ، قۇراق ۇشىپ قارسى العان اقان سەرى بالۋانشولاققا ەل- جەر كورسەتىپ، كوڭىلىن سەرگىتەيىن دەگەن ماقساتپەن قوستاناي جەرىندەگى قانجىعالىلاردىڭ اۋىلىنا الىپ جۇرەدى. بۇل ەلدە قادىر بىلەتىن شوڭكە بيدىڭ اۋىلىندا ءبىراز قوناق بولىپ، ودان ءارى شەكتى ەلىنە بارىپ قايتپاقشى بولادى.

الىس اۋىل، شالعاي جۇرتقا تالىپ جەتكەن اقان سەرى مەن بالۋانشولاق شەكتىلەردىڭ شەتىنە ىلىككەن سوڭ- اق ءبىر اۋىلداعى ەڭسەلىلەۋ ءۇيدىڭ ەسىك الدىندا قارا- قۇراسى مول بولعان سوڭ، قوناعۋار ءۇي بولار دەپ ات باسىن بۇردى.

قوس جولاۋشى سالەم بەرىپ ۇيگە كىرىپ كەلسە، ءۇي ءىشى تولعان قوناق دەيدى. سامارقاۋ سويلەپ، سىزدانا سالەم بەرۋلەرىنە قاراعاندا ۇيدەگى قوناقتاردىڭ باسى كوپشىلىگى قوجا- مولدالار بولىپ شىعادى. ولار قوناق كەلدى- اۋ دەپ كوڭىل بولە قويمايدى، داعاراداي سالدەلەرىن يزەسىپ، شاريعات تۋرالى اڭگىمەلەرىن جالعاي بەرەدى. اقان سەرى مەن بالۋان شولاق بەل شەشىپ، ەلەۋسىزدەۋ جايعاسادى. قوجا- مولدالار قازاقشىلىق جولمەن ءجون دە سۇرامايدى، قوناقجايلىق تانىتىپ ىعىسپايدى دا. ءبىر- بىرىمەن جارىسا سويلەسىپ، شاريعات جولىن ايتىسۋمەن بولادى.

ءارى- بەرىدەن سوڭ اقان سەرى قوجالاردىڭ دۇمشەلىگىن سەزىپ، ءونىمسىز سوزدەرىنەن جالىعىپ، توڭىرەگىنە قاراسا، ىرگەدە قالاقتاي ءبىر دومبىرا سۇيەۋلى تۇر ەكەن، قولىنا الىپ شەرتە باستايدى. قوجا- مولدالار دومبىرا داۋىسىن ەستىگەندە شەتىنەن ودىرايا قاراسىپ، جاقتىرماعان شىراي تانىتادى. سول كەزدە توردە كوسەمسىپ وتىرعان بىرەۋى ءسوز باستاپ:

- اۋ، مۋھميندەر، شاريعات جولىن ءسوز ەتىپ وتىرعاندا، شايتان ىسىمەن بولمەس بولار. توقتاتىڭدار ىزىلداتپاي! - دەپ قاباق شىتادى.

سوندا اقان سەرى دومبىراسىن قاعىپ- قاعىپ جىبەرىپ:

-مۇندايلار كۇندىز جاتىپ، تۇندە ۇرەدى،

ۇرلىقتى تۇندە قىلعان كىم بىلەدى.

جەگەنى قوجالاردىڭ ادال ەمەس،

بالانىڭ شوتەيىنەن كۇن كورەدى.

جىگىتتەر جاقسى بولساڭ ءىس بىلىڭدەر،

دەم سالىپ قوجالاردى ۇشكىرىڭدەر.

ءسۇنناتىن پايعامباردىڭ كوپ ايتادى،

الدىمەن وسىلاردى پىشتىرىڭدەر.

كوبەيدى وسى كۇندە تورپاق موللا،

ايات پەن حاديسكە شورقاق موللا.

ءىشىن اشىپ قاراساڭ دانەڭە جوق،

ءپىتىر مەن ساداقاعا ورتاق موللا، -

دەگەندە، ءۇي ىشىندە وتىرعان جۇرت دۋ كۇلەدى. بۇل ەكى ارادا ءۇي يەسى دە كەلىپ، اقان سەرىنىڭ كەلگەنىن سىرتتان ەستىگەن ەكەن، قۋانىشتى ىقىلاسپەن امانداسادى. اقان سەرى ءبىر بەت العان سوڭ توقتاي ما، ءۇي يەسىمەن امانداسقان سوڭ، توردەگى قوجالاردى مەڭزەپ:

- قوجا- موللا كوبەيىپ،

وتىر توردە شومەيىپ.

سالدەسىن ۇلكەن وراسىپ،

جاۋعان قارداي بوراسىپ،

مەنى موللا دەسىن دەپ،

شاريعاتقا تالاسىپ! -

دەگەندە، قوجا- مولدالار اقان سەرىنىڭ ارىنىنان ىعىپ، ءۇي يەسىنە ساۋعا سۇرا دەگەندەي جاۋتاڭداي قارايدى.

ءۇي يەسى وتىرعان جۇرتقا اقان سەرىنىڭ اتىن ايتقاندا، داڭقىن الىستان بىلەتىن كوپشىلىك قاۋىم دۋىلداسا قۋانادى. ال، قوجا- مولدالار مۇلدە ابدىرىپ، وزدەرىنەن- وزدەرى ىعىستاپ، ورتالارىنان ويىپ تۇرىپ قوس قوناققا ورىن بەرەدى. سول كەزدە اقان سەرىنىڭ اتاق- داڭقىنا قانىق بىرەۋ وتىرىپ:

- ۋا، سەرى، اتاق- ابىرويىڭ الاشقا جايىلعان ازامات ەكەنىڭدى بىلەمىز. حوش كەلىپسىڭ! سەندەي جاننىڭ سەرىگى دە تەگىن كىسى بولماسا كەرەك، تانىمادىق- اۋ! - دەيدى.

بۇل ساۋالعا اقان سەرى جاۋاپ بەرۋدىڭ ورنىنا، دومبىراسىن بالۋانشولاققا ۇستاتا سالادى. سوندا بالۋانشولاق دومبىرانى بەزىلدەتە تارتىپ كەلىپ:

- جاپالاق قۇس بولعانمەن نەگە ءدارى؟

جاماننىڭ كىسىلىككە بار ما ءسانى؟!

جامانعا ايتقان ءسوزىڭ ەش قونبايدى،

اعادى قۇلاعىنان ءسوزدىڭ ءبارى.

جاپالاق جارباقتايدى جار باسىندا،

نەمەنە جوقتىڭ كۇنى بار قاسىندا!

جىگىتتىڭ مەيماناسى اسىپ كەتسە،

اقىرى تۇسپەي قويماس ءتاۋباسىنا.

جاسىمنان مەن جاقسىعا جاقىن ءجۇردىم،

داريا اققان سۋداي تاسىپ ءجۇرمىن.

جالاسى سەكسەن وگىز ماعان اۋىپ،

ۇلىقتان سول سەبەپتى قاشىپ ءجۇرمىن.

ارقاعا اتىم شىققان- بالۋانشولاق،

باسىما ءتاڭىرىم بەرگەن كۇش پەنەن باق.

كورگەندە سۇلۋ ايەل شىدامسىزبىن،

قايتەيىن تال بويىمدا ءمىنىم سول- اق! - دەپ ولەڭدەتىپ قويا بەرەدى.

ونەرى دە، ونەگەسى دە ەرەكشە قوس سەرىگە ءۇي يەسى ريزا بولىپ، سىباعا ارناپ قام جاساپ، ايىرىقشا ىقىلاس كورسەتكەن ەكەن دەيدى.

* * *

اقان سەرىمەن ۇزەڭگىلەس دوس سۇلتانمۇرات دەگەن ءانشى بولعان. ونىڭ انشىلىك ونەرىنە اقان سەرىنىڭ ءوزى قاتتى قىزىعىپ، ءتانتى بولادى ەكەن. سۇلتانمۇراتتىڭ ءبىر ءمىنى تۋعاننان وڭسىزدەۋ بولىپ، ول از دەگەندەي جاس كەزىندە شەشەك شىعىپ، بەت- ديدارى دا شۇبارلانسا كەرەك. ءبىراق، جۇرەگى تازا، ونەرپاز جىگىتتى اقان سەرى جانىنا ەرتىپ، دوس ساناپ، قالجىڭداسىپ وتىراتىن كورىنەدى. تىپتەن، كەيدە سۇلتانمۇراتتىڭ انشىلىگىنە سۇيسىنگەن اقان سەرى: «شىركىن، وڭدىلەۋ بىرەۋدىڭ ديدارىن قاپتاپ قويىپ ءان ايتتىرار ما ەدى!» - دەپ ازىلدەيدى ەكەن.

* * *

اعا سۇلتان شىڭعىس ءۋاليحانوۆتىڭ جۇيرىك ات، قىران بۇركىت، قۇماي تازىعا قۇمار جاقىپ دەگەن بالاسى بولعان. ەل ىشىنە جاقىپ تورە دەگەن اتپەن تانىلعان. سول جاقىپ تورە اقان سەرىنىڭ قۇلاگەرىنە قاتتى قىزىعىپ، كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە تورەلىك مىنەزىنە سىيدىرىپ قۇلاگەردى سۇرايدى.

سوندا، اقان سەرى: «ءاي، جاقىپ، سۇلتاندىقپەن اكەڭنىڭ داڭقى شىقتى، اقىندىقپەن ورىنبايدىڭ داڭقى شىقتى، جۇيرىكتىكپەن قۇلاگەردىڭ داڭقى شىقتى. ەندى وسى سوزدەرىمدى اكەڭە جەتكىزىپ سىناتشى، قۇلاگەردىڭ جايىن سونان سوڭ كورەمىز» - دەپتى.

بۇل سوزگە ۇمىتتەنىپ، قۋانىپ كەتكەن جاقىپ اكەسىنە اقان سەرىنىڭ ايتقان سوزدەرىن جەتكىزەدى. سوندا شىڭعىس: « ءاي، بالام- اي، اقان سەرىنىڭ بۇل سوزىندە قۇلاگەر مال بولسا دا، اعا سۇلتان اكەڭمەن بارا- بار، اقىن ورىنبايمەن بارا- بار دەگەن استار جاتقان جوق پا! بىرەۋ مەنى سۇراسا بەرەر مە ەدىڭ؟!» - دەگەن ەكەن.

وسى سوزدەن كەيىن جاقىپ تورە اقان سەرىگە كورىنۋگە كوپكە دەيىن قىسىلىپ ءجۇرىپتى.

adebiportal.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى