قازاق ساز ونەرى جەتى نوتادان دا باي
- جاقىندا استانادا تۇركسوي ۇيىمى مەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن الەمنىڭ 90 ەلىنىڭ وكىلدەرىن بىرىكتىرگەن ءداستۇرلى مۋزىكا جونىندەگى حالىقارالىق كەڭەستىڭ باسقوسۋى بولدى. القالى كەڭەستەن قانداي قورىتىندى شىعارىپ، نەندەي وي ءتۇيدىڭىز؟
- 43 ICTM ءداستۇرلى مۋزىكاعا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنسيا عالىمدار مەن ىزدەنۋشىلەر ءۇشىن سالماقتى جيىن، ويتكەنى ماماندار 69 ەلدەن كەلدى. گەوگرافيالىق تۇرعىدان دا ەرەكشەلەنەدى، ءبىر عانا ا ق ش- تان - 69، قىتايدان - 39، ۇلى بريتانيادان - 22، جاپونيادان - 21، رەسەيدەن 15 وكىل كەلدى. بۇعان تاعى دا باسقا كوپتەگەن ەلدەن كەلگەن مامانداردى قوسىڭىز. ال ءبىزدىڭ مەملەكەتتەن 67 ادام عىلىمي بايانداما جاساپ، سەكسيالىق ماجىلىستەردە پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
ICTM (International Council for traditional Music) - مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىم، ءبىراق يۋنەسكو- مەن رەسمي كونسۋلتاتيۆتىك بايلانىسى بار. ونىڭ العاشقى ۇلكەن جيىنى 1948 -جىلى بازەل قالاسىندا وتكەن. ەڭ العاشقى باسقوسۋ حالىق ءانى مەن بيىنە ارنالعان. بۇگىندە ونىڭ 20 بەلسەندى زەرتتەۋ توبى جۇمىس ىستەۋدە، ياعني سان- سالالى. ICTM- نىڭ كەڭەسى بار، ءار كەزەڭدە بىردە بيۋللەتەن، بىردە جىلناما دەپ اتالسا دا، تۇراقتى باسىلىمى جارىق كورىپ تۇرادى. ICTM كەڭەسىنىڭ باستى ماقساتى - الەم بويىنشا ءداستۇرلى مۋزىكا مەن ءبيدىڭ زەرتتەلۋىن دامىتۋ، رۋحاني مۇرالاردىڭ ساقتالۋى مەن ونىڭ قۇجاتتالۋىن، ناسيحاتتالۋىن، كەڭ تارالۋىنا ىقپال جاساۋ. كەيىنگى جىلدارى ءداستۇرلى كونفەرەنتسيانى ەكى جىلدا ءبىر وتكىزىلۋى كەلىسىلگەن. مۇنداي ۇلكەن ۇيىمنىڭ ەرەكشەلىگى سول - ونىڭ ءار جولعى جيىنى قاي ەلدە وتكىزىلەتىنى ەكى جىل بۇرىن تاڭدالادى.
بيىل ت م د قۇرامىنداعى ەلدەر بويىنشا ءبىرىنشى رەت قازاقستاندا ءوتتى. قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عيماراتىندا ۇيىمداستىرىلدى. ادەتتە «تويدىڭ بولعانىنان بولادىسى قىزىق» دەيمىز، ءبىز ءۇشىن «تويدىڭ بولادىسى» عانا ەمەس، جەتپىسكە جۋىق ەلدەن ادام جينالعان بۇل شارا شىن مانىندە ناعىز توي بولدى. ويتكەنى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ازاماتى رەتىندە ماماندارىمىز جان- جاقتان كەلگەن ارىپتەستەرمەن پىكىرلەسە ءبىلدى.
«كورە- كورە كوسەم بولارسىڭ» دەگەندەي، بىزدەگى كەيبىر قاساڭدىقتان ارىلۋدىڭ كەزى كەلگەنىن كورىپ، ءدال وسى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسيانىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنداعى ىسكەرلىكتى سەزىندىك. قاجەتتىلىك تۋىنداسا، ءتىلدى ۇيرەنۋدىڭ ەش كەشتىگى جوق، جاسقا قارامايتىنىنا تاعى ءبىر مارتە كوز جەتكىزدىك. قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ پروفەسسورى، ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساۋلە وتەعاليەۆا سەكسيا جۇمىسىن ءۇش تىلدە قاتار جۇرگىزە ءبىلدى. سونداي- اق قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىلارى، ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى، ورتا بۋىن ۇرپاق وكىلدەرى مەرۋەرت قۇرمانعاليەۆا، گۇلنار قوزىباقوۆا دا سەكسيالىق ماجىلىستەردە كوپ ءتىل بىلەتىن ءتورايىم رەتىندە تانىلدى. قازاق نە ورىس تىلدەرىندە سويلەگەن بايانداماشىلاردىڭ سوزدەرى مەن كونفەرەنسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ قويعان سۇراقتارىن، ەكى اراداعى تىلدەسۋلەردى وڭتايلاندىرىپ، ءتىل بىلگەن ارتىقشىلىقتارىمەن دە قىزمەت ەتتى.
جالپى، ءار تاقىرىپ بويىنشا پىكىرلەسۋلەر ەركىن، جايدارى، اشىق ءوتتى. بارىنەن دە وسىنداي الامان توپتىڭ الدىنا شىعىپ، ءوز تاقىرىپتارىن ەركىن ايتا بىلگەن ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى - جاستارىمىزدىڭ بوي كورسەتكەنى دە كوڭىلىمىزدى قۋانتتى.
اسىرەسە، انگليادا، لوندونداعى رايحەمپتون ۋنيۆەرسيتەتىندە ماگيستراتۋرانى ءبىتىرىپ، ەندى تۇركياداعى دوكتورانتۋراعا تۇسكەن اراي راقىمجانوۆانىڭ «قارا جورعا» ءبيى تۋرالى جاساعان بايانداماسى مەن دايىنداعان بەينەتاسپاسى شەتەلدەن كەلگەن مەيمانداردى بىردەن باۋراپ الدى. انگليادا وقىپ كەلگەن سوڭ اعىلشىن تىلىندە ويىن ەركىن جەتكىزە ءبىلۋى زاڭدى، سونىمەن بىرگە ارايدىڭ ءوز تاقىرىبىنا جاقسى دايىندالعانى ونىڭ قاعازعا بايلانباي، ەركىن سويلەۋىنە مۇمكىندىك بەردى.
مىنەزىنىڭ اشىقتىعىمەن دە جينالعان عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەردى وزىنە دە، تاقىرىپقا دا قىزىقتىرا ءبىلدى. «قارا جورعا» ءبيىن بەس- التى جاسىنان بيلەگەن ۇرىمجىدەگى قارتتاردى سويلەتكەنى، ولاردىڭ بيلەۋ نۇسقاسىن كورۋ، ءتىپتى ءوزىمىز ءۇشىن دە جاڭالىق بولدى. جاقسىنى كورسەك، جۇرەگىمىز ەلجىرەپ، تىلەكشى بولىپ جۇرەتىن ادەتىمىزبەن اراي ءسىڭلىمىزدىڭ قولىن الىپ، ساتتىلىك تىلەدىك، الداعى ۋاقىتتا بايلانىستا بولۋعا كەلىستىك.
- ءوزىڭىز «قازاقتىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىندەگى ماگيالىق اتريبۋتتار» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما دايىنداپسىز. جاراتىلىستىڭ تىلسىم سىرىنا ءۇڭىلۋىڭىزدىڭ ءمانى نەدە؟
- بۇل تاقىرىپقا بارۋ سەبەبىم، قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىم ۇلگىسىن، نەگىزىنەن، ءداستۇرلى ونەر يەلەرى ساقتاپ كەلەدى، سوندىقتان ساحنا ادامدارىنىڭ دومبىرا مەن باسكيىمگە تاعىلاتىن ۇكىنىڭ، كيىمدەردەگى ويۋلاردىڭ قولدانىلۋى ەرەكشەلىگىن زەرتتەپ كورگىم كەلدى. جەكە ادام رەتىندە كەيبىرەۋلەر ءالى كۇنگە دەيىن «كوز تيەدى»، «ءتىلى ءتيدى» دەگەنگە يلاناتىندارى بار. حالىق اراسىندا، اسىرەسە، جاس بالاسى بار وتباسىلاردىڭ بۇعان كوپ ءمان بەرەدى. بۇل ورايدا نارەستە ءالى ءالسىز، ونى قورعاۋ - ۇلكەننىڭ مىندەتى. ال شىن مانىندە، بىرەۋدىڭ «كوز ءتيۋىن» مەن «ءتىل ءوتۋىن» دالەلدەۋ ءۇشىن اسا سەزىمتال قۇرىلعىلارمەن زەرتتەۋ جاساپ كورۋ قاجەت.
ءبىراق ءبىزدىڭ ويىمىزشا، ءار ادامنىڭ تىرشىلىك قۋاتى بولىپ تۇرعان ەنەرگياسى بار، ال بىرەۋدىڭ ەنەرگياسى وڭ اسەر ەتۋى دە، تەرىس اسەر ەتۋى دە مۇمكىن. ايتسە دە ونەر ادامدارىنىڭ كەيبىرى ايتقان مۇنداي سوزدەر جالپىحالىقتىق، تۇتاس ونەر ادامدارىنا ورتاق جاۋاپ دەپ تۇجىرىم جاساۋعا ەرتە. كوپ الدىندا جۇرگەن سوڭ ءار ونەرپاز ءوزىن ساقتاندىرۋدى ويلاۋى تۇسىنىكتى. «نازار ماعان ەمەس، جىلتىر تاسقا ءتۇسسىن» دەگەن ويمەن جىلتىراقتى كوپ قولداناتىن تەك ايەلدەر عانا ەمەس، جىگىتتەر اراسىنان دا تابىلادى. «ىرىمشىل بولماۋ مۇمكىن ەمەس قوي» دەگەن دە ادام بولدى، ونىڭ داۋىسىنان «ءوز ومىرىمىزگە قالايشا سالعىرت قارايمىز؟ » دەگەن وي دا سەزىلدى.
شىنىندا دا، ىرىمشىلدىقتىڭ ەجەلگى داۋىرلەردەن تامىر تارتىپ، وسى كۇنگە دەيىن ۇزىلمەي كەلە جاتقانى جەكە ادام رەتىندەگى اركىمنىڭ ءوز- وزىنە جانە وتباسىنا دەگەن جاۋاپتىلىقتان شىعار. دەگەنمەن، قوعامعا وزگەرىستەر ەنگەن سايىن اركىمنىڭ- اق بەلگىلى دەڭگەيدە تولقيتىنى بار، وسىنداي كۇيدە بۇرىن تاققان «اشەكەيىنىڭ» كەيبىرىنە «قىسقارتۋ» جۇرەدى نەمەسە جاڭا نارسەلەردى قوسا باستايدى. بۇرىنىراقتا ءبىر ءداستۇرلى ءانشىنىڭ دومبىراسىندا ۇكى بولاتىن، كەيىنگى كەزدە ول جوق. «ساحنالىق كيىمدەرىڭدەگى گۇلدى ويۋ- ورنەكتەردى ىرىممەن تاعاسىڭ با؟» دەگەن سۇراققا «ادەمىلىك ءۇشىن عوي» دەپ جاۋاپ بەرگەن. سوندىقتان «مەن ىرىمشىل ەمەسپىن، باس- كيىمىمدەگى ۇكىنى، جالپى، ساحنالىق ۇلتتىق كيىمدى ەستەتيكا، سۇلۋلىق ءۇشىن كيەمىن» دەگەن قايرات بايبوسىنوۆتىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار.
ءداستۇرلى ونەر يەلەرىنىڭ ساحنالىق كيىمدەرىندەگى ويۋلاردىڭ دا تارتىمدىلىعى جاندانا ءتۇستى. نەگىزى، ۇلتتىق ويۋ- ورنەكتەردى زەرتتەۋشىلەردىڭ قازىرگى بولجامى بويىنشا، ولاردىڭ سانى ەكى جۇزدەن استى. دەگەنمەن، قوشقارءمۇيىزدى ويۋ ەرتەدەن ەڭ ءجيى قولدانىلادى. بۇگىنگى ساحنالىق كيىمدەردە دە قوشقارءمۇيىز مەيلىنشە تۇراقتى. ايەلدەر جاعىندا وعان قوسا وسىمدىكتەكتى بەينەلەر دە كەزدەسەدى. بۇل تۇسىنىكتى.
وسىمدىك ءونىم بەرگەندىكتەن، ىرىمعا، ماگياعا سەندىرگەن ەرتە داۋىردەن ۇعىم بولسا دا، ءدال قازىرگى زاماندا ول ادەمىلىك ءۇشىن قولدانىلادى. قوشقارءمۇيىز ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ تۋىندا دا ورىن العان. دەمەك، ەجەلدەن تامىر تارتقان قاسيەتتى، قورعاۋشى قىزمەتى بار دەگەن ويمەن قولدانىلعان نارسەلەر - بۇگىندە ۇلتتىق ناقىش قىزمەتىن اتقارۋدا، ءتىپتى ۇلتتىق سيپاتتى تانىتاتىن بەلگى رەتىندە تۋىمىزعا دا تاڭبالاندى. بۇل ومىرشەڭدىك الەمدىك قاۋىمداستىقتا قازاق مەملەكەتىنىڭ تۇلعالانۋىمەن ساباقتاس. ال وسىندايدا ونەر ادامدارىنىڭ ساحنا تورىندە ۇلتتىق كيىمدەردى جانداندىرۋ ەرەكشە قىزمەت.
- بۇرىنعى سال- سەرىلەر ءداستۇرى بۇگىنگى ونەرپازدارعا امانات دەيسىز عوي...
- ونەر يەلەرىنىڭ كيىمدەرىندەگى اشەكەيلەر ءسوز بولعاندا، سال مەن سەرىلەر تۋرالى ايتپاۋ مۇمكىن ەمەس. مۇحتار اۋەزوۆ «اباي جولى» رومان- ەپوپەياسىندا «ءوزى اقىن، ءوزى ءانشى، ءوزى سەرى ءبىرجان. ۇستىندە قارا ماقپال، كەڭ، جەڭىل شاپانى بار. ومىراۋى اعىتىلعان، «سەرى جاعا»، اق كويلەكتىڭ سىرتىنان كيگەن سارعىلت ءتۇستى، قىتايى جىبەك قامزولى بار. وقالى تاقياسىنىڭ جىبەك شوعى ىرعالا تۇسەدى» دەپتى. ۇلى جازۋشى ءبىرجاندى بىردە سال، بىردە سەرى دەگەن. ءبىراق كيىمىنىڭ بۇگىندە ايتىلاتىن «ايقايلاپ تۇراتىن» قىزىلدى- جاسىلدى ەكەنى ايتىلماعان، مۇندا جازۋشىنىڭ ۇستامدىلىعى بايقالادى، ىشكى ويى بەلگىلى، قازاقتىڭ ونەرىندە جاقۇت بولعان ءبىرجانعا زيان جاساپ الماۋ بولسا كەرەك. سول سياقتى احمەت جۇبانوۆ تا تورە كۇيلەرىنىڭ تورەسى داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلى تۋرالى جازعاندا ونىڭ كيىمىندەگى باي- قۋاتتىلىقتى تانىتاتىن ايرىقشالىقتى «...ۇستىندە اق بەشپەنت، باسىندا اق تەبەتەي، ورتا بويلى، شوقشا ساقالدى، اققۇبا» دەپ سالماقتى سوزدەرمەن عانا جەتكىزگەن. كەڭەستىك كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن ۇلى تۇلعالارىمىز قازاق مادەنيەتىندە ايرىقشا ورنى بار داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلىنىڭ سۇلتان تۇقىمى بولعاندىقتان، كيىمىنىڭ جۇپىنى بولمايتىنىن اشىق ايتپاي نەمەسە مۇحيت پەن ءبىرجان سالداردىڭ كيىمدەرىنىڭ كوزگە ايرىقشا ءتۇسىپ تۇرعانىن جازا الماۋى ولاردىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ ناسيحاتتالۋىنا زيان جاساپ الماۋدى ويلاعان ساقتىقتان جاسالعان شارا بولۋى مۇمكىن دەگەن وي قالدىردى.
وسىنداي ۇلكەن باسقوسۋدى پايدالانىپ، قازاقتىڭ كاسىبي مۋزىكالىق باستاۋى، قالىپتاسۋىن ەۋروپالىق بىلىممەن عانا شەكتەمەي، حرونولوگيالىق تۇرعىدان تەرەڭدەتۋ قاجەتتىگىن ايتتىم. ويتكەنى رۋحانياتىمىزدىڭ التىن دىڭگەگىنە اينالعان، شىعارمالارى كلاسسيكالىق دەپ تانىلعان بۇل تۇلعالاردىڭ كاسىبي ونەرپازدار ەكەندىكتەرى مويىندالۋى كەرەك، اۋىزشا عانا ەمەس، بولاشاقتا جارىق كورەتىن باسىلىمداردا، زەرتتەۋلەردە وسىداي باعىت ورنىعۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.
- بولە- جارعانداي بولمايىق، دەگەنمەن، قاي ماسەلە ءسىزدىڭ نازارىڭىزدى ەرەكشە اۋداردى؟
- ءبىزدىڭ ەلدەن قاتىسقان امانگەلدى كۇزەمبايدىڭ دا تاقىرىبى جينالعان قاۋىمدى قىزىقتىردى، ول قۇيماقۇلاق بالالاردى ىرىكتەپ، ۇستاز- شاكىرت تىكەلەي بايلانىسى بويىنشا ساباق بەرەدى ەكەن، كونفەرەنتسيا بارىسىندا ول ءوزىنىڭ ولجاس اتتى شاكىرتىمەن ونلاين- ءدارىستى كورسەتتى. قازاقتىڭ مۋزىكالىق ۇندەرگە باي ەكەنى، ونىڭ جەتى نوتاعا سىيماي جاتاتىنى ايتىلىپ ءجۇر. امانگەلدى - ارقا ءان مەكتەبىنىڭ وكىلى، سوندىقتان ول ءار ءوڭىردىڭ، ءار مەكتەپتىڭ ءوز مامانى عانا ءدارىس بەرە الادى دەگەن قاعيدانى ۇستانۋى، نەگىزىندە، دۇرىس. بۇل باسقا وڭىرلەردە دە قولعا الىنۋى كەرەك، ءداستۇرلى ءان- كۇي مەكتەپتەرىمىزدى تۇگەل قامتۋ جاعىن دا ويلاستىرۋ قاجەت. سونىمەن قاتار ساحنانى شىن جۇلدىزدار، شىن تالانتتار ەمەس، اۋەسقويلار «بيلەپ» بارا جاتقاندىقتان، كاسىبي ءبىلىمدى تالاپ ەتۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەن ويعا دا ۇرىندىرماۋى كەرەك.
قىسقاشا ايتقاندا، 43 ICTM ءداستۇرلى مۋزىكاعا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءبىز ءۇشىن وي سالعان جاقسى باسقوسۋ بولدى. شەتەلدەن كەلگەن قوناقتاردىڭ دومبىراعا، ۇلتتىق كيىمدەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى باسىم بولدى. وڭتۇستىك كورەيادان كەلگەن Heejin Kim دومبىرا اسپابىن ساتىپ الىپ، ەلىنە الىپ كەتتى، كەتكەنىنشە ءبىر ءاندى ۇيرەنىپ الدى. ال اۆستراليادان كەلگەن Indija Mahjoeddin قازاقى ويۋ سالىنعان بىرنەشە باسكيىم مەن اسپاپقا تاعاتىن ۇكى، قامزول ساتىپ الدى. وسىلايشا، شەتتەن كەلگەندەر ءۇشىن دە، ءوزىمىز ءۇشىن دە بۇل الداعى بايلانىستاردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن يگى شارا بولدى.
- اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
قانشايىم بايداۋلەت
«ايقىن»
