ەندى «اباي جولى» باعىن جيدەبايدا ەمەس، تۋعان اۋىلىمدا ورناتامىن
بەلگىلى وسىمدىكتانۋشى، «گۇلستان» عىلىمي- تانىمدىق جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى گوزەل قۇلجابايەۆا جاقىندا ءوز باستاماسىمەن «جيدەباي- ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي- مادەني جانە ادەبي- مەموريالدىق قورىق- مۇراجايىنا بارىپ، اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 170 -جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا قورىق ماڭىن كوگالداندىرۋعا ۇلەس قوسۋعا نيەتتەندى.
الايدا بۇل ساپاردان گوزەل الىپبەك قىزى قاتتى قامىعىپ قايتقان سياقتى. نەگە؟ وسى ماسەلە بويىنشا گوزەل اپايعا از- كەم سۇراق قويدىق.
- اباي مەموريالدىق كەشەنىن كوگالداندىرۋ يدەياسى قايدان كەلدى؟
- وسىدان ەكى- ءۇش جىل بۇرىن فرانسياعا بارعانىمىزدا، ناپولەوننىڭ زيراتىنا ارنايى سوقتىق. تانىستىرۋشىلار بىزگە: «قاسىنان ءوتىپ كەتىڭىزدەر، توبەسىنەن قارايسىزدار. سول كەزدە ءۇش- ءتورت رەت تاعزىم جاساعان دۇرىس» دەپ قالدى. ەشكىم ماجبۇرلەمەيدى، سولاي قابىلدانعان ءراسىم ىسپەتتى. «وزدەرى ءۇشىن تۇلعا، ەر شىعار. ءبىراق شىندىعىندا باسقىنشى، قاندىقول ادام عوي. وعان نەگە باس ءيۋىم كەرەك؟» دەپ ويلادىم دا، تاعزىم جاساماي وتەتىنىمدى ايتتىم. ەلگە كەلگەن سوڭ ويلاندىم. ءبىز اباي اتامىزدىڭ جاتقان جەرىن وسىلاي قادىرلەپ، جايناتىپ قويدىق پا؟ ءسويتىپ، جيدەبايعا جينالدىم. ءبىراق انشەيىن بارا سالماي، مۇمكىن بولسا، سول جەردى كوگالداندىرۋ جايىن دا ويلاستىردىم. ءسال عانا بۇرىن ءوزىمنىڭ اۋىلىما - الماتى وبلىسى كەربۇلاق اۋدانىنداعى باسشي اۋىلىنا قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارما ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى عالىم جايلىبايمەن بىرگە بارىپ، مەكتەپتى، بالاباقشانى قالاي كوگالداندىرعانىمدى، «باتىر انا» باعىن، ن. ءنۇسىپجانوۆ اتىنداعى پاركتى، كوك تەرەك، الما باعىن كورسەتىپ قايتقان بولاتىنمىن. «ءبىر عانا اۋىلدى ەمەس، بۇكىل قازاقستاندى كوگالداندىرۋدىڭ جولىن قالاي تاپسا بولادى؟» دەگەن ماسەلە توڭىرەگىندە جىلدا اۋىلعا ەل ازاماتتارىن اپارىپ، وي- پىكىر الماسامىز. سول ساپاردا ءوزىمىزدىڭ اۋىلدىڭ تۋماسى، قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆقا وسىلاي سىي جاساعانىمىزدى ايتتىم. بۇل جاي شاپان جاۋىپ، الدىنا اس قويىپ شىعارىپ سالۋ ەمەس، ماڭگىلىك تارتۋ. ەۋروپادا باقتاردىڭ كوپشىلىگى بەلگىلى ادامدار اتىندا جانە جەكەمەنشىك. ونىڭ ۇستىنە، قازىرگى قازاقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ءستيلى توي بولىپ كەتتى. قاي ۋاققا دەيىن تويلاماقپىز؟ شىندىعىندا، مەن وسى تويدان شارشادىم. ءومىر ۇلگىمىزدى تويعا ەمەس، بولاشاققا دەگەن ويعا اۋىستىرعىم كەلەدى. انە، فرانسۋزدار قاندىقول ناپولەونعا تاعزىم جاساتاتىنى ازداي، ونىڭ تابىتىن كورۋ ءۇشىن دە اقشا تولەتكىزەدى.
قازاقتىڭ «جاقسى اكە جامان بالاعا قىرىق جىل ازىق» دەگەن ءسوزىن ەندى عانا ءتۇسىنىپ كەلەمىن. ەۋروپادا جاقسى اكەلەر، بايلار كەيىنگى ۇرپاعىنا ماڭگىلىك قارجى كوزىن اشىپ كەتىپتى. بۇرىنعى پاتشالار، اقسۇيەكتەر تۇرعان ۇيلەردىڭ بارىنە كىرۋ ءۇشىن اقشا تولەيسىڭ. ۇلى بريتانيانىڭ وكسفورد قالاسىنىڭ جانىندا ۋينستون چەرچيللدىڭ تۋعان جەرى بار ەكەن. ونىڭ اتاجۇرتى نەگىزى باسقا ايماقتا. شەشەسى ۋينستونعا اياعى اۋىر كەزىندە تانىسىنىڭ ۇيىنە قوناق بولىپ بارىپتى دا، بوسانىپ قالىپتى. ءسابي چەرچيلل جاتقان توسەك، شومىلعان ەلەگەن، جولساپارداعى اكەسى سالىپ جىبەرگەن 15 فۋنت - ول ءۇيدىڭ چەرچيللگە قاتىستى بايلىعى سول عانا. اينالاسىن كەرەمەت كوگالداندىرىپ تاستاعان. كىرۋ ءۇشىن ادامدار ۇزىن- شۇباق كەزەكتە تۇر. كىرۋ ءۇشىن 50 دوللار تولەيسىڭ. مىنە، وسى كورگەنىمنىڭ ءبارىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ، اقىرى اباي اتامىزدىڭ كەسەنەسىنە بارىپ كورۋدى شەشتىم. ساپارعا سەمەي ءوڭىرىنىڭ تۋماسى، اقىن، عالىم باۋىرجان جاقىپ باستاپ باردى.
- ساپارىڭىز كوڭىلىڭىزدەگىدەي بولمادى ما؟
- ءيا، قاتتى رەنجىپ قايتتىم. يدەيالارىمدى ايتا باستاپ ەدىم، كەشەن قىزمەتكەرلەرى جولاتپادى. «بۇل رەسپۋبليكاعا قارايدى. ەشتەڭە ەگۋگە بولمايدى. ەكى كۇمبەزى الىستان كورىنىپ تۇرۋى كەرەك، ونى اعاشپەن تۇمشالاۋعا بولمايدى» دەيدى. ابايدىڭ جاتقان جەرىن كورگىسى كەلگەن ادام جولدان بۇرىلا سالمايدى، ارنايى بارادى عوي. ءبورىلى اۋىلىندا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مۋزەيى بار ەكەن. جان-جاعىندا 10-12 ءۇي، ابدەن توزىعى جەتكەن. ەل كوشىپ، قالعانى سولار عانا بولىپ تۇر عوي. ابايدى الەم تانىسا، سونى تانىتقان اۋەزوۆ ەمەس پە؟ سول 12 ءۇيدىڭ اينالاسىن تەگىستەپ، كورەر كوزگە ءسۇيىنىشتى ەتىپ قويۋعا بولادى عوي. ايگەرىمنىڭ باستاۋى دا ادام قولىن كورمەگەن. تابيعاتتىڭ ءوزى كوكتەتكەن ءشوپ قانا شىعىپ جاتىر. ونى دا ءبىر شاقىرىم كولەمىندە قورشاپ، جايناتىپ، جاساندىرىپ، كەلگەن ادام قىزىعاتىنداي جاساپ قويۋعا بولادى. ابايدىڭ ءوزى تۇرعان ءۇيدىڭ ەسىگىنىڭ الدى شاعىن عانا ەكەن. ول جەردى دە كورسە، كوز سۇيسىنەردەي ەتۋگە بولادى. قازىرگى كۇيى - ادام جىلارلىقتاي. مۋزەيگە كىرۋ تەگىن ەكەن. گيد تە اقشا المايدى. ايگەرىمنىڭ تۇسكيىزى ءىرىپ، جىرتىلىپ تۇسكەلى تۇر. ول ءىلىنىپ ەمەس، تالاپقا ساي اينەك استىندا تۇرۋ كەرەك ەمەس پە؟ گيدتەر ابايدىڭ 3 ايەل العانىن، ايەلدەرىنىڭ شاي قۇيماعانىن، بۇكىل شارۋانى قىزمەتشىلەرى ىستەگەنىن، 3 ايەلىنەن بالەنبەي ۇرپاق قالعانىن، قازىرگى كوزى ءتىرى ۇرپاعى ورىسشا سويلەيتىنىن، قازىر ايدار دەگەن شوبەرەسىنەن 3 قىز بار ەكەنىن، ءسويتىپ، اباي ۇرپاعى توقتايتىنىن ايتادى.
تىڭداپ وتىرىپ، كۇيزەلىپ كەتەسىڭ. ءارى-بەرىدەن كەيىن ابايدىڭ ۇرپاعى - ءبىز، ءبارىمىزبىز. اباي ءسوزى، اباي ءۇمىتى، اباي كورەگەندىگى تۋرالى ءسوز ايتىلۋعا ءتيىس ەدى. اباي مۋزەيىنىڭ شتاتىندا 5 ادام بار ەكەن. ديرەكتورى جاڭا تاعايىندالىپتى. «ءبىز بەسەۋمىز نە ىستەي الامىز؟» دەيدى ول. اباي كەشەنىنە باراتىن جولدى، جەر اتاۋى جيدەباي بولسا دا، شەڭگەل باسىپ كەتكەن. اباي اتامىزدىڭ 170 جىلدىعىنىڭ قۇرمەتىنە مەن ەكى جىلدان بەرى 170 ەمەندى تۇبەكتە ءوسىرىپ، دايىندادىم. «ەكى شەتىنىڭ ءبارىن جىرتىڭىزدار، تەگىستەڭىزدەر، شەڭگەلدىڭ ءبارىن الىڭىزدار، مەن ەمەن ەگەمىن. كۇمبەزىنىڭ اينالاسىنا دا ەگۋگە بولادى» دەپ ەدىم، ات- توندارىن الا قاشتى. «اعاشىڭىزدى قاراۋىلدا پارك جاساپ جاتىرمىز، سوندا ەگىڭىز» دەيدى. مەن اعاشىمدى ەگەتىن جەر تاپپاي وتىرعانىم جوق. ەرتەڭىنە اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارىمەن سويلەسسەم، «اكىم ايتتى، ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ جوسپارلى جۇمىسىمىز بار، كەرەگى جوق دەيدى» دەدى. وسى ورىنباساردان «سەنىڭ ابايىڭ كىمگە كەرەك؟» دەگەندى دە ەستىدىم...
- ءسىز ەگۋگە نيەتتەنگەن ەمەندەر جيدەبايدى جەرسىنەتىن بە ەدى؟
- ارينە. تامىر بويلاپ، كۇشەيىپ العانشا ءبىر جىل سۋارىپ تۇرسا جەتىپ جاتىر. اباي مۇراجايى مەن كەسەنەسى ورنالاسقان جەر كوككە باي، قالىڭ شي جاپقان. مۋزەيدەگىلەردەن سۇراسام، سۋ 40 مەتر تەرەڭنەن شىعادى ەكەن. «ەندى شىعارمايسىزدار ما، ءسويتىپ، بۇل جەردى كوگەرتپەيسىزدەر مە؟» دەسەم، «اكەلىڭىز 200 مىڭ تەڭگەڭىزدى، سۋدى دەرەۋ شىعارايىق» دەپ قاراپ تۇر. كۇيىپ كەتەدى ەكەنسىڭ!.. ايتەۋىر ءبىر كەلگەن ادامنان سۇرايتىنداي 200 مىڭ ەردىڭ قۇنى ما ەدى؟ تۇككە تۇرمايدى عوي. پاۆلودار جاقتان قولىنان ءىس كەلەتىن ءبىر ازامات تا كەلىپتى. «انا جەردە ۇيتتىك، مىنا جەردە بۇيتتىك» دەگەن اڭگىمەسى جاقسى بولعاسىن، «ەندى وسى جەرگە نەگە سولاي ىستەمەيسىز؟» دەسەم، «بۇعان توبىقتىلار نە دەيدى ەكەن؟» دەيدى كۇمىلجىپ. ۇيات نارسە! اباي اتامىز قازاققا، ءتىپتى ادامزاتقا ورتاق تۇلعا عوي.
- سەمەيدەگى اباي مۇراجايىن كوردىڭىز بە؟
- سەمەيگە كەلگەندە، اباي مۋزەيىنە بارماي قالدىم. بارماعانىم جاقسى بولىپتى، جۇيكەم ودان ءارى توزار ما ەدى؟ قاسىمداعى ازاماتتار بارىپ كەلىپ، اباي مۇراجايىنىڭ ەكى لەنين كوشەسىنىڭ قيىلىسىندا تۇرعانىن ايتىپ كەلدى. ءبىر جاعى - «لەنين كوشەسى، 29»، ەكىنشى جاعى - «لەنين كوشەسى، 12»... بۇل نە ماسقارا!.. ال ءدال وسى قالاداعى دوستويەۆسكي مۇراجايى كىرسەڭ شىققىسىز. بارلىق زاتتارى مۋزەي زاڭدىلىعىمەن ساقتالعان. اقشا تولەپ كىرەسىڭ. گيد قىزمەتى دە، سۋرەتكە تۇسسەڭ دە - اقىلى. اعايىندى نەۆزوروۆتاردىڭ گالەرەياسىندا 60 تان استام ادام ىستەيدى ەكەن. ءار بولمەسىنە كىرسەڭ، الدىڭنان ءبىر ايەل شىعادى. قازاق «ءوز اعاسىن اعالاماعان كىسى اعاسىن جاعالاپتى» دەيدى. سەمەيدەگى جايت وسى ءسوزدىڭ راستىعىن دالەلدەدى. جيدەبايداعى اباي مەموريالدىق كەشەنىنە ادام كوپ بارادى. ءبىز بارعاندا دا، وزبەكستاننان با، تۇركمەنستاننان با، ءبىر اۆتوبۋس ادام كەلىپ جاتتى.
- ابايدى قۇرمەتتەي الماي وتىرمىز عوي سوندا؟
- ابايدى قۇرمەتتەگەن بىلاي تۇرسىن، باسقان ءىزىن ءسۇيۋىمىز كەرەك. يراندا ريزا مولدا مەشىتى بار. سونىڭ اۋلاسىن سىپىرۋ ءۇشىن ادامدار جىلدار بويى كەزەككە تۇرادى. تىزىمگە ەنەدى. ءبىزدىڭ اباي سودان كەم ەمەس. ءبىز اباي كەشەنىنىڭ ماڭىن ادەمىلەۋگە، كۇتۋگە تالاسۋىمىز كەرەك. ول جەرگە بارعان ادام قىزىعىپ بارۋى كەرەك. سەمەيدەن جيدەبايعا دەيىن 200 شاقىرىمعا جۋىق جول ەكەن. وسى جولعا باسقا قىمبات اعاشتاردى ايتپاي- اق قويايىق، ابايدىڭ ءىزى سياقتى عىپ قاراعاش ەگىپ تاستايىقشى. تۇك ەمەس قوي. اسىپ كەتسە، 10 مىڭ ءتۇپ قاراعاش كەتەدى. مەن ەشكىمنەن اقشا نەمەسە تەندەر سۇراپ تۇرعانىم جوق. ءوز قاراجاتىممەن اعاش ەككىم كەلەدى. اعاش ەككەنگە رەسپۋبليكا تىيىم سالمايتىن شىعار. ءبىز عيمارات سالعالى جاتقان جوقپىز، دۇرىس ەگىلمەسە، ەرتەڭ ورنىمەن قوپارىپ الىپ، باسقا جەرگە تىگۋگە بولادى. ەۋروپادا جەكە باقتارعا كىرسەڭىز، سۋ ىشەتىن، اياق سۋىتاتىن، تاماق ىشەتىن جەرى - جانىڭا نە كەرەكتىڭ ءبارى بار. تيىنىڭدى تولە دە، قىزمەتىن پايدالان. نەگە ابايدىڭ باسىن سولاي ەتىپ قويا المايمىز؟ ابايىمىزدى ءوزىمىز سىيلاعان كەزدە عانا ونى باسقا ەل- جۇرت سىيلايدى.
- دايىن اعاشتارىڭىزدى قايتەسىز ەندى؟
- الماتى وبلىسى كەربۇلاق اۋدانى نۇرىم اۋىلىندا 52 گەكتار باعىم بار. جاڭا مەكتەپ سالىنىپ جاتىر، سونىڭ جانىنان 2 گەكتار جەر قورشالىپ دايىندالۋدا. سول جەرگە «اباي جولى» دەگەن باق جاسايمىن. جيدەبايداعى ابايعا قاتىستى جەرلەردىڭ ماكەتىن وسىندا جاساپ، اباي مەموريالدىق كەشەنىن، ايگەرىم بۇلاعىن، ءبورىلىنى - ءبارىن وسى جەرگە «كوشىرەمىن». قازىر مەكتەپ قۇرىلىسى بىتۋگە تايادى، اللا قالاسا، قىركۇيەك- قازان ايلارىندا جوسپارىمدى ىسكە اسىرامىن. قازاق جەرىنىڭ 4 اق پايىزى ورمان- توعاي. كۇن ساناپ ول دا ازايىپ بارا جاتىر. مەنىڭ جالعىز ارەكەتتەنگەنىم ءبىر اۋىلدى نۋلاندىرۋعا جەتەر، ءبىراق بۇكىل قازاق جۇمىلماسا، ەرتەڭ مىنا ۇلى دالا شولگە اينالادى عوي.
ابايدىڭ 170 جىلدىعىنا 30 قازاق ءۇي تىگىلەدى ەكەن. سول ۇيلەردى تىگۋگە بالاباقشا، مەكتەپ قىزمەتكەرلەرى جۇگىرەدى. سوسىن باستىقتار مەن بايلار ءبىرىن- ءبىرى كۇتەدى. ابايدىڭ قۇرمەتىنە وزدەرىن كۇتەدى. مەن وسىنى تۇسىنبەيمىن. ابايدىڭ قۇرمەتىنە ابايدىڭ وزىنە ءبىر نارسە جاسالىنۋى كەرەك.
سۇحباتتاسقان ەسەي جەڭىس ۇلى
ايقىن- اقپارات
