ۇلتتىق رۋحتى ۇستاپ تۇرعان قازاقتىڭ بويىنداعى نامىس ەشقاشان ولگەن ەمەس، ولمەيدى دە - شالاتاي مىرزاحمەتوۆ
بوكس، اۋىر اتلەتيكا، قازاق كۇرەسى جانە باسقا دا سپورت تۇرلەرى بويىنشا ەلىمىزدىڭ اتىن شىعارىپ، جاھاندىق جارىستاردا كوك بايراعىمىزدى جەلبىرەتىپ جۇرگەن قىز- جىگىتتەرىمىزدىڭ جەتىستىكتەرى سوعان كۋا.
وسى ورايدا ەلىمىزدەگى سپورتتىڭ دامۋى، اسىرەسە قازاقتىڭ جانىنا جاقىن بوكستاعى بۇگىنگى جاعداي جونىندە قازاقپارات ءتىلشىسى قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى، سپورت جاناشىرى، جانكۇيەرى شالاتاي مىرزاحمەتوۆپەن تىلدەسكەن ەدى.
- شالاتاي اعا، قازاق سپورتىنا، ونىڭ ىشىندە بوكس ونەرىنە زەر سالىپ جۇرگەن ازاماتتىڭ ءبىرىسىز. بۇكىلالەمدىك بوكس سەرياسىنىڭ (WSB) بەسىنشى ماۋسىمىنىڭ فينالىندا «استانا ارلاندارىنىڭ» قارسىلاسى الەمگە ايگىلى كۋبانىڭ «Cuba Domadores» كومانداسى بولدى. شەشۋشى شايقاس باستالعانعا دەيىن قانداي ويدا بولدىڭىز؟
- بوكس سالاسىن زەرتتەيتىن مامان بولماسام دا، كوپ جىل جانكۇيەر بولىپ جۇرگەندىكتەن، مەندە «كۋبالىقتاردى ۇتا الامىز با، ءاي، ۇتۋ قيىن عوي» دەگەن ويلار دا بولدى. ءبىراق ەكىنشى جاعىنان «قازاقتىق ۇلتتىق رۋح باردا، ءوز ۇيىمىزدە، وشاعىمىزدىڭ باسىندا، بالا- شاعامىزدىڭ قاسىندا وتىرىپ، ءبىز جەڭىلسەك، قانداي قازاقپىز؟!» دەگەن وي دا سانامدى قامشىلادى. ءبىزدىڭ كوماندا جەڭگەندە، مەن قاتتى قۋاندىم. بىزدە ءوتىپ جاتسا دا، جىگىتتەرىمىزگە جاسالعان ادىلەتسىزدىك تە ورىن الدى. مىسالى، تورەشىلەردىڭ ۆاسيلي لەۆيتتىڭ جەڭىسىن كۋبالىقتىڭ ەنشىسىنە جازىپ جىبەرگەنى اقىلعا سىيىمسىز. ءبىراق ۆاسيلي ازامات ەكەن، قىڭبادى. شۋ شىعارعان جانكۇيەرلەرىنە باسۋ ايتىپ، الداعى كەزدەسۋلەرگە سەنىم ارتتى. ول وليمپيادا جولداماسىن الدى عوي، ال وعان ءساتىن سالىپ قاتىساتىن بولسا، ءبىر جۇلدەگە يە بولۋى مۇمكىن. سونداي- اق جەڭىسكە جەتكەنمەن، ويىن بارىسىندا تەڭ تۇسكەن جىگىتتەرىمىز دە بولدى.
جاقىندا ءبىرجان جاقىپوۆ وليمپيادا جولداماسىن العانى تۋرالى جاعىمدى جاڭالىق ەستىدىك. مەن ءبىرجاندى كىشكەنتاي كەزىنەن بىلەمىن. 2003 -جىلى تۇركىستاندا ءابدىسالان نۇرماحانوۆ اتىنداعى تۋرنيردە ءبىرجان جەڭىمپاز بولدى. ول كەزدە مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسىمەن. جارىستى ۇيىمداستىرۋشىلار سپورتشىلاردى ماراپاتتاۋ تۋرالى ماعان ۇسىنىس جاسادى. سول جولى جەڭىمپاز بولعان ءبىرجانعا التىن القاسىن تاققان ەدىم. بۇل ونىڭ ەڭ العاش رەت التىن القا الىپ تۇرعانى ەكەن. ءوزى سوزاق اۋدانىنىڭ جىگىتى دەپ ەستىدىم. مەن 1988-92 -جىلدارى سوزاق اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى قىزمەتىندە بولعان ەدىم. 2005 -جىلى الەم چەمپيوناتىنان قولا جۇلدە العان سوڭ، اكەسى ماعان بالاسىن ەرتىپ كەلدى. «ءسىزدى جۇرت تۋرا مىنەزدى دەيتىن، سىرتىڭىزدان جاقسى كورىپ جۇرەمىز. مىنا بالام ءبىرىنشى التىن مەدالدى ءسىزدىڭ قولىڭىزدان الىپ ەدى. سونى جاقسى ىرىمعا بالاپ جۇرەتىن ەدىم. مىنە، الەمدىك جارىستان قولا جۇلدە الىپ كەلدى»، - دەدى. سودان بەرى ءبىرجاندى زەرتتەپ قاراپ ءجۇرمىن، ءوزىنىڭ جولى اۋىرلاۋ جىگىت. ءبىراق ونىڭ بويىندا مىقتى بوكسشىعا ءتان قاسيەتتەر بار. بىرىنشىدەن، ءوز سالماعىنا قاراعاندا بويى ۇزىن، ەكىنشىدەن، ول سالماق قۋمايدى، تەحنيكاسى جاقسى، قارسىلاستىڭ سوققىسىن دارىتپايدى. ۇشىنشىدەن، ءسال دە بولسا، ونىڭ ارتىقشىلىعى - قولى ۇزىن ءارى سولاقاي. الداعى وليمپيادا - ءبىرجاننىڭ ءوز دارىنى مەن تاجىريبەسىن كورسەتەتىن سوڭعى مۇمكىندىگى. سوڭعى جارىسىم دەپ جان بەرىسىپ، جان الىسىپ، ونەر كورسەتسە، ناتيجەسى ەل قۋاناتىنداي بولادى دەپ ويلايمىن.
قازىر بوكس فەدەراتسياسىنىڭ باسشىلىعىندا دا بولاشاقتى بولجاي بىلەتىن جىگىتتەر وتىر. سونداي- اق ۇلتتىق قۇرامانىڭ باس باپكەرى مىرزاعالي ايتجانوۆقا جاراتىلعاندا ءبىر قاسيەت بەرىلگەن جىگىت.
بىرىنشىدەن، ول مىقتى بوكسشى بولعان، ونىڭ لاقاپ اتى «ميستەر نوكاۋت» ەدى، كەزىندە جەڭىل سالماقتا ونەر كورسەتكەنمەن، ۇرعانىن قۇلاتىپ جۇرگەن جىگىت بولدى. بۇل ەندى تابيعي بەرىلگەن دارىن. جالپى، مىقتى بوكسشىلاردان مىقتى باپكەر شىعا بەرمەيدى. ونىڭ ەكىنشى ءبىر قاسيەتى بىلىكتى باپكەر بولىپ شىقتى. شىمكەنتتە قاراپايىم باپكەر بولىپ جۇرگەن كەزىندە-اق ءتالىم العان شاكىرتتەرى جارقىراپ شىقتى. ەڭ باستىسى، ىشكى تۇيسىگى، ءدىلى مىقتى جىگىت. وقىپ العان ءبىلىم ءبىر بولەك، تابيعاتتىڭ ءوزى بەرگەن قاسيەت ءبىر بولەك. تابيعات بەرگەن قاسيەتتى قازاقتا ءدىل دەيدى.
الداعى الەمدىك جارىستاردا، پالە- جالادان امان بولىپ تۇرسا، ءبىزدىڭ سپورتشىلار اللانىڭ بۇيىرتقان نەسىبەسىن ەشكىمگە قاقتىرماي، الىپ شىعاتىنىنا سەنە بەرۋگە بولادى.
- كۋبالىقتارمەن وتكەن كەزدەسۋدە اسلانبەك شىمبەرگەنوۆ كەرەمەت ونەر كورسەتىپ، الەم جانە وليمپيادا چەمپيونى رونەل يگلەسياس سوتولونگونى جەڭدى. سول كەزدەسۋ ءسىزدىڭ دە كوڭىلىڭىزدەن شىققان شىعار؟
- اسلانبەك - جامبىلدىق سپورتشى، ونىڭ ونەرىنە مەن قاتتى قۋانىپ قالدىم. ول ءوتىپ جاتقان كەزدەسۋ بارىسىن زەردەلەپ، قارسىلاسىنىڭ ارەكەتتەرىنە قاراي بەتبۇرىس جاساي الادى ەكەن. ال بىزدە ادەتتە كوپتەگەن سپورتشىلار جاتتىعۋدا داعدىلانعان ادىستەرىنەن شىعا الماي قالىپ جاتادى. قارسىلاسى سونى ءبىلىپ الادى دا، سوققى بەرىپ وتىرادى. اسلانبەكتىڭ كەز كەلگەن ساتتە شابۋىلداۋ ءادىسىن اۋىستىرا الاتىن قاسيەتى بارىن بايقادىم. ويتكەنى بىزدە 69 كەلىدە نەگىزگى بوكسشى دانيار ەلەۋسىنوۆ قوي. ول دارا شىققان سوڭ، سوڭعى كەزدەرى بار تەحنيكاسىن كورسەتە الماي جۇرگەن سياقتى. اسلانبەك ەندى دانيارعا جاقسى باسەكەلەس بولدى. اسلانبەكتىڭ سوققىسى ءالى قويىلماعان. سول جاعىن جەتىلدىرۋ كەرەك. ول رينگتە ءوزىنىڭ 70 پايىز مۇمكىندىگىن پايدالانۋدا. جانىبەك ءالىمحان ۇلى سياقتى بويىنداعى قۋاتىن ءجۇز پايىز پايدالانسا، ول قارسىلاس شاق كەلتىرمەيدى. ءوزىنىڭ دەنە ءبىتىمى دە، بويى دا كەلىسىپ تۇر. كوكپاردا تارامىستاي قاتقان ءسىڭىرلى جىگىتتەر كوپ بولادى. اسلانبەك تە سونداي ءسىڭىرلى جىگىت ەكەن. جاقسى باپكەردىڭ قولىنا تۇسسە، باعى جاناتىنى ءسوزسىز. سول ارقىلى قازاق حالقىنىڭ دا باعىن جاندىراتىنى انىق.
- ادامدى جەڭىسكە جەتەلەيتىن كۇش- قۋاتتىڭ نەگىزى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
- جالپى، قانداي جەڭىسكە دە جەتۋ بار دا، ونى ۇستاپ تۇرۋ وتە قيىن. ءبىراق ءبىزدىڭ قازاق ەلى بوكستان ەشقاشان تومەن قاراي كەتپەيدى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى ادامدا جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن بىرنەشە فاكتور بولۋى كەرەك. ەڭ باستىسى - تەكتىلىك! تەگىندە بار قاسيەت جارىققا شىقپاي تۇرمايدى. سوندىقتان قازاقتىڭ قانىندا «جەكپە- جەك» دەگەن قاسيەت و باستان بار. جاۋگەرشىلىك زامانىندا ەكى جاق كەزدەسىپ، الدا تۇرعان باتىرلار «جەكپە- جەك!» دەپ ايقايلاعاندا، ارقاسى قوزبايتىن قازاق بولمايدى. ءوز باسىمنان كەشكەن ءبىر وقيعا. بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن ەرمۇرات ەسىمدى كەنجە بالام تاەكۆوندو بويىنشا سپورتقا قاتىسىپ ءجۇردى، 5-6 -سىنىپتاردا وقيتىن كەزى. ءبىر كۇنى «قالانىڭ اتىنان وبلىستىق بىرىنشىلىككە قاتىسامىن»، - دەيدى. باپكەرىنە ۋادە بەرىپ قويىپتى. جارىس وتەتىن جەرگە بىرگە ەرىپ باردىم. مەن زالدا وتىردىم. ءبىر كەزدە بالامدى اتاپ، كىلەمگە شاقىردى. ولاردى تانىستىرا كەلىپ، باستاۋعا رۇقسات بەرگەن ساتتە ۇلىم ايقايلاپ جىبەردى. قاراپ وتىرعانىمدا، كىشكەنتاي بالامنىڭ جاۋىرىنى جالپايىپ، بويى بيىكتەگەندەي بولىپ، ەڭسەلەنىپ كەتتى. ەكەۋى شارتپا- شۇرت تەبىسىپ جاتىر. ءبىر ۋاقىتتا مەنىڭ بالام جەڭىپ شىقتى. ادامنىڭ وزىنە دە، وزگەگە دە رۋح بەرەتىنىن سوندا انىق كوردىم.
ەكىنشىدەن، جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن ادام بويىندا نامىس بولادى. قازاقتا «قوياندى قامىس، ەردى نامىس ولتىرەدى» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز بار. ۇلتتىق رۋحتى ۇستاپ تۇرعان قازاقتىڭ بويىنداعى نامىس ەشقاشان ولگەن ەمەس، ولمەيدى دە. ءۇشىنشى فاكتور - ءار ازاماتتىڭ ءوزىنىڭ شىققان جەرى، وسكەن ورتاسى. اللادان تىلەگىن تىلەپ تۇرعان حالقى باردا، قازاق جىگىتتەرى نەبىر بيىكتەردى باعىندىرۋى ءتيىس.
- ءبىزدىڭ بوكسشىلاردىڭ اراسىندا وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى دە بار. ەلىمىزگە دەگەن پاتريوتتىق سەزىمدەرىن دە بايقاتىپ ءجۇر. سونىڭ ءبىرى - يۆان دىچكو. ول ءانۇراندى جاتقا ايتادى ەكەن.
- قازاقستاندا دۇنيەگە كەلىپ، تاربيەلەنگەن، قازاقتىڭ ورتاسىندا وسكەن باسقا ۇلتتىڭ جىگىتتەرىنىڭ بويىندا ەڭ كەمىندە 15 پايىز قازاقتىڭ قاسيەتى بار. ول قالاساڭ دا، قالاماساڭ دا، جۇعىستى بولادى. ولاردا قازاق ەلىنە دەگەن ىشكى ازاماتتىق پەرزەنتتىك بورىشىنىڭ بولعانىنا تاڭعالۋعا بولمايدى. مىسالى، ءبىزدىڭ گەننادي گولوۆكين ءاربىر كەزدەسۋگە قازاقتىڭ ۇلتتىق شاپانىن كيىپ شىعادى. ءوزىنىڭ «اكەم - ورىس، شەشەم - كارىس، ءوزىم - قازاقپىن!» دەگەن ءسوزى دە بار. ول قازاقى تاربيە العاندىعىن كورسەتىپ تۇر.
قازاق جىگىتتەرىنىڭ جاقسى قاسيەتتەرى باسقا ۇلتتىڭ جىگىتتەرىنە جۇعىستى بولىپ جاتسا، وعان قۋانۋ كەرەك.
ەندى وسى دەڭگەيىمىزدى ساقتاپ، بۇعان توقمەيىلسىمەي، جاتتىعۋلاردى عىلىمي كەشەندى تۇردە جاساپ، الداعى الەمدىك جارىستاردا دا بيىك تۇعىردان كورىنۋ ءۇشىن تىنباي ەڭبەك ەتە بەرۋ كەرەك.
- كوكەيىڭىزدە جۇرگەن قانداي وي- پىكىرلەرىڭىز بار؟
- سپورت تۋرالى ايتقاندا، قازاق كۇرەسىنىڭ وركەندەپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. بۇل دا جەكپە- جەكتىڭ ءبىر ءتۇرى عوي. قازاق كۇرەسى بويىنشا نەگە ەۋرازيالىق، الەمدىك جارىستار ءوتىپ جاتىر؟ ونىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى مول. كورگەن ادامدى قىزىقتىرا بىلەتىن قاسيەتى بار. نەبىر ءادىس- ايلالارى بار. مىسالى، كۇشىڭ جەتىپ، كۇندە لاقتىرىپ جۇرگەن ازاماتىڭدى ەندى ءبىر ساتتە ول قارسى ءادىس قولدانىپ قالسا، ونى جىعا الماي قالۋىڭ مۇمكىن.
«قازاقستان بارىسى» جارىسىندا نەبىر قىزىقتى ساتتەر بولىپ ءجۇر عوي. قازاق كۇرەسىن وليمپيادا باعدارلاماسىنا ەنگىزەتىن جاعدايعا جەتسەك، ارمان بولماس ەدى. وسى قارقىنمەن كەتە بەرسەك، ءتۇبى ول ماقساتقا دا جەتەمىز. وسىدان بەس جىل بۇرىن قازاق كۇرەسىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەيتىن ەدى. وسىدان 9-10 جىلداي بۇرىن قازاق كۇرەسى بويىنشا وتكەن العاشقى الەم چەمپيوناتىن كورۋگە شىمكەنتتەن الماتىعا بارعانمىن. سوندا ۇيىمداستىرۋشىلارعا راقمەت، جارىس دومبىرا اۋەنىمەن اشىلدى. 200 دەي ادامى بار دومبىرا وركەسترى قۇرمانعازىنىڭ «سارى ارقا» كۇيىن ورىنداعاندا، زالدىڭ ءىشى جاڭعىرىپ كەتتى، قازاقتىڭ رۋحى پايدا بولدى. مۇنىڭ كەلەشەگى جاقسى بولاتىن شىعار دەپ ويلادىق. وسى قازاق كۇرەسىنىڭ باسىندا جۇرگەن ازاماتتار بار، فەدەراتسيانىڭ پرەزيدەنتى سەرىك تۇكيەۆتىڭ ەڭبەگى مول. ول كەزدە ون شاقتى شەتەلدەن سپورتشىلار كەلدى. ال قازىر الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلىپ، قاتىسىپ جاتىر. ءتىپتى وتكەن جىلى كۋبانىڭ ازاماتى باس جۇلدەنى الىپ كەتتى. سوڭعى جىلدارى قازاق كۇرەسىن دامىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ازاماتتىڭ ءبىرى - ارمان شورايەۆ. ول «قازاقستان بارىسى» بەس رەت وتسە، سونىڭ ءبارى دە جوعارى دەڭگەيدە وتۋىنە، تەلەارنالار ارقىلى الەمگە تاراۋىنا ايرىقشا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.
ءارتۇرلى ادام بولادى. «اقشا شىعارىپ، مۇنداي جارىس وتكىزۋدىڭ نە كەرەگى بار؟» دەيتىندەر دە بار. ال ەندى اقشاعا ساتىپ الۋعا بولمايتىن، اقشامەن ولشەۋگە كەلمەيتىن قۇندىلىقتار بولادى، ول - ەلدىڭ ۇلتتىق رۋحى، نامىسى، حالىقتىڭ بولمىس- ءبىتىمى. ادەتتە ەكى جاعدايدا مەملەكەتتىك تۋ كوتەرىلەدى عوي، ەلدىڭ پرەزيدەنتى شەتەلگە ساپارمەن بارعاندا جانە الەمدىك جارىستاردا سپورتشىلار جەڭىسكە جەتكەندە، ءبىرىنشى ورىن العان ادامنىڭ قۇرمەتىنە ەلىنىڭ تۋى كوتەرىلىپ، ءانۇرانى شىرقالادى.
- راقمەت اڭگىمەڭىزگە. سەنىم ارتقان سپورتشىلارىمىز بيىك تۇعىردان كورىنە بەرسىن!
اۆتور: ايدىن بايمەن
