بولماسا... ءوز ءسوزىم وزىمە
ۇنەمى ۇزبەي «جاس الاش» پەن «قازاق ادەبيەتىن» وقيتىن مەن ءۇشىن ەندى ءۇنسىز قالۋ مۇمكىن ەمەس كورىندى. ءسال ەرتەرەكتە «ەگەمەن قازاقستان»، «انا ءتىلى»، «ارا»، «پاراسات»، «قازاقستان ايەلدەرى»، «جۇلدىزدار وتباسى» ، س. س. ت. ب. گازەت- جۋرنالدارعا جازىلۋشى ەدىم. مەن دە سىزدەر سياقتى «ەدى» نى وتكەن شاقتا ادەيى ايتىپ وتىرمىن. ءبىر جاعى وتاعاسى ىشكى ىستەر سالاسىندا ىستەگەندىكتەن ءبىر قۇشاق باسپا ونىمدەرى دە كەلەتىن.
ويلاپ قاراسام، كەيدە ۋاقىتىم زايا كەتكەندەي كورىنەدى. پوشتا كەلسە، وزگە تىرلىك ەكىنشى كەزەككە ىسىرىلاتىن-دى. ءبىراق كەشتەۋ بولسا دا بالا- شاعاعا كوڭىل بولەمىن. شەشەمىزدىڭ: «اكەڭ كەلە جاتىر»، - دەگەنىن ەستىپ وسكەن ۇرپاقتىڭ وكىلىمىز.
ايتپاعىم، اۋدارىپ-توڭكەرىپ وقيمىن-اق، ءبىر قىزىق ادەتىم - اياعىنان باسىنا قاراي پاراقتايمىن. سونداعى ىزدەيتىنىم - پروزالىق جانر تۇرلەرى، اشى ساتيرا، ۋسويقى، اڭگىمەلەر مەن ماقالالار، سوڭىندا پوەزيا الەمىندە ءوزىم بىلەتىن بۇرىنعى اقىنداردى عانا وقيمىن.
ءيا، بۇل ءۇردىس قانشا جىلداردان بەرى قالىپتاسقان. ءبىراق باسپا ءسوز بەتتەرىندە «ءماۋ» دەپ ءۇن قاتپاپپىن. ارينە، وتباسىمدا، جۇمىس ورنىمدا وزىندىك كوزقاراسىمدى بىلدىرەمىن دەپ جات پلانەتادان كەلگەندەي اسەردە بولاتىنىم راس. باستا ماجبۇرلىكتەن جازىلسام، قازىر مۇقتاجدىقتان جازىلامىن. ءسوزدىڭ قادىرى قاشقان، جاقسىنىڭ ورنىن جامان الماستىرعان زاماندا ىزدەيتىنىم، ارقاسۇيەرىم - وسى باسىلىمدار. كەشىگىپ جاتسا، پوشتا قىزمەتكەرلەرىنە قوڭىراۋ شالىپ، ءبىراز مازالارىن دا الامىن. كەيدە، ارينە، ىڭعايسىز، ءبىراق ءتۇرتىپ تۇرماساڭ، جيىپ- تەرىپ ءبىر-اق اكەلەدى، نە ءبىر-ەكى سانىن جوعالتىپ اكەلەدى. بۇلاردى ايتىپ ماقتان ەتىپ وتىرعانىم جوق، ءۇن قاتپاسام دا گازەتپەن سىرلاسامىن، وزىمدەگى بارلى- جوقتىمەن بولىسەمىن. كەيدە كۇيىپ كەتسەم، كەيدە كۇلەم...
تاعى دا قالام ۇستاۋعا سەبەپشى بولعان وتاعاسىنىڭ ءسوزى. قايسى ءبىر كۇنى كەشكى اس ۇستىندە باسىلىم بەتىندەگى ماقالاعا بايلانىستى اڭگىمە قوزعاپ وتىرعانبىز. كەنەت «وسى سەن نەگە جازبايسىڭ؟ گازەتتى جاتىپ- جاستانىپ وقيسىڭ، قاپ- قاپ ەتىپ جينايسىڭ ەشكىمگە بەرمەي، نە دۇرىس تا سويلەي المايسىڭ، - دەپ قاراپ وتىر.
- وقيدى ەكەنسىڭ كوزقاراسىڭدى ءبىلدىرىپ جاز، سويلەيتىن جەردە سويلە». ال كەرەك بولسا... جازبايىن دەمەيمىن، جازامىن-اق، الايدا، مەنىڭ كوزقاراسىم قانشالىقتى قاجەتتىلىك تۋعىزا قويار دەيمىن دە، جىبەرمەي قويا سالامىن. كەلتە اقىلمەن بىلدىرگەن كوزقاراس كەيىنگى تولقىنعا كەرى اسەر ەتە مە... جاستاردىڭ كەسكىن- كەلبەتىنە، بەت- بەينەسىنە قاراسام - قورقامىن، ءوزىڭ جۇتىلىپ كەتە جازدايسىڭ.
ءۇش- ءتورت كۇن بۇرىن «جاس الاشتان» جالەل كەتتەبەكتىڭ «مۇگەدەك بولعىم كەلمەيدى» اتتى اڭگىمەسىن وقىپ بولعان سوڭ، وزىمدە دە بالا تاربيەسى سولاي قالىپتاسقانى ويعا قالدىردى. قوعامنىڭ شىمىلدىعىن ءتۇرىپ ەمەس، ايقارا اشىپ كورسەتكەن.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى - باسىلىمنىڭ وقىرماندى سىيلاۋى قۇپتارلىق جاي، كەز كەلگەن ماتەريالدى كوڭىلشەكتىككە سالىنىپ جاريالاي بەرسەك گازەتتىڭ دە، ءسوزدىڭ دە قادىرىن قاشىرىپ المايمىز با؟ جوعارىداعى ماقالانىڭ 5-8 بەتىندەگى ماتەريالدار تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. كوپشىلىكتەن كەشىرىم سۇراي وتىرىپ، بۇل جەكە پىكىرىم ەكەندىگىن ەسكە سالعىم كەلەدى. قايتا سول بەتتەرگە بەيىمبەتتىڭ، قوس مۇحتاردىڭ (اۋەزوۆ پەن ماعاۋين)، قالمۇحان يسابايەۆتىڭ، دۋلات يسابەكوۆتىڭ، قابدەش اعانىڭ، شەرحان اعانىڭ، ورالحاننىڭ، بەردىبەكتىڭ، سايىننىڭ، قاراۋىلبەك قازيەۆتىڭ، ت. ب. س. س. پروزاشىلارىمىزدىڭ نەمەسە قاسىم مەن تولەگەندى، مۇقاعالي مەن قادىر سىندى ءدۇلدۇل اقىنداردىڭ ولەڭدەرى ءجيى- ءجيى بەرىپ ناسيحاتتالسا، قالعىپ جۇرگەندەر سەلت ەتەر مە دەگەنىم عوي.
تاياۋدا شىققان ءسابيت دوسانوۆتىڭ «كوك كويلەكتى قىز» اڭگىمەسى وتە تارتىمسىز شىققان دۇنيەدەي كورىندى. نە كوركەم ءتىل، نە سيۋجەت جوق. كۇماندى قويۋلاتا تۇسكەندەي...
جالپى، قاراگوز سىمادىلدىڭ جازعاندارىن شاشاۋ شىعارماۋعا تىرىسامىن. الايدا، وتكەن ءنومىردىڭ بىرىندە بەرىلگەن مەكتەپ جايلى ماقالاسى، (سول ءنومىردى ءبىر جولداسىمىز اتتاي قالاپ الىپ كەتكەن ەدى، تاقىرىبى ەسىمە تۇسپەي تۇرعانى)، ءالى دە كوپ جاعداياتتاردى جازا تۇسكەندە عوي دەيدى مەنىڭ ىشكى تۇيسىگىم. ءامينا قۇرمانعالي قىزىنىڭ جازعان- سىزعاندارى ءوز الدىنا ءبىر توبە مەن ءۇشىن. وزىممەن ءوزىم ءبىر جاساپ قالامىن، «ءاپ، بارەكەلدى» دەپ. ءوز جازعاندارىمەن سۇيكىمىن ارتتىرا تۇسەتىن جۋرناليستىڭ ءبىرى - الماس ءنۇسىپ. باعاشار تۇرسىنباي دا سول قاتاردا. قالامدارىڭ جەلدەي ەسسىن. وزگە قالام ۇستاعان قاۋىمعا دا جەكە ىستىق لەبىزىمدى ءبىلدىرىپ، قالامساپ ۇشتالا ءتۇسسىن، وقىرماندارىڭىزدىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنە بەرىڭىزدەر دەمەكپىن.
نۇرلان ورازالين اعاعا دەگەن كوزقاراسىم «قۇبىلاعا كوشتى ويىم» اتتى ولەڭدەر توپتاماسىن وقىعاننان سوڭ تۇبەگەيلى وزگەردى. تارتىمدى ءھام كوركەم جازۋشىم - قابدەش ءجۇمادىلوۆ، مارقۇم گەرولد بەلگەر (اعات كەتسەم، كەشىرىم سۇرايمىن)، باستاعان زيالى قالامگەرلەر جازۋشىلار ۇيىنە، ت. ب. جاعدايلارعا بايلانىستى وكپە- نازدارى بولدى عوي. سودان مەنىڭ «ەموتسياشىل» جۇرەگىم نۇرلان اعاعا وكپە ارتىپ جۇرەتىن-دى. كەلتە ويلايتىن بولمىسىم زامان اعىمىنا تەرەڭ بويلاماپپىن. ولەڭنەن العان اسەرىم شەكسىز.
عابباس قابىش ۇلى، مارحابات بايعۇت، سوفى سماتايەۆ، مۇحتار شەرىم اعالاردىڭ جانە جەرلەسىمىز ايتباي ءتاسىلوۆتىڭ جازارلارى مولايا تۇسكەي. سوفى اعا، ەڭسەڭىز تۇسپەسىن، ءسىز ايسبەرگسىز. «سيىرعا تۋعان كۇن بۇزاۋعا دا تۋاتىنىن» كوپ قازاق ۇمىتا بەرەدى. ۇمىتپايىق، اعايىن، اتاق- مانساپ كەرەك ەمەس دەيمىز كەيدە. نەگە كەرەك ەمەس ەكەن، كەرەك.
سالىستىرۋ ءۇشىن وزىڭدىكىن وزگەمەن، وزگەنىكىن وزىڭدىكىمەن تارازىعا تارتۋ قاجەت. «قىز جىبەك» فيلمىندەگى تولەگەن ايتپاقشى، «سىيماي جۇرسەك ەكەن- اۋ، سىيىسا الماي ءجۇرمىز عوي». بولار ەلدىڭ ۇلىنداي بولساق، قانە، شىركىن! بىرەۋدىڭ قاڭسىعىن تاڭسىق كورمەي، جاھاندانۋعا جۇتىلا بەرمەي، بارىمىزدى بازارلاي الساق، باعالاي الساق قوي...
ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قۇنداقتاعان ءسوز زەرگەرلەرى، ارلى ازاماتتارعا قولداۋ، قولپاش كورسەتىپ وتىرايىق، وقىرمان.
ءسوز سوڭىندا ايتارىم - جازعان حاتىمنان كەرەك ەتەرلىك ءنار تابىلسا، ويىمدى جەتكىزە العانىم، تابىلماسا - ءوز جازعانىم وزىمدە. قايىر حوش بولىڭىزدار، ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ بەت بەينەسى ىسپەتتى گازەت ۇجىمى.
ءماريام تويتانوۆا. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى، سارى اعاش قالاسى.
«قازاق ادەبيەتى»
