بارىپ كەل، شاۋىپ كەلمەن جاستاردىڭ ءىسى ونە مە؟ - باسپا سوزگە شولۋ
***
كەڭەستىك كەزەڭدە «بارلىعىن ۇكىمەت شەشىپ بەرەدى» دەگەنگە داعدىلانىپ قالعان ەل تۇرعىندارى ءوز بەتتەرىنشە جەكە شارۋا اشۋعا بارا بەرمەيتىن. قازىرگى تاۋەلسىزدىك العان زاماندا ازاماتتارىمىز ارەكەت ەتىپ، تابىس تابۋعا بەيىمدەلىپ تە الدى.
بىرتىندەپ بولسا دا كەدەرگىلەردى ەڭسەرىپ، قيىندىقتاردان شىعۋ امالدارىن بارىنشا مەڭگەرىپ جاتىر. سونىڭ بەدەرىندە مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ ساپاسى دا جىلدان جىلعا جاقسارىپ كەلەدى.
وسى ورايدا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى مەيرام بەگەنتايەۆتى سوزگە تارتىپ، ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ جولىندا نە ىستەۋ كەرەك دەگەن تۇرعىدا اڭگىمە وربىتكەن. باسىلىم ءتىلشىسىنىڭ بارلىق ساۋالىنا تۇشىمدى جاۋاپ بەرگەن دەپۋتات: «مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ ەسەپ بەرۋىن ناقتى ناتيجەلەرگە نەگىزدەۋ ماسەلەسىن ايتا كەتكىم كەلەدى. ناقتى ناتيجەنى اركىمگە اپارىپ دالەلدەۋدىڭ قاجەتى جوق، ويتكەنى، ول ءاربىر لاۋازىم يەسىنىڭ ىسىنەن كورىنىپ تۇرادى.
بۇل جەردە ماسەلە ازاماتتاردىڭ ءوزى ناقتى ينديكاتورلارعا سۇيەنىپ، بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋى جانە سونىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋى كەرەكتىگى ۋاقىت تالابىنان تۋىنداپ وتىر. ەگەر شەشىمدەر كوپشىلىكتىڭ كوز الدىندا قابىلدانىپ، ونىڭ ورىندالۋى دا اشىق جۇرگىزىلسە جانە وعان ازاماتتاردىڭ ءوزى قاتىسسا، وندا قوعامدا تۇراقتىلىق ورنايدى. بۇل، شىنتۋايتىنا كەلگەندە، حالىقارالىق تاجىريبەدە بار. وتكەن تاريحىمىزعا كوز جۇگىرتسەك، مۇنداي تاجىريبە قازاقتاردا دا بولعان. ەلدىك ماسەلەلەرگە ارالاسقان بيلەرگە، ەل باسقارعان ەرلەرگە دەگەن قۇرمەت ساقتالعان. وسىنىڭ بارلىعى سەنىمگە كەلىپ تىرەلەدى» ، - دەيدى. سۇحبات «ەڭ باستى قاعيدات - ورتاق ىسكە جۇمىلا ءبىلۋ» دەگەن تاقىرىپپەن بەرىلگەن.
«قازىرگى تاڭدا اقمولا وبلىسى بويىنشا 14 پەن 29 جاس ارالىعىنداعى جاستاردىڭ سانى 184506 ادامدى قۇراسا، ونىڭ 85 مىڭنان استامى قالالاردا، ال قالعانى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرادى. وسى ورايدا، ولاردىڭ بوس ۋاقىتتارىندا نەمەن اينالىساتىنى، اسىرەسە جۇمىسپەن قامتىلۋى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر»، - دەپ جازادى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى سەنبىلىك سانىنداعى «بارىپ كەل، شاۋىپ كەلمەن جاستاردىڭ ءىسى ونە مە؟» دەگەن تاقىرىپتاعى ماقالاسىندا.
جاريالانىم اۆتورىنىڭ جازۋىنشا، وكىنىشكە قاراي، جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى ءبىراز ۋاقىتتان بەرى ايتىلىپ جۇرگەنىمەن، ناقتى شەشىمى ءالى كۇنگە دەيىن تابىلماي كەلەدى. وسىدان التى جىل بۇرىن قولعا الىنعان «ديپلوممەن - اۋىلعا!» جوباسى دا وڭ ناتيجە بەرمەي وتىر. اتالمىش باعدارلاما ارقىلى كوتەرمە اقشا الىپ، كەيىن اۋىلدان كەتىپ قالعان جاس ماماندار از ەمەس. سول سياقتى، «جاستار تاجىريبەسى» باعدارلاماسى دا جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىقتى جويۋعا قاۋقارسىز.
«وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ۇيلەستىرۋ باسقارماسىنىڭ بىزگە بەرگەن مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك، سوڭعى ءۇش جىلدا «جاستار تاجىريبەسى» باعدارلاماسىنا 3361 ادام قاتىسىپ، وعان 330 ميلليون تەڭگە قاراجات جۇمسالعان ەكەن.
ناقتىراق ايتساق، 2012 -جىلى - 1157, 2013 -جىلى - 1107, وتكەن جىلى 1097 تۇلەك ءتۇرلى مەكەمەلەردە ءىس- تاجىريبەدەن وتكەن. ال بيىلعى جىلى 500 جاس مامانعا عانا سۇرانىس تۇسكەن كورىنەدى. الايدا، باسقارماداعىلار جىل اياعىنا دەيىن بۇل مولشەردى ەسەلەي تۇسەمىز دەپ سەندىردى. بۇل سولقىلداق جاۋاپ. سەبەبى، وتكەن كەزەڭدەردەگى ءىس- تاجىريبەگە تارتىلعان، بىلايشا ايتقاندا، ۋاقىتشا جۇمىسپەن قامتىلعان جاس مامانداردىڭ سانى مىڭنان ازەر اسادى. ەگەر بيىلدىڭ وزىندە جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەردى جەتى مىڭعا جۋىق جاستىڭ بىتىرگەنىن ەسكەرسەك، بۇگىنگى ءبولىنىپ وتىرعان بوس ورىندار جۇمىس ىزدەۋشى جاستاردىڭ، ءتىپتى، جارتىسىن دا قامتي المايتىنىن بايقاۋ قيىن ەمەس»، - دەيدى ماقالا اۆتورى.
***
«ايقىن» گازەتىنىڭ ازۋىنشا، شىعىس قازاقستان وبلىسىندا بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جايىندا ۇلكەن جيىن ءوتتى. الداعى اتقارىلاتىن جۇمىس جوسپارلارى بەلگىلەندى. «بۇل ايماقتىڭ بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا بىلەك سىبانىپ ارەكەت ەتەتىندەي ءجونى بار. سەبەبى ش ق و- داعى ەرتىس باسسەينى ەلىمىزدەگى ءىرى بالىق شارۋاشىلىعى باسسەيندەرىنىڭ ۇشتىگىن قورىتىندىلاپ تۇر. ايتا كەتۋ كەرەك، بىزدە اۋلاناتىن بالىقتىڭ 21 پايىزى وسى باسسەينگە تيەسىلى»، - دەپ جازادى باسىلىم. ماقالا اۆتورىنىڭ العا تارتقان دەرەكتەرىنە قاراعاندا، ەلىمىزدە اۋلانعان بالىقتىڭ باسىم بولىگىن حالىق كۇندەلىكتى تۇتىنادى. وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا تۇسەتىندەرى شەكتەۋلى. دەمەك، بۇل سالا ءالى كوڭىل كونشيتىندەي دەڭگەيدە يگەرىلىپ جاتقان جوق. بۇگىنگى تاڭدا تىركەلگەن بالىق كومبيناتتارىنىڭ سانى - 128. ونىڭ 54 ى عانا بەلسەندى تۇردە جۇمىس ىستەپ كەلەدى ەكەن.
«وتكەن جىلى ەلىمىزگە 34 مىڭ توننا بالىق جانە بالىق ونىمدەرى يمپورت تاۋار رەتىندە اكەلىنگەن، ال 20 توننا ءونىمدى ءبىز سىرت مەملەكەتتەرگە شىعارىپپىز. سوڭعى بەس جىلدىڭ كولەمىندە بالىق ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ 22 پايىزعا تومەندەپ، كەرىسىنشە، يمپورت 10 پايىزعا ارتقان. ساراپتاما قورىتىندىسى بويىنشا مۇنىڭ سىرى مىنادا: ەلىمىزگە وزگە مەملەكەتتەردەن مەيلىنشە قىمبات دايىن بالىق ونىمدەرى اكەلىنىپ، ال ءبىزدىڭ ەلدەن سول 2010 -جىلدارداعى ونىمدەر - مۇزداتىلعان بالىقتار، ءبىرشاما دايىن ونىمدەر، بالىق سۇبەسى، بالىقتىڭ دايىن بولىكتەرى، جانشىلعان بالىق ەتى، ۇلۋلار مەن شايانتارىزدىلەر شىعارىلادى ەكەن» ، - دەپ جازادى اۆتور. ماقالا «بالىق شارۋاشىلىعى - بايلىق كوزى» دەگەن تاقىرىپپەن بەرىلگەن.
«ايقىن» گازەتى ازاماتتىق قوعام قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى رولگە يە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى زەرتتەپ، ولاردىڭ تيىمدىلىكتەرى مەن دامۋ دەڭگەيلەرىن انىقتاۋ ءۇشىن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەكى اپتا بۇرىن باستالعان، قازىردە قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتقان جوبا اياسىندا قوعامدىق پىكىردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى الىمبەكوۆا گۇلجان توقتامىس قىزىنان سۇحبات العان. باسىلىم ءتىلشىسىنىڭ ساۋالدارىندا ەگجەي- تەگجەيلى جاۋاپ بەرگەن ورتالىق باسشىسى: «كەز كەلگەن ۋاقىت كەزەڭىندە قوعامدىق پىكىر مەملەكەتتىڭ ارى قاراي دامۋ داڭعىلدارى مەن ورلەۋ باعىتتارىن انىقتاۋدا ماڭىزدى. بۇگىنگى تاڭدا الەۋمەتتىك كوزقاراستىڭ وزەكتىلىگى تىپتەن جوعارى، سەبەبى، قوعامدا تۇرعىنداردىڭ جانە ۇيىمداردىڭ كەڭ كولەمدى كاتەگورياسى قالىپتاسقان. بۇل جوبا بارىسىندا دا، جۇرگىزىلەتىن زەرتتەۋ ۇەۇ وكىلدەرىنىڭ جەكە مۇددەلەرىمەن سۇرانىستارى ولار جايلى تولىق ءارى شىنايى سيپاتتاما جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بولادى. سۇحبات بارىسىندا ەل كوشىن ىلگەرى جىلجىتىپ، مەملەكەت پەن ازامات اراسىنداعى التىن كوپىر سانالاتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، ولاردىڭ جۇمىس جاساۋ جۇيەسىن انىقتاۋ ماڭىزدىلىعىن كورسەتەتىن ورامدى ويلار ايتىلدى. قوعامدىق پىكىردىڭ ايقىندىلىعى مەن تۋرالىعى ەل دامۋىنا قانشالىقتى اسەر ەتسە، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ الەۋمەتتىك كوزقاراس قالىپتاستىرۋداعى ءرولى سونشالىقتى وزەكتى»، - دەيدى.
رەسەيلىك ديزاينەر لەنا لەنسكايا اقتاۋلىق الاياقتىڭ قۇربانىنا اينالدى. ونىڭ ايتۋىنشا، جەرگىلىكتى تاكسيست قۇنى 91 مىڭ ەۋروعا باعالانعان تون مەن باعالى زاتتارى سالىنعان چەمودانىن الىپ كەتكەن. جۇگىن قايتارىپ بەرۋى مۇمكىن دەگەن ۇمىتپەن رەسەيلىك قوناق ازىرشە پوليتسياعا شاقىمدانعان جوق»، - دەپ جازادى «ەكسپرەسس ك» گازەتى. ۇرلىق لەنا لەنسكايا اقتاۋ اۋەجايىنا ۇشىپ كەلگەننەن كەيىن بىردەن ورىن العان. ول كولىك توقتاتىپ، جۇرگىزۋشىگە بارار جەرىنىڭ مەكەنجايىن ايتقان.
«جۇرگىزۋشى ماعان قاجەتتى عيماراتقا تاقاۋ بارا المايتىندىعىن ايتتى. وسىدان كەيىن مەن جۇرگىزۋشى كولىكتىڭ جۇك سالاتىن بولىگىن اشىپ، چەمودانىمدى الىپ بەرەر دەگەن ويمەن ءتۇستىم. الايدا، ول ورنىنان كۇرت قوزعالىپ، كەتىپ قالدى. ەسىمدە قالعانى جۇرگىزۋشى سلاۆيان ءناسىلدى بولاتىن»، - دەپ ەسكە الادى الاياق قۇربانى.
اۆتور: مارلان جيەمباي
