م. اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسى تۋرالى
العاشقى بەتتەردەن- اق، اباي بويىنا ءتان تاماشا قاسيەتتەر تەرەڭىرەك اشىلا تۇسەدى.
م. اۋەزوۆ ابايدىڭ ءومىرىن قاعاز بەتتەرىنە تۇسىرۋدە ەرەن ەڭبەك ەتەدى. ەرەكشە جازۋ ستيلىمەن، وزىندىك ءتىل شەبەرلىگىمەن وقىرمان قاۋىمعا ۇسىنعان وسى ءبىر تۋىندىدان ابايدىڭ ءوسۋ ساتىسىن سانامالاۋ ارقىلى ول كەشكەن ءومىردىڭ تاريحىن تۇسىنەمىز. جاسىنا جاس، ويىنا وي قوسىلعان شاقتاعى حاكىمنىڭ ءومىر باسپالداقتارىن اتتاعانىن كورەمىز.
ەپوپەيا قازاق ادەبيەتىنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىن كوتەردى، جاڭا ەستەتيكالىق يگىلىكتەر جاسادى، تاقىرىپتىق اۋقىمىن كەڭەيتتى. ەپوپەياداعى مول قۋات، الۋان سوزدەر، كۇيلەر، بوياۋلار، وبرازدار، يدەيالار روماندى الەمدىك ادەبيەتتىڭ ۇزدىك تۋىندىلارى قاتارىنا قوستى. رومان رەاليستىك ءساتتى مول قامتىدى.
ابايدىڭ ءومىرى، ونىڭ شەككەن بەينەتى، تارتقان ازابى، كورگەن قىزىعى - ءبارى قازاق حالقىنىڭ شىنايى بەينەسىمەن تاعدىرلاس. ابايدىڭ ءوسۋ جولىمەن تانىسقان ءار ادام رۋحاني باييدى، كەمەلدەنەدى. ءومىر ءسۇرۋدىڭ ادامدىق، ىزگى جولدارىنا قاراي ۇمتىلادى. جازۋشى ءوزىنىڭ كەيىپكەرى ابايدى حالىقپەن تىعىز بايلانىستا الىپ سۋرەتتەيدى.
ابايدىڭ ءوسۋ جولدارى وقىعان ادامعا ۇلگى بولارداي تاعىلىم. ەپوپەيانىڭ ءبىرىنشى تومىندا بالا شاكىرتتىڭ اۋىلعا اسىققان ءساتى باياندالىپ، ەل ىسىنە جايمەن ارالاسىپ، حالىق قامىن ويلاپ، ەل ءسوزىن سويلەپ جۇرەدى. ال سوڭىندا اقىن ءومىرىنىڭ اقىرعى ساتتەرى تىلگە تيەك بولىپ، سۋرەتتەلەدى. بۇل - ابايدىڭ كەمەڭگەر اقىن، كەمەلىنە كەلگەن ويشىل، تۋعان حالقىنىڭ تاعدىرى جايىندا تەبىرەنە تولعاناتىن قامقورشى بولعان شاعى.
«سوقتىقپالى، سوقپاقسىز جەردە وسكەن، مىڭمەن جالعىز الىسقان» ۇلى دانانىڭ قات- قابات، شىتىرمان شىندىعى دا اقىرعى تومىندا اڭگىمەلەنەدى. ول ءبىر جاعىنان، جاڭا داۋرەننىڭ كەشىكپەي تۋاتىنىن سەزىپ، قام كوڭىلىنە جۇبانىش ەتسە، ەكىنشى جاعىنان حالىقتى تالاۋعا سالىپ، قان جىلاتقان جانداردىڭ سۇمدىق ارەكەتتەرىن كورىپ تۇڭىلەدى. سوناۋ قودار مەن كەلىنىنىڭ قازاسىنان باستاۋ العان ادىلەتسىزدىكپەن ارپالىسىپ، ارتىندا ونى وقيتىن ءوز وقىرمانى بارىن ءبىلىپ، الدەنەشە تۋىندىلار قالدىرعان اباي رۋحاني اۋىر كۇيزەلىس ۇستىندە دۇنيە سالادى. حالقىنىڭ تىلەۋىن تىلەپ، ارىن ارلاپ، جوعىن جوقتاعان حاكىمدى ومىردەن ءوتتى دەۋگە بولا ما؟ ءار شىعارماسىن وقىپ وتىرعاندا، قۇلاعىڭا كەلىپ سىبىر ەتكەندەي بولسا، ول - ءتىرى دەپ تۇسىنگەنىڭىز ءجون، ءسىرا؟!
ەپوپەيادا حالقىمىزدىڭ ماقتانى، داڭقى بولعان كەمەڭگەر ابايدىڭ ولمەس- وشپەس، جاندى بەينەسى بارلىعىن تانىتسا كەرەك. قۇنانبايدىڭ تەكتى تۇياعى، اجەسى مەن اناسىنىڭ ەرتەگىسىمەن سۋسىنداعان، بارلاس پەن شوجەنىڭ سارقىتىن ىشكەن، اينىماس ماحاببات يەسى، ۇلگىلى اكە، اجىراماس دوس، كەمەڭگەر ۇستاز، ۇلى اقىن، ەڭ باستىسى - حالقىنىڭ جاناشىرى حاقىندا جازىلعان بۇل ەپوپەيا ءالى زەرتتەلىپ بىتپەگەن. شىنىندا دا، اقىن ءومىرى - ۇلگى. ەپوپەيا وسىلايشا، ۇلى اقىننىڭ ومىردەن كەتۋىن بايانداۋمەن اياقتالادى.
ءبىراق ول ءوزى باۋلىعان ەلدىڭ، ءوز حالقىنىڭ جاڭا زامانعا بەت الىپ بارا جاتقانىن كامىل سەنىپ كەتەدى. قۇز جارتاستى جارىپ شىعىپ، جاپىراق جايعان جاس شىنار ءالى كۇنگە دەيىن جايقالىپ تۇر، تۇرادى دا. بەلگىلى عالىم، ءبىلىمدار سىنشى مۇقامەتجان قاراتايەۆ ءۇش تومدىق «تاڭدامالى شىعارمالار» كىتابىندا حاكىم حاقىندا بىلاي سويلەگەن: «بۇل تاماشا ادامنىڭ، اقىننىڭ، كەمەڭگەر ويشىنىڭ، دارىندى كومپوزيتوردىڭ ءومىرى مەن قايراتكەرلىگى تاريحي جاعىنان دا، ادەبيەت تۇرعىسىنان دا وتە قىزىق».
قازاقى تاربيە مەن ناقىش، ونەر مەن مىنەز، ءداستۇر مەن تاعدىر ۇيلەسىم تاپقان بۇل تۋىندى ءالى دە عاسىر جاسايدى. ابايدىڭ تاعدىرى، ول جاساپ كەتكەن ەڭبەكتەرى ۇرپاعى ءۇشىن ۇلكەن ميراس. عابيت مۇسىرەپوۆ ايتقان «ۇزدىكسىز جولداردى» كەشىپ وتكەن، ءومىر باسپالداقتارىن جاڭىلماي باسقان اقىن تاعدىرى كۇردەلى بولسا دا، تارتىمدى، جۇيەلى، قۇرىلىمدى، قىزىقتى، ساباق الارلىقتاي دەپ بىلەمىن. ساتىلاردى اڭداپ باسقان اقىن عۇمىرى قىسقا بولعانى وكىنىشتى- اق.
ەپوپەيادا ابايدىڭ تۇيسىنۋلەرى مەن سەزىنۋلەرىن، قابىلداۋىن وقىرمانعا كوزگە ەلەستەتەرلىكتەي جازىلعان. وسىنداي ەرەكشەلىكتەرمەن شىعارمانى جازۋدىڭ ءوزى تىلسىم كۇش شىعار، ءسىرا؟! زەينوللا قابدولوۆ «اباي تاقىرىبى - اۋەزوۆتىڭ ويشىل- جازۋشىلىق عۇمىرىنىڭ ءون- بويىنا جەلى تارتىپ كەتكەن كۇردەلى دە ىرگەلى تاقىرىپ» دەپ اتاپ كورسەتكەن. كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى ەرەكشە، ءۇستى- ۇستىنە دامىپ وتىراتىن بۇل تۋىندى ۇلى اقىننىڭ كۇندەلىگى ىسپەتتەس. سەگىز جاسىنان ءبىلىم قۋعان، ون ەكى جاسىنان باستاپ ولەڭ شىعارعان، ەڭ ءبىرىنشى رەت اقىن قىز قۋاندىقپەن ايتىسقان، ون جەتى جاسىندا العاش اكە اتانىپ، جيىرما بەسىندە ميحاەليسپەن تانىسىپ، جيىرما سەگىزىندە اكەسىمەن سوزگە كەلىپ، ءوز تاعدىرىن ءوزى بەلگىلەپ، وتىزىندا رۋلىق تارتىستان جانى ازاپ شەگىپ، وتىز بەس جاسىندا دوستارىنىڭ اتىنان ولەڭ شىعارىپ، قىرىقتان اسقاسىن «جاز» ولەڭىن ءوز اتىنان جازىپ، ەلۋ جاسىندا ءابىشى مەن ماعاشىنان ايرىلىپ، الپىسىندا توپاس، نادان جاۋلارىنىڭ قۋعىنىنا ۇشىراپ تۋعان دالاسىندا قايتىس بولدى.
سوناۋ 1845 -جىلى قارا ماقپال اسپاندا جۇلدىز جانعان بولاتىن. سول جۇلدىز ءالى دە جارقىراپ تۇر، جارقىراپ تۇرا بەرەدى دە... زەينوللا قابدولوۆ تاعى دا: «اباي» ەپوپەياسىنىڭ ءتورت كىتابى تۇگەل تالقىلاندى. مەنىڭ وسى ءسوزىم دۇرىس ەمەس» دەگەن بولاتىن. زەرتتەلىپ بىتپەگەن، بىتپەيتىن دە بۇل شىعارمانى تالقىلاۋ كەلەشەك سىنشىلاردىڭ قولىندا. بۇل ەپوپەيا قاي كەزدە دە جاڭعىرا بەرەرى حاق. زاكي احمەتوۆ «اباي جولى» رومان- ەپوپەياسى - وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى قازاق قوعامى ءومىرىنىڭ الۋان ءتۇرلى جاقتارىن تەرەڭ اشقان، سول زاماننىڭ بەينە تۇلعاسىن جان - جاقتى سۋرەتتەپ بەرگەن، كەڭ ەپيكالىق پلانداعى شىن مانىندەگى ەنتسيكلوپەديالىق تۋىندى»، - دەمەپ پە ەدى؟ ورىندى ءسوز.
«ماسساگەت»
